Maxime, qui tanti mensuram nominis inples,
et geminas animi nobilitate genus:
qui nasci ut posses, quamvis cecidere trecenti,
non omnis Fabios abstulit una dies:
5 forsitan haec a quo mittatur epistula quaeras,
quisque loquar tecum certior esse velis.
Ei mihi! quid faciam? Vereor ne nomine lecto
durus et aversa cetera mente legas.
Videris[1]! Audebo tibi me scripsisse fateri
10 < . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .>
qui, cum me poena dignum graviore fuisse
confiteor, possum uix graviora pati.
Hostibus in mediis interque pericula versor,
tamquam cum patria pax sit adempta mihi:
15 qui, mortis saevo geminent ut vulnere causas,
omnia vipereo spicula felle linunt.
His eques instructus perterrita moenia lustrat
more lupi clausas circumeuntis oves:
at[2] semel intentus nervo levis arcus equino
20 vincula semper habens inresoluta manet.
Tecta rigent fixis veluti velata[3] sagittis
portaque vix firma submovet arma sera.
Adde loci faciem nec fronde nec arbore tecti[4],
et quod iners hiemi continuatur hiems.
25 Hic me pugnantem cum frigore cumque sagittis
cumque meo fato quarta fatigat hiems.
Fine carent lacrimae, nisi cum stupor obstitit illis:
et similis morti pectora torpor habet.
Felicem Nioben, quamvis tot funera uidit,
30 quae posuit sensum saxea facta mali[5]:
Vos quoque felices, quarum clamantia fratrem
cortice velavit populus ora nouo.
Ille ego sum lignum qui non admittar in ullum:
ille ego sum frustra qui lapis esse velim.
35 Ipsa Medusa oculis veniat licet obvia nostris,
amittet vires ipsa Medusa suas.
Vivimus ut numquam sensu careamus amaro,
et gravior longa fit mea poena mora.
Sic inconsumptum Tityi semperque renascens
40 non perit, ut possit saepe perire, iecur.
At, puto, cum requies medicinaque publica curae
somnus adest, solitis nox venit orba malis.
Somnia me terrent veros imitantia casus
et vigilant sensus in mea damna mei.
45 Aut ego Sarmaticas videor vitare sagittas,
aut dare captivas ad fera vincla manus.
Aut, ubi decipior melioris imagine somni,
aspicio patriae tecta relicta meae.
Et modo vobiscum, quos sum veneratus, amici,
50 et modo cum cara coniuge multa loquor.
Sic ubi percepta est brevis et non vera voluptas,
peior ab admonitu fit status iste boni.
Sive dies igitur caput hoc miserabile cernit,
sive pruinosi Noctis aguntur equi,
55 sic mea perpetuis liquefiunt[6] pectora curis,
ignibus admotis ut nova cera solet.
Saepe precor mortem, mortem quoque deprecor idem,
ne mea Sarmaticum contegat ossa solum.
Cum subit, Augusti quae sit clementia, credo
60 mollia naufragiis litora posse dari.
Cum video quam sint mea fata tenacia, frangor,
spesque levis magno victa timore cadit,
nec tamen ulterius quicquam speroue precorve,
quam male mutato posse carere loco.
65 Aut hoc aut nihil est pro me temptare modeste
gratia quod salvo vestra pudore queat.
Suscipe, Romanae facundia, Maxime, linguae,
difficilis causae mite patrocinium.
Est mala, confiteor, sed te bona fiet agente,
70 lenia pro misera fac modo verba fuga.
Nescit enim Caesar, quamvis deus omnia norit,
ultimus hic qua sit condicione locus.
Magna tenent illud numen molimina rerum:
haec est caelesti pectore cura minor.
75 Nec vacat in qua sint positi regione Tomitae,
quaerere, finitimo vix loca nota Getae:
aut quid Sauromatae faciant, quid Iazyges acres
cultaque Oresteae Taurica terra deae:
quaeque aliae gentes, ubi frigore constitit Hister,
80 dura meant celeri terga per amnis equo.
Maxima pars hominum nec te, pulcherrima, curat,
Roma, nec Ausonii militis arma timet.
Dant illis animos arcus plenaeque pharetrae
quamque libet longis cursibus aptus equus,
85 quodque sitim didicere diu tolerare famemque,
quodque sequens nullas hostis habebit aquas.
Ira viri mitis non me misisset in istam,
si satis haec illi nota fuisset humus.
Nec me nec quemquam Romanum gaudet ab hoste,
90 meque minus, vitam cui dabat[7] ipse, capi.
Noluit, ut[8] poterat, minimo me perdere nutu.
Nil opus est ullis in mea fata Getis.
Sed neque cur morerer quicquam mihi comperit actum,
et minus infestus quam fuit esse potest.
