Hanc tibi Naso tuus mittit, Rufine, salutem:
qui miser est, ulli si suus esse potest.
Reddita confusae nuper solacia menti
auxilium nostris spemque tulere malis.
5 Vtque Machaoniis Poeantius artibus heros
lenito medicam vulnere sensit opem,
sic ego mente iacens et acerbo saucius ictu
admonitu coepi fortior esse tuo:
et iam deficiens sic ad tua verba revixi,
10 ut solet infuso vena redire mero.
Non tamen exhibuit tantas facundia vires,
ut mea sint dictis pectora sana tuis.
Vt multum demas nostrae de gurgite curae,
non minus exhausto quod superabit erit.
15 Tempore ducetur longo fortasse cicatrix:
horrent admotas vulnera cruda manus.
Non est in medico semper relevetur ut aeger:
interdum docta plus valet arte malum.
Cernis ut e molli sanguis pulmone remissus
20 ad Stygias certo limite ducat aquas.
Adferat ipse licet sacras Epidaurius herbas,
sanabit nulla vulnera cordis ope.
Tollere nodosam nescit medicina podagram,
nec formidatis auxiliatur aquis.
25 Cura quoque interdum nulla medicabilis arte:
aut, ut sit, longa est extenuanda mora.
Cum bene firmarunt animum praecepta iacentem
sumptaque sunt nobis pectoris arma tui,
rursus amor patriae ratione valentior omni,
30 quod tua fecerunt scripta retexit opus.
Siue pium vis hoc, seu vis muliebre vocari,
confiteor misero molle cor esse mihi.
Non dubia est Ithaci prudentia, sed tamen optat
fumum de patriis posse videre focis.
35 Nescio qua natale solum dulcedine cunctos
ducit et inmemores non sinit esse sui.
Quid melius Roma? Scythico quid frigore peius?
Huc tamen ex ista[1] barbarus urbe fugit.
Cum bene sit clausae cauea Pandione natae,
40 nititur in silvas illa redire suas.
Adsuetos tauri saltus, adsueta leones
(nec feritas illos inpedit) antra petunt.
Tu tamen exilii morsus e pectore nostro
fomentis speras cedere posse tuis.
45 Effice vos ipsi ne tam mihi sitis amandi,
talibus ut levius sit caruisse malum.
At, puto, qua genitus fueram tellure carenti
in tamen humano contigit esse loco.
Orbis in extremi iaceo desertus harenis,
50 fert ubi perpetuas obruta terra nives.
Non ager hic pomum, non dulces educat uvas[2],
non salices ripa, robora monte virent.
Neve fretum laudes terra magis, aequora semper
ventorum rabie solibus orba tument.
55 Quocumque aspicias[3], campi cultore carentes
Vastaque, quae nemo vindicat, arva iacent.
Hostis adest dextra laevaque a parte timendus,
vicinoque metu terret utrumque latus.
Altera Bistonias pars est sensura sarisas,
60 altera Sarmatica spicula missa manu.
I nunc et veterum nobis exempla virorum,
qui forti casum mente tulere refer,
et grave magnanimi robur mirare Rutili
non usi reditus condicione dati.
65 Zmyrna virum tenuit, non Pontus et hostica tellus,
paene minus nullo Zmyrna petenda loco.
Non doluit patria Cynicus procul esse Sinopeus,
legit enim sedes, Attica terra, tuas.
Arma Neoclides qui Persica contudit armis,
70 Argolica primam sensit in urbe fugam.
Pulsus Aristides patria Lacedaemona fugit,
inter quas dubium, quae prior esset, erat.
Caede puer facta Patroclus Opunta reliquit,
Thessalicamque adiit hospes Achillis humum.
75 Exul ab Haemonia Pirenida cessit ad undam,
quo duce trabs Colcha sacra cucurrit aqua.
Liquit Agenorides Sidonia moenia Cadmus,
poneret ut muros in meliore loco.
Venit ad Adrastum Tydeus Calydone fugatus,
80 et Teucrum Veneri grata recepit humus.
Quid referam veteres Romanae gentis, apud quos
exulibus tellus ultima Tibur erat?
Persequar ut cunctos, nulli datus omnibus aevis
tam procul a patria est horridiorve locus.
85 Quo magis ignoscat sapientia vestra dolenti:
quae facit ex dictis, non ita multa, tuis.
Nec tamen infitior, si possint nostra coire
vulnera, praeceptis posse coire tuis.
Sed vereor, ne me frustra servare labores,
90 nec iuver admota perditus aeger ope,
nec loquor hoc quia sit maior prudentia nobis,
sed sum quam medico notior ipse mihi.
Vt tamen hoc ita sit, munus tua grande voluntas
ad me pervenit consuliturque boni.
