Maxime, qui tanti mensuram nominis inples,
et geminas animi nobilitate genus:
qui nasci ut posses, quamvis cecidere trecenti,
non omnis Fabios abstulit una dies:
5 forsitan haec a quo mittatur epistula quaeras,
quisque loquar tecum certior esse velis.
Ei mihi! quid faciam? Vereor ne nomine lecto
durus et aversa cetera mente legas.
Videris[1]! Audebo tibi me scripsisse fateri
10 < . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .>
qui, cum me poena dignum graviore fuisse
confiteor, possum uix graviora pati.
Hostibus in mediis interque pericula versor,
tamquam cum patria pax sit adempta mihi:
15 qui, mortis saevo geminent ut vulnere causas,
omnia vipereo spicula felle linunt.
His eques instructus perterrita moenia lustrat
more lupi clausas circumeuntis oves:
at[2] semel intentus nervo levis arcus equino
20 vincula semper habens inresoluta manet.
Tecta rigent fixis veluti velata[3] sagittis
portaque vix firma submovet arma sera.
Adde loci faciem nec fronde nec arbore tecti[4],
et quod iners hiemi continuatur hiems.
25 Hic me pugnantem cum frigore cumque sagittis
cumque meo fato quarta fatigat hiems.
Fine carent lacrimae, nisi cum stupor obstitit illis:
et similis morti pectora torpor habet.
Felicem Nioben, quamvis tot funera uidit,
30 quae posuit sensum saxea facta mali[5]:
Vos quoque felices, quarum clamantia fratrem
cortice velavit populus ora nouo.
Ille ego sum lignum qui non admittar in ullum:
ille ego sum frustra qui lapis esse velim.
35 Ipsa Medusa oculis veniat licet obvia nostris,
amittet vires ipsa Medusa suas.
Vivimus ut numquam sensu careamus amaro,
et gravior longa fit mea poena mora.
Sic inconsumptum Tityi semperque renascens
40 non perit, ut possit saepe perire, iecur.
At, puto, cum requies medicinaque publica curae
somnus adest, solitis nox venit orba malis.
Somnia me terrent veros imitantia casus
et vigilant sensus in mea damna mei.
45 Aut ego Sarmaticas videor vitare sagittas,
aut dare captivas ad fera vincla manus.
Aut, ubi decipior melioris imagine somni,
aspicio patriae tecta relicta meae.
Et modo vobiscum, quos sum veneratus, amici,
50 et modo cum cara coniuge multa loquor.
Sic ubi percepta est brevis et non vera voluptas,
peior ab admonitu fit status iste boni.
Sive dies igitur caput hoc miserabile cernit,
sive pruinosi Noctis aguntur equi,
55 sic mea perpetuis liquefiunt[6] pectora curis,
ignibus admotis ut nova cera solet.
Saepe precor mortem, mortem quoque deprecor idem,
ne mea Sarmaticum contegat ossa solum.
Cum subit, Augusti quae sit clementia, credo
60 mollia naufragiis litora posse dari.
Cum video quam sint mea fata tenacia, frangor,
spesque levis magno victa timore cadit,
nec tamen ulterius quicquam speroue precorve,
quam male mutato posse carere loco.
65 Aut hoc aut nihil est pro me temptare modeste
gratia quod salvo vestra pudore queat.
Suscipe, Romanae facundia, Maxime, linguae,
difficilis causae mite patrocinium.
Est mala, confiteor, sed te bona fiet agente,
70 lenia pro misera fac modo verba fuga.
Nescit enim Caesar, quamvis deus omnia norit,
ultimus hic qua sit condicione locus.
Magna tenent illud numen molimina rerum:
haec est caelesti pectore cura minor.
75 Nec vacat in qua sint positi regione Tomitae,
quaerere, finitimo vix loca nota Getae:
aut quid Sauromatae faciant, quid Iazyges acres
cultaque Oresteae Taurica terra deae:
quaeque aliae gentes, ubi frigore constitit Hister,
80 dura meant celeri terga per amnis equo.
