奥维德《黑海书简》第1部第3首



Hanc tibi Naso tuus mittit, Rufine, salutem:
qui miser est, ulli si suus esse potest.
Reddita confusae nuper solacia menti
auxilium nostris spemque tulere malis.
5 Vtque Machaoniis Poeantius artibus heros
lenito medicam vulnere sensit opem,
sic ego mente iacens et acerbo saucius ictu
admonitu coepi fortior esse tuo:
et iam deficiens sic ad tua verba revixi,
10 ut solet infuso vena redire mero.
Non tamen exhibuit tantas facundia vires,
ut mea sint dictis pectora sana tuis.
Vt multum demas nostrae de gurgite curae,
non minus exhausto quod superabit erit.
15 Tempore ducetur longo fortasse cicatrix:
horrent admotas vulnera cruda manus.
Non est in medico semper relevetur ut aeger:
interdum docta plus valet arte malum.
Cernis ut e molli sanguis pulmone remissus
20 ad Stygias certo limite ducat aquas.
Adferat ipse licet sacras Epidaurius herbas,
sanabit nulla vulnera cordis ope.
Tollere nodosam nescit medicina podagram,
nec formidatis auxiliatur aquis.
25 Cura quoque interdum nulla medicabilis arte:
aut, ut sit, longa est extenuanda mora.
Cum bene firmarunt animum praecepta iacentem
sumptaque sunt nobis pectoris arma tui,
rursus amor patriae ratione valentior omni,
30 quod tua fecerunt scripta retexit opus.
Siue pium vis hoc, seu vis muliebre vocari,
confiteor misero molle cor esse mihi.
Non dubia est Ithaci prudentia, sed tamen optat
fumum de patriis posse videre focis.
35 Nescio qua natale solum dulcedine cunctos
ducit et inmemores non sinit esse sui.
Quid melius Roma? Scythico quid frigore peius?
Huc tamen ex ista[1] barbarus urbe fugit.
Cum bene sit clausae cauea Pandione natae,
40 nititur in silvas illa redire suas.
Adsuetos tauri saltus, adsueta leones
(nec feritas illos inpedit) antra petunt.
Tu tamen exilii morsus e pectore nostro
fomentis speras cedere posse tuis.
45 Effice vos ipsi ne tam mihi sitis amandi,
talibus ut levius sit caruisse malum.
At, puto, qua genitus fueram tellure carenti
in tamen humano contigit esse loco.
Orbis in extremi iaceo desertus harenis,
50 fert ubi perpetuas obruta terra nives.
Non ager hic pomum, non dulces educat uvas[2],
non salices ripa, robora monte virent.
Neve fretum laudes terra magis, aequora semper
ventorum rabie solibus orba tument.
55 Quocumque aspicias[3], campi cultore carentes
Vastaque, quae nemo vindicat, arva iacent.
Hostis adest dextra laevaque a parte timendus,
vicinoque metu terret utrumque latus.
Altera Bistonias pars est sensura sarisas,
60 altera Sarmatica spicula missa manu.
I nunc et veterum nobis exempla virorum,
qui forti casum mente tulere refer,
et grave magnanimi robur mirare Rutili
non usi reditus condicione dati.
65 Zmyrna virum tenuit, non Pontus et hostica tellus,
paene minus nullo Zmyrna petenda loco.
Non doluit patria Cynicus procul esse Sinopeus,
legit enim sedes, Attica terra, tuas.
Arma Neoclides qui Persica contudit armis,
70 Argolica primam sensit in urbe fugam.
Pulsus Aristides patria Lacedaemona fugit,
inter quas dubium, quae prior esset, erat.
Caede puer facta Patroclus Opunta reliquit,
Thessalicamque adiit hospes Achillis humum.
75 Exul ab Haemonia Pirenida cessit ad undam,
quo duce trabs Colcha sacra cucurrit aqua.
Liquit Agenorides Sidonia moenia Cadmus,
poneret ut muros in meliore loco.
Venit ad Adrastum Tydeus Calydone fugatus,
80 et Teucrum Veneri grata recepit humus.
Quid referam veteres Romanae gentis, apud quos
exulibus tellus ultima Tibur erat?
Persequar ut cunctos, nulli datus omnibus aevis
tam procul a patria est horridiorve locus.
85 Quo magis ignoscat sapientia vestra dolenti:
quae facit ex dictis, non ita multa, tuis.
Nec tamen infitior, si possint nostra coire
vulnera, praeceptis posse coire tuis.
Sed vereor, ne me frustra servare labores,
90 nec iuver admota perditus aeger ope,
nec loquor hoc quia sit maior prudentia nobis,
sed sum quam medico notior ipse mihi.