[1] ista=illa
[2] uvas=herbas
[3] aspicias=aspicies
(致盧費努斯)[1]
盧費努斯,你的納索給你這問候,
倘若可憐人還能做誰的朋友。
在種種困厄中,我的心本已一片迷茫,
你最近的安慰卻給我力量和希望。
5 正如波亞斯的兒子通過瑪卡翁之手,
感覺神奇的醫術撫慰了傷口[2],
我的心受了重創,在地上奄奄一息,
也因為你的鼓舞恢復了勇氣,
彷彿將昏迷,聽到你的話卻頓然蘇醒,
10 正如灌了酒,脈搏就變得強勁。
然而,雄辯的力量畢竟比不上醫術,
我的心仍未被你的言辭治癒。
無論你從我憂患的深淵吸走多少水,
剩下的部分都比排掉的充沛。
15 許久之後,或許這傷口終會結痂,
但現在,手的觸碰叫我害怕。
醫生並不是總能把病人治好,有時
無論多高超的技藝也無濟於事。
你看,從脆弱的肺里咳出的血多麼
20 堅定不移地流向斯堤克斯河。
即使有埃斯庫拉庇烏斯和聖草相助,
受傷的心臟恐怕也回天乏術[3]。
醫學也不知如何祛除惱人的痛風,
或者如何對付恐水的狂犬病[4]。
25 焦慮時常也沒有任何藥方能治療,
即使能,也須靠時間慢慢消耗。
當你的建議已經振作了我疲弱的靈魂,
當你精神的盔甲已穿在我身,
對故土的思念又一次壓倒所有理智,
30 摧毀了你的文字構築的工事。
這是忠誠[5]或陰柔的情緒?任你評判,
我承認逆境中的我多愁善感。
尤利西斯是公認的智者,但他也期盼
早日見到伊塔卡故園的炊煙。
35 我不知道家鄉的土地有怎樣的魅力,
牽引所有人,不允許我們忘記。
哪裡能比羅馬好?或不如寒冷的斯基泰?
蠻族卻逃離羅馬,欣然回來[6]。
菲洛墨拉[7]或許在鳥籠里過得很好,
40 卻竭力掙扎,要回森林的懷抱;
公牛追尋熟悉的草場,野性也不能
阻止獅子追尋熟悉的穴洞。
你卻希望,放逐生活這噬髓的哀傷
因你的安慰能離開我的胸膛。
45 小心,你們別對我太好,太讓我惦記,
這樣遠離你們才不會太悲戚[8]。
可是,我以為自己雖失去出生的故土,
至少會有幸放逐到人住的地域,
如今卻被棄置在世界盡頭的沙岸,
50 這裡永久的積雪埋葬着荒原。
田野里沒有瓜果,也不產甜美的葡萄,
山間無橡樹,河堤無柳樹垂條。
大海也不比陸地更值得稱讚,永遠
照不到陽光的波浪在狂風裡翻卷。
55 無論往哪邊看,都是無人耕作的原野,
荒地向八方延伸,茫茫無界。
左右兩邊可怕的敵人都近在咫尺,
隨時恐嚇,威脅我們的側翼;
一邊即將領教比斯托尼亞的長矛,
60 一邊有薩爾馬特人射出的飛鏢。
來吧,給我講述古人的例子,講述
他們如何勇敢地忍受痛苦,
你也可欽佩盧提留斯堅強的氣魄,
寧願選擇放逐地,也不肯歸國[9]。
65 他留在斯密爾納,不是蠻夷的龐圖斯,
斯密爾納可是最誘人的城市。
錫諾帕的犬儒之所以捨得離開故土,
那是因為他選擇在阿提卡定居[10];
擊敗波斯軍隊的特米斯托克力
70 最初也是流放到美麗的阿戈斯[11];
阿里斯提德被逐出家鄉,逃到斯巴達[12],
它和雅典誰更強,卻難回答;
帕特洛克羅斯年少時殺了人,離開奧普斯,
在異鄉卻收穫了阿喀琉斯的友誼[13];
75 指揮聖船航行至科爾基斯的勇士
也從海摩尼亞逃到科林斯[14];
阿革諾耳的兒子拋下西頓的牆垛,
卻找到一處更好的築城之所[15];
堤丟斯曾從卡呂冬逃至阿德拉斯托[16],
80 愛神島結束了透克羅斯的漂泊[17]。
我又何必提及古代的羅馬人?那時
提布爾已算是他們最遠的流放地[18]。
即使翻遍所有時代,也沒誰離家
這麼遠,居處比這裡更可怕。
85 所以,你的智慧對傷心者應該更寬容,
你的規誡雖有理,他卻難遵從。
但我不否認,倘若我的傷口能癒合,
它們癒合應感謝你的規誡。
可我害怕,你努力救我全都是徒勞,
90 我已病入膏肓,再沒有靈藥。
我如此斷言,並非因為我更明智,
而是我比醫生更了解自己。