Maxima pars hominum nec te, pulcherrima, curat,
Roma, nec Ausonii militis arma timet.
Dant illis animos arcus plenaeque pharetrae
quamque libet longis cursibus aptus equus,
85 quodque sitim didicere diu tolerare famemque,
quodque sequens nullas hostis habebit aquas.
Ira viri mitis non me misisset in istam,
si satis haec illi nota fuisset humus.
Nec me nec quemquam Romanum gaudet ab hoste,
90 meque minus, vitam cui dabat[7] ipse, capi.
Noluit, ut[8] poterat, minimo me perdere nutu.
Nil opus est ullis in mea fata Getis.
Sed neque cur morerer quicquam mihi comperit actum,
et minus infestus quam fuit esse potest.
95 Tunc quoque nil fecit, nisi quod facere ipse coegi:
paene etiam merito parcior ira meo est.
Di faciant igitur, quorum iustissimus ipse est,
alma nihil maius Caesare terra ferat.
Vtque diu[9] sub eo, sic sit sub Caesare terra[10],
100 perque manus huius tradita gentis eat.
At tu tam placido quam nos quoque sensimus illum,
iudice pro lacrimis ora resolve meis.
Non petito[11] ut bene sit, sed uti male tutius utque
exilium saevo distet ab hoste meum:
105 quamque dedere mihi praesentia numina vitam,
non adimat stricto squalidus ense Getes:
denique, si moriar, subeam pacatius arvum,
ossa nec a Scythica nostra premantur humo,
nec male compositos, ut scilicet exule dignum,
110 Bistonii cineres ungula pulset equi:
et ne, si superest aliquis post funera sensus,
terreat et manes Sarmatis umbra meos.
Caesaris haec animum poterant audita movere,
Maxime, movissent si tamen ante tuum.
115 Vox, precor, Augustas pro me tua molliat aures,
auxilio trepidis quae solet esse reis,
adsuetaque tibi doctae dulcedine linguae
aequandi superis pectora flecte viri.
Non tibi Theromedon crudusque rogabitur Atreus,
120 quique suis homines pabula fecit equis:
sed piger ad poenas princeps, ad praemia velox,
quique dolet, quotiens cogitur, esse ferox:
qui vicit semper, victis ut parcere posset,
clausit et aeterna civica bella sera:
125 multa metu poenae, poena qui pauca coercet,
et iacit invita fulmina rara manu.
Ergo tam placidas orator missus ad aures,
ut propior patriae sit fuga nostra roga.
Ille ego sum qui te colui, quem festa solebat
130 inter convivas mensa videre tuos:
ille ego qui duxi vestros Hymenaeon ad ignes,
et cecini fausto carmina digna toro:
cuius te solitum memini laudare libellos,
exceptis domino qui nocuere suo:
135 cui tua nonnumquam miranti scripta legebas:
ille ego de vestra cui data nupta domo est.
Hanc probat et primo dilectam semper ab aevo
est inter comites Marcia censa suas,
inque suis habuit matertera Caesaris ante:
140 quarum iudicio si quam probata, proba est.
Ipsa sua melior fama laudantibus istis,
Claudia divina non eguisset ope.
Nos quoque praeteritos sine labe peregimus annos:
proxima pars vitae transilienda meae.
145 Sed de me ut sileam[12], coniunx mea sarcina vestra est:
non potes hanc salva dissimulare fide.
Confugit haec ad vos, vestras amplectitur aras
(iure venit cultos ad sibi quisque deos)
flensque rogat, precibus lenito Caesare vestris,
150 busta sui fiant ut propiora viri.