Vt tamen hoc ita sit, munus tua grande voluntas
ad me pervenit consuliturque boni.
[1] ista=illa
[2] uvas=herbas
[3] aspicias=aspicies

(致卢费努斯)[1]
 
卢费努斯,你的纳索给你这问候,
倘若可怜人还能做谁的朋友。
在种种困厄中,我的心本已一片迷茫,
你最近的安慰却给我力量和希望。
5 正如波亚斯的儿子通过玛卡翁之手,
感觉神奇的医术抚慰了伤口[2]
我的心受了重创,在地上奄奄一息,
也因为你的鼓舞恢复了勇气,
仿佛将昏迷,听到你的话却顿然苏醒,
10 正如灌了酒,脉搏就变得强劲。
然而,雄辩的力量毕竟比不上医术,
我的心仍未被你的言辞治愈。
无论你从我忧患的深渊吸走多少水,
剩下的部分都比排掉的充沛。
15 许久之后,或许这伤口终会结痂,
但现在,手的触碰叫我害怕。
医生并不是总能把病人治好,有时
无论多高超的技艺也无济于事。
你看,从脆弱的肺里咳出的血多么
20 坚定不移地流向斯堤克斯河。
即使有埃斯库拉庇乌斯和圣草相助,
受伤的心脏恐怕也回天乏术[3]
医学也不知如何祛除恼人的痛风,
或者如何对付恐水的狂犬病[4]
25 焦虑时常也没有任何药方能治疗,
即使能,也须靠时间慢慢消耗。
当你的建议已经振作了我疲弱的灵魂,
当你精神的盔甲已穿在我身,
对故土的思念又一次压倒所有理智,
30 摧毁了你的文字构筑的工事。
这是忠诚[5]或阴柔的情绪?任你评判,
我承认逆境中的我多愁善感。
尤利西斯是公认的智者,但他也期盼
早日见到伊塔卡故园的炊烟。
35 我不知道家乡的土地有怎样的魅力,
牵引所有人,不允许我们忘记。
哪里能比罗马好?或不如寒冷的斯基泰?
蛮族却逃离罗马,欣然回来[6]
菲洛墨拉[7]或许在鸟笼里过得很好,
40 却竭力挣扎,要回森林的怀抱;
公牛追寻熟悉的草场,野性也不能
阻止狮子追寻熟悉的穴洞。
你却希望,放逐生活这噬髓的哀伤
因你的安慰能离开我的胸膛。
45 小心,你们别对我太好,太让我惦记,
这样远离你们才不会太悲戚[8]
可是,我以为自己虽失去出生的故土,
至少会有幸放逐到人住的地域,
如今却被弃置在世界尽头的沙岸,
50 这里永久的积雪埋葬着荒原。
田野里没有瓜果,也不产甜美的葡萄,
山间无橡树,河堤无柳树垂条。
大海也不比陆地更值得称赞,永远
照不到阳光的波浪在狂风里翻卷。
55 无论往哪边看,都是无人耕作的原野,
荒地向八方延伸,茫茫无界。
左右两边可怕的敌人都近在咫尺,
随时恐吓,威胁我们的侧翼;
一边即将领教比斯托尼亚的长矛,
60 一边有萨尔马特人射出的飞镖。
来吧,给我讲述古人的例子,讲述
他们如何勇敢地忍受痛苦,
你也可钦佩卢提留斯坚强的气魄,
宁愿选择放逐地,也不肯归国[9]
65 他留在斯密尔纳,不是蛮夷的庞图斯,
斯密尔纳可是最诱人的城市。
锡诺帕的犬儒之所以舍得离开故土,
那是因为他选择在阿提卡定居[10]
击败波斯军队的特米斯托克力
70 最初也是流放到美丽的阿戈斯[11]
阿里斯提德被逐出家乡,逃到斯巴达[12]
它和雅典谁更强,却难回答;
帕特洛克罗斯年少时杀了人,离开奥普斯,
在异乡却收获了阿喀琉斯的友谊[13]
75 指挥圣船航行至科尔基斯的勇士
也从海摩尼亚逃到科林斯[14]
阿革诺耳的儿子抛下西顿的墙垛,
却找到一处更好的筑城之所[15]
堤丢斯曾从卡吕冬逃至阿德拉斯托[16]
80 爱神岛结束了透克罗斯的漂泊[17]
我又何必提及古代的罗马人?那时
提布尔已算是他们最远的流放地[18]
即使翻遍所有时代,也没谁离家
这么远,居处比这里更可怕。
85 所以,你的智慧对伤心者应该更宽容,
你的规诫虽有理,他却难遵从。
但我不否认,倘若我的伤口能愈合,
它们愈合应感谢你的规诫。
可我害怕,你努力救我全都是徒劳,
90 我已病入膏肓,再没有灵药。