儘管這樣,你的好意仍然是一份
厚重的禮物,我已銘記於心。
[1] 盧費努斯(C. Vibius Rufinus)曾與提比略一起在公元12年參加凱旋儀式,在奧維德死後擔任過亞細亞總督。Davisson(1993)認為,奧維德在這首詩里拒絕了古典傳統中對放逐者的標準安慰套路,先發制人地堵住了朋友的嘴。
[2] 參考《哀歌集》第五部第一首第62行的注釋。
[3] 埃斯庫拉庇烏斯是古希臘羅馬神話中的醫神,原文是Epidaurius(厄庇道魯斯人),因為厄庇道魯斯有一座埃斯庫拉庇烏斯的神廟。
[4] 痛風(podagra)是難治之症,狂犬病(hydrophobia)在現代的疫苗出現之前沒有任何辦法對付。
[5] 忠誠(pium)指對家國的眷戀。這一段思鄉之情的理性論證和情感抒發很動人。
[6] 在奧維德反覆渲染托密斯的可怕環境之後,斯基泰人的選擇充分證明了家鄉的吸引力。
[7] 指夜鶯,參考《哀歌集》第二部第390行的注釋。
[8] 放逐生活的又一個悖論:需要安慰,但安慰讓人更悲傷。
[9] 盧提留斯(P. Rutilius Rufus,前158-前78),擔任執政官期間,因為反對騎士階層掠奪小亞細亞,被誣告斂財,要麼支付巨額罰款,要麼放逐,他選擇放逐到小亞細亞的斯密爾納(希臘人建立的富庶城市)。
[10] 錫諾帕的犬儒(Cynicus Sinopeus)指著名犬儒哲學家第歐根尼(Diogenes),他出生在黑海南岸的錫諾帕(Sinope)。“阿提卡”代指雅典。
[11] 特米斯托克力(Themistocles)是雅典將軍,他一直力主發展海軍,並在公元前480年的薩拉米斯海戰中決定性地擊敗波斯軍隊,但後來他卻被雅典人放逐到阿戈斯(Argos),阿戈斯以風景優美著稱,是古希臘羅馬田園詩的常見背景。特米斯托克力的原文是Neoclides(涅奧克利斯之子),因為他父親是Neocles(涅奧克利斯)。
[12] 阿里斯提德(Aristides)也是希波戰爭中雅典的著名將領,後被雅典人放逐,但根據希羅多德的記載(Histories 8.79),他的放逐地不是斯巴達,而是埃吉納(Aegina)。斯巴達原文為Lacedaemona(斯巴達的別名)。
[13] 帕特洛克羅斯(Patroclus)在賭博時殺死了克勒托努穆斯(Cleitonymus),事見《伊利亞特》(Iliad 23.85-88)。後來他逃到佩琉斯(Peleus,阿喀琉斯之父)家,在那裡結識了阿喀琉斯,並成為好友。
[14] “聖船”指阿爾戈號,“勇士”指伊阿宋。海摩尼亞(Haemonia)是貼撒利亞的古名,在美狄亞害死貼撒利亞國王珀利阿斯後,伊阿宋和她逃到了科林斯。
[15] “阿革諾耳的兒子”指卡德摩斯(Cadmus),他的妹妹歐羅巴(Europa)被朱庇特化身為牛馱到克里特島,他奉父親腓尼基國王阿革諾耳(Agenor)之命去尋找妹妹,離開西頓,一路到了歐洲,最後在忒拜建城。參考《變形記》(Metamorphoses 3.1-130)。
[16] 堤丟斯(Tydeus)是七將攻忒拜的其中一位大將。他的故鄉是卡呂冬(希臘埃托利亞的一個城市),因為殺人逃到阿德拉斯托(阿戈斯的一個城市)。
[17] 特拉蒙(Telamon)是薩拉米斯國王,特洛伊戰爭中,他讓自己的兩個兒子埃阿斯(Aias)和透克羅斯(Teucer)參加了希臘聯軍,事先要求兄弟倆必須一起回來。埃阿斯被雅典娜逼瘋後,屈辱自盡。戰爭結束後,特拉蒙堅決不允許透克羅斯單獨回來,並將他流放。透克羅斯後來在塞浦路斯定居,並創建了一個新的薩拉米斯城。塞浦路斯因為敬拜阿佛洛狄忒而出名,所以這裡被稱為“愛神島”。
[18] 提布爾(Tibur)位於羅馬東邊的郊區,風景怡人,卡圖盧斯和賀拉斯詩中都多次讚美過那裡的景色。羅馬早期只是個城邦,面積很小,所以提布爾都是流放地。