[1] Videris=viderit
[2] at=et
[3] velata=vallata
[4] tecti=laeti
[5] mali=malis
[6] liquefiunt=liquescunt
[7] dabat=dedit=dabit
[8] ut=at
[9] diu=fuit
[10] sit sub Caesare terra=sit publica sarcina terra
[11] petito=petis=pete
[12] sileam=taceam
(致馬克西姆斯)[1]
馬克西姆斯,你未辜負偉大的名字,
有高貴的血統,更有高貴的品質[2],
為了你能出生,雖然法比烏斯家門
一天戰死三百人,一人仍倖存[3]。
5 或許你會問,這封信究竟何人寄來,
也很想知道,跟你絮叨的是誰。
我該怎麼辦?一旦你讀到名字,我真怕
你硬了心腸,厭棄我下面的話。
你看吧,我斗膽承認自己給你寫過信,
10 承認為自己的遭遇流淚傷心[4],
我雖然聲稱自己應接受更嚴厲的懲罰,
但再添一點懲罰,我就會坍塌。
我住在敵人中間,被各種危險圍困,
不僅失去了故土,也失去了和平。
15 嫌死法不夠多,他們製造殘忍的傷口,
蝰蛇的毒液抹過所有的箭頭。
帶着毒箭的騎兵隊環繞驚恐的城牆,
猶如餓狼緊逼圈裡的羔羊。
但一旦繃緊了馬毛製成的弦,輕弓
20 和它的弦就始終如此緊繃。
屋頂插滿了箭枝,彷彿蒙一層紗帳,
城門堅固的木閂也難抵擋。
而且,沒有草木的土地光禿一片,
沉悶的冬天連着沉悶的冬天。
25 我就在這裡抗擊嚴寒和飛箭,抗擊
命運,疲憊地迎來第四個冬季[5]。
眼淚長流不止,除非我陷入恍惚,
死一般的困頓讓我心神麻木。
幸福的尼俄柏,雖然目擊那麼多死亡,
30 卻變成石頭,不再感覺災殃[6]!
你們也幸福,當你們呼喊哥哥的名字,
白楊為嘴唇覆蓋了新的樹皮[7]!
我卻沒好運,無法變成樹的模樣,
我渴望變成石頭,也只是空想。
35 即使讓梅杜薩本人站在我的眼前,
梅杜薩的神通也會消失不見[8]。
我活着,沒有一刻遠離痛苦的感覺,
時日越長,懲罰反而越酷烈。
提堤俄斯的肝永遠重生,永不能
40 啄盡,好永遠忍受毀滅的過程[9]。
可我想,夜晚來臨,休憩和世人的良藥——
睡眠——總能平息習慣的煎熬,
然而,夢卻模仿真實的危險,驚嚇我,
讓我不停回歸生活的折磨。
45 夢見自己躲避薩爾馬特人的飛羽,
或手戴殘酷的鐐銬,做了俘虜;
或者,當我偶爾流連於某個好夢,
看見故鄉那些久違的街景,
忽而與我敬重的你們,誠摯的友伴,
50 忽而與深愛的妻娓娓長談。
這樣,當我從短暫虛幻的快樂中醒來,
幸福的記憶讓我的處境更難捱。
所以,無論是白晝看見我這個落魄者,
還是夜晚驅趕着踏霜的馬車,
55 我的胸膛總是被無盡的憂患熔化,
就像被挪近的火烤炙的新蠟。
我經常祈求死,但又禱告自己不死,
怕遺骨長埋薩爾馬提亞的土地。
當我想起奧古斯都的仁慈,又相信
60 會有溫和的海岸給沉船者容身。
可當我看到命運多頑固,微弱的希望
就崩潰,因為巨大的恐懼而淪亡。
然而,我所希望和禱告的僅此而已:
去惡地也無妨,只要離開這裡。
65 節制地使用影響力,你或許能為我爭取
這一點,而不危及你自己的榮譽。
馬克西姆斯,羅馬雄辯家的典範,請你
仁慈地擔起這宗棘手的案子[10]。
我承認案情不利,但你若辯護就有利,
70 只為不幸的放逐說勸解之辭。
因為愷撒不知道,雖然神知道一切,
這處極遠地的情況究竟如何[11]。
軍國大事佔據了這位神的全部心思,
天界的目光怎關注此等瑣事?