我如此断言,并非因为我更明智,
而是我比医生更了解自己。
尽管这样,你的好意仍然是一份
厚重的礼物,我已铭记于心。


[1] 卢费努斯(C. Vibius Rufinus)曾与提比略一起在公元12年参加凯旋仪式,在奥维德死后担任过亚细亚总督。Davisson(1993)认为,奥维德在这首诗里拒绝了古典传统中对放逐者的标准安慰套路,先发制人地堵住了朋友的嘴。
[2] 参考《哀歌集》第五部第一首第62行的注释。
[3] 埃斯库拉庇乌斯是古希腊罗马神话中的医神,原文是Epidaurius(厄庇道鲁斯人),因为厄庇道鲁斯有一座埃斯库拉庇乌斯的神庙。
[4] 痛风(podagra)是难治之症,狂犬病(hydrophobia)在现代的疫苗出现之前没有任何办法对付。
[5] 忠诚(pium)指对家国的眷恋。这一段思乡之情的理性论证和情感抒发很动人。
[6] 在奥维德反复渲染托密斯的可怕环境之后,斯基泰人的选择充分证明了家乡的吸引力。
[7] 指夜莺,参考《哀歌集》第二部第390行的注释。
[8] 放逐生活的又一个悖论:需要安慰,但安慰让人更悲伤。
[9] 卢提留斯(P. Rutilius Rufus,前158-前78),担任执政官期间,因为反对骑士阶层掠夺小亚细亚,被诬告敛财,要么支付巨额罚款,要么放逐,他选择放逐到小亚细亚的斯密尔纳(希腊人建立的富庶城市)。
[10] 锡诺帕的犬儒(Cynicus Sinopeus)指著名犬儒哲学家第欧根尼(Diogenes),他出生在黑海南岸的锡诺帕(Sinope)。“阿提卡”代指雅典。
[11] 特米斯托克力(Themistocles)是雅典将军,他一直力主发展海军,并在公元前480年的萨拉米斯海战中决定性地击败波斯军队,但后来他却被雅典人放逐到阿戈斯(Argos),阿戈斯以风景优美著称,是古希腊罗马田园诗的常见背景。特米斯托克力的原文是Neoclides(涅奥克利斯之子),因为他父亲是Neocles(涅奥克利斯)。
[12] 阿里斯提德(Aristides)也是希波战争中雅典的著名将领,后被雅典人放逐,但根据希罗多德的记载(Histories 8.79),他的放逐地不是斯巴达,而是埃吉纳(Aegina)。斯巴达原文为Lacedaemona(斯巴达的别名)。
[13] 帕特洛克罗斯(Patroclus)在赌博时杀死了克勒托努穆斯(Cleitonymus),事见《伊利亚特》(Iliad 23.85-88)。后来他逃到佩琉斯(Peleus,阿喀琉斯之父)家,在那里结识了阿喀琉斯,并成为好友。
[14] “圣船”指阿尔戈号,“勇士”指伊阿宋。海摩尼亚(Haemonia)是贴撒利亚的古名,在美狄亚害死贴撒利亚国王珀利阿斯后,伊阿宋和她逃到了科林斯。
[15] “阿革诺耳的儿子”指卡德摩斯(Cadmus),他的妹妹欧罗巴(Europa)被朱庇特化身为牛驮到克里特岛,他奉父亲腓尼基国王阿革诺耳(Agenor)之命去寻找妹妹,离开西顿,一路到了欧洲,最后在忒拜建城。参考《变形记》(Metamorphoses 3.1-130)。
[16] 堤丢斯(Tydeus)是七将攻忒拜的其中一位大将。他的故乡是卡吕冬(希腊埃托利亚的一个城市),因为杀人逃到阿德拉斯托(阿戈斯的一个城市)。
[17] 特拉蒙(Telamon)是萨拉米斯国王,特洛伊战争中,他让自己的两个儿子埃阿斯(Aias)和透克罗斯(Teucer)参加了希腊联军,事先要求兄弟俩必须一起回来。埃阿斯被雅典娜逼疯后,屈辱自尽。战争结束后,特拉蒙坚决不允许透克罗斯单独回来,并将他流放。透克罗斯后来在塞浦路斯定居,并创建了一个新的萨拉米斯城。塞浦路斯因为敬拜阿佛洛狄忒而出名,所以这里被称为“爱神岛”。
[18] 提布尔(Tibur)位于罗马东边的郊区,风景怡人,卡图卢斯和贺拉斯诗中都多次赞美过那里的景色。罗马早期只是个城邦,面积很小,所以提布尔都是流放地。