75 他無暇探究托密斯的具體位置——即使
鄰近的蓋塔人都極少聽聞這裡——
或者掃羅馬泰人、兇殘的亞茲格人[12]、叨立克
狄安娜[13]看護的土地正在做什麼,
每當希斯特封凍,踏着堅硬的冰蓋,
80 那些部落就騎快馬蜿蜒而來。
他們多數人既不在乎你,最美的羅馬,
也不害怕奧索尼亞的征伐[14]。
他們的勇氣來自強弓和充足的箭矢,
戰馬也勝任無論多遠的奔襲,
85 而且他們學會了長時間忍受饑渴,
知道追擊的敵軍將無水可喝[15]。
仁慈者即使盛怒,也不會遣我來這裡,
如果他知悉這是怎樣的土地,
也不願我或者任何羅馬人淪為俘虜,
尤其是我,既然已被他饒恕。
他只需點頭就可殺我,但他卻沒有,
既如此,又何必再借蓋塔人之手?
然而,他沒有發現可判我死罪的情形,
他對我的敵意或許已經減輕。
95 當初他所做是我迫使他不得不做,
那懲罰幾乎比我應得的還溫和。
因此,願眾神(他自己就是最公正的一位)
讓愷撒在地上永保至尊的聲威,
願世界如此前一樣繼續接受愷撒的統治,
100 願國祚沿家族的血脈代代相襲。
但你要趁他平靜(我也曾感受)的時候
代表我的眼淚張開你的口。
不要為我求安逸,我只需安全非安逸,
惟願放逐地遠離殘忍的蠻敵,
105 這條命乃是現世的活神賞賜給我,
別讓污穢的蓋塔人拔劍屠滅。
總之,即使死,我也願死在更和平的地界,
以免屍骸被斯基泰的泥土壓迫,
別把我的骨灰像放逐者一樣打發,
110 讓比斯托尼亞[16]的馬蹄肆意踐踏,
也別讓薩爾馬特人的幽靈驚嚇我的
鬼魂,倘若人死後還有知覺。
這些細節應該能打動愷撒那顆心,
但首先需要贏得你的同情。
115 求你為了我,用你的話語安撫愷撒,
他慣於幫助驚懼服罪的臣下,
施展你向來純熟甜美的口才,改變
這位與天神同尊者對我的怨念。
你不是求忒洛墨冬、殘忍的阿特柔斯[17],
120 也不是用人肉飼馬的狄俄墨得斯[18],
而是不喜歡懲罰卻樂於獎賞的君主,
每次被迫下狠手,他都會痛苦,
他總是戰勝者,卻總能寬恕他的敵人,
他的閂永遠關閉了內戰之門,
125 他用對懲罰的恐懼而非懲罰來統治,
極少劈下雷霆,不忍心如此。
所以傾聽你論說的是如此慈悲的耳朵,
所求不過是放逐地更接近祖國。
昔日我是你的追隨者,你喜慶的餐桌
130 常在滿座的賓客朋友間看見我,
是我領許墨奈俄斯參加你的婚禮,
為吉祥的姻緣頌唱祝福的詩[19]。
我記得,你時常稱讚我的書卷,除了
給主人招來災禍的幾部孽作[20],
135 你知我崇拜你,多次朗讀你的作品。
我的新娘也娶於你的家門[21],
瑪爾奇婭[22]稱許她,從她少時就喜歡,
後來還讓她陪在自己身邊。
此前,愷撒的姨母[23]也曾經如此待她,
140 她們的肯定就是權威的評價。
甚至實勝其名的克勞迪婭,若曾有
她們稱讚,又何需神靈庇佑[24]?
我自己從前的歲月同樣沒有污點,
暫且略過我生活的最後一段。
145 但不提自己,只請你保護我的妻子,
你若不管她,就難免陷於不義。
她逃向你們的港灣,擁抱你們的祭壇——
每人都有權向敬拜的神求援——
她哭着祈求你們向愷撒呼籲,勸服他,
讓丈夫的墳更靠近自己的家。
[1] 馬克西姆斯(Paullus Fabius Maximus,前46-14)是奧維德所有朋友中地位最高、權勢最大的,他出生於古老的貴族家庭,妻子瑪爾奇婭是屋大維的姨表妹,他自己曾於公元前11年擔任執政官,一直是屋大維的心腹。在他的調解下,在奧維德創作《黑海書簡》1-3部這段時間,屋大維對奧維德的態度有所鬆動,然而公元14年他和屋大維先後去世,徹底砸碎了奧維德改判他處甚至回歸羅馬的夢想,因為繼任的皇帝提比略和他母親利維婭都憎惡奧維德。
[2] 這個家族曾出現過讓迦太基大將漢尼拔無可奈何的“拖延者法比烏斯”(Q. Fabius Maximus Verrucosus,前280-前203)以及與漢尼拔血戰到最後、死於坎奈戰役的保盧斯(L. Aemilius Paullus,?-前216)。
[3] 根據李維《羅馬史》(Ab Urbe Condita 2.48),由306位法比烏斯家族成員組成的一支羅馬軍隊遭到維埃人(Veientes)伏擊,除一人突圍外,全部陣亡。
[4] 原文第10行缺失,為了譯文的完整性,根據上下文添加了這行中文。
[5] 從這行可以推知,本詩作於公元12年-13年之間的冬天。
[6] 參考《哀歌集》第五部第一首第57行的注釋。
[7] 指帕厄同的姐姐們,參考《哀歌集》第三部第四首第30行的注釋。
[8] 參考《哀歌集》第四部第七首第12行的注釋。
[9] 提堤俄斯(Tityus)是地母之子,他企圖強姦拉托娜,被她的孩子阿波羅和狄安娜殺死(一說被朱庇特的閃電擊殺),死後在冥府中天天被禿鷲啄肝,但肝總是重新長出。
[10] 賀拉斯如此描繪馬克西姆斯:“他出身名門,長相英俊,/ 熱心為身處困境的被告辯護,/ 而且擁有一百種才能”(Carmina 4.1.13-15)。
[11] 神應當是全知的,既然屋大維不知道托密斯的情況,他就不是神,無論奧維德接下來如何為他開脫,他已經戳穿神的假象。
[12] 亞茲格人(Iazyges),居住在多瑙河流域的一個薩爾馬特部落。
[13] 關於叨立克狄安娜,參考《哀歌集》第四部第四首第64行的注釋。
[14] “你”指羅馬,奧索尼亞即意大利,這兩行再次對屋大維聲威遠播四方的宣傳提出了反駁。
[15] 這裡對游牧部落的描繪讓人想起中國史書中的匈奴。塔西佗也曾如此描繪薩爾馬特人的戰鬥(Historiae 1.79)。
[16] 比斯托尼亞在色雷斯境內。
[17] 忒洛墨冬(Theromedon),一說忒洛達瑪斯(Therodamas),是利比亞國王,常將人扔給野獅。關於阿特柔斯,參考《哀歌集》第二部第392行的注釋。
[18] 狄俄墨得斯(Diomedes),色雷斯國王,養有四匹吃人肉的母馬。
[19] 許墨奈俄斯(Hymenaeus)又名許門(Hymen),是婚神,這兩行意味着奧維德為馬克西姆斯創作並表演了婚歌(epithalamium),其體裁可參考卡圖盧斯《歌集》第六十一首。
[20] 指《愛的藝術》。
[21] 奧維德的第三任妻子原是法比烏斯家族的一位寡婦,有一位女兒。
[22] 馬克西姆斯的妻子。
[23] 指小阿提婭,屋大維母親的妹妹。
[24] 克勞迪婭(Claudia Quintia)是一位維斯塔貞女,公元前204年,當她的貞節遭到懷疑時,她靠一人之力拖動了載有庫柏勒神像的駁船(陷在台伯河口的淤泥里),這個近乎神跡的結果證明了她的清白。事見李維《羅馬史》(Ab Urbe Condita 29.14.11-14)。但在同時代和後世的讀者心中,名聲最遭到質疑的克勞迪婭顯然是Q. Metellus Celer之妻,這位克勞迪婭就是卡圖盧斯的情人萊斯比婭,曾被西塞羅猛烈抨擊(Pro Caelio),當時羅馬還風傳她與哥哥P. Clodius Pulcher亂倫。