95 Tunc quoque nil fecit, nisi quod facere ipse coegi:
paene etiam merito parcior ira meo est.
Di faciant igitur, quorum iustissimus ipse est,
alma nihil maius Caesare terra ferat.
Vtque diu[9] sub eo, sic sit sub Caesare terra[10],
100 perque manus huius tradita gentis eat.
At tu tam placido quam nos quoque sensimus illum,
iudice pro lacrimis ora resolve meis.
Non petito[11] ut bene sit, sed uti male tutius utque
exilium saevo distet ab hoste meum:
105 quamque dedere mihi praesentia numina vitam,
non adimat stricto squalidus ense Getes:
denique, si moriar, subeam pacatius arvum,
ossa nec a Scythica nostra premantur humo,
nec male compositos, ut scilicet exule dignum,
110 Bistonii cineres ungula pulset equi:
et ne, si superest aliquis post funera sensus,
terreat et manes Sarmatis umbra meos.
Caesaris haec animum poterant audita movere,
Maxime, movissent si tamen ante tuum.
115 Vox, precor, Augustas pro me tua molliat aures,
auxilio trepidis quae solet esse reis,
adsuetaque tibi doctae dulcedine linguae
aequandi superis pectora flecte viri.
Non tibi Theromedon crudusque rogabitur Atreus,
120 quique suis homines pabula fecit equis:
sed piger ad poenas princeps, ad praemia velox,
quique dolet, quotiens cogitur, esse ferox:
qui vicit semper, victis ut parcere posset,
clausit et aeterna civica bella sera:
125 multa metu poenae, poena qui pauca coercet,
et iacit invita fulmina rara manu.
Ergo tam placidas orator missus ad aures,
ut propior patriae sit fuga nostra roga.
Ille ego sum qui te colui, quem festa solebat
130 inter convivas mensa videre tuos:
ille ego qui duxi vestros Hymenaeon ad ignes,
et cecini fausto carmina digna toro:
cuius te solitum memini laudare libellos,
exceptis domino qui nocuere suo:
135 cui tua nonnumquam miranti scripta legebas:
ille ego de vestra cui data nupta domo est.
Hanc probat et primo dilectam semper ab aevo
est inter comites Marcia censa suas,
inque suis habuit matertera Caesaris ante:
140 quarum iudicio si quam probata, proba est.
Ipsa sua melior fama laudantibus istis,
Claudia divina non eguisset ope.
Nos quoque praeteritos sine labe peregimus annos:
proxima pars vitae transilienda meae.
145 Sed de me ut sileam[12], coniunx mea sarcina vestra est:
non potes hanc salva dissimulare fide.
Confugit haec ad vos, vestras amplectitur aras
(iure venit cultos ad sibi quisque deos)
flensque rogat, precibus lenito Caesare vestris,
150 busta sui fiant ut propiora viri.
[1] Videris=viderit
[2] at=et
[3] velata=vallata
[4] tecti=laeti
[5] mali=malis
[6] liquefiunt=liquescunt
[7] dabat=dedit=dabit
[8] ut=at
[9] diu=fuit
[10] sit sub Caesare terra=sit publica sarcina terra
[11] petito=petis=pete
[12] sileam=taceam
(致马克西姆斯)[1]
马克西姆斯,你未辜负伟大的名字,
有高贵的血统,更有高贵的品质[2],
为了你能出生,虽然法比乌斯家门
一天战死三百人,一人仍幸存[3]。
5 或许你会问,这封信究竟何人寄来,
也很想知道,跟你絮叨的是谁。
我该怎么办?一旦你读到名字,我真怕
你硬了心肠,厌弃我下面的话。
你看吧,我斗胆承认自己给你写过信,
10 承认为自己的遭遇流泪伤心[4],
我虽然声称自己应接受更严厉的惩罚,
但再添一点惩罚,我就会坍塌。
我住在敌人中间,被各种危险围困,
不仅失去了故土,也失去了和平。
15 嫌死法不够多,他们制造残忍的伤口,
蝰蛇的毒液抹过所有的箭头。
带着毒箭的骑兵队环绕惊恐的城墙,
犹如饿狼紧逼圈里的羔羊。
但一旦绷紧了马毛制成的弦,轻弓
20 和它的弦就始终如此紧绷。
屋顶插满了箭枝,仿佛蒙一层纱帐,
城门坚固的木闩也难抵挡。
而且,没有草木的土地光秃一片,
沉闷的冬天连着沉闷的冬天。
25 我就在这里抗击严寒和飞箭,抗击
命运,疲惫地迎来第四个冬季[5]。
眼泪长流不止,除非我陷入恍惚,
死一般的困顿让我心神麻木。
幸福的尼俄柏,虽然目击那么多死亡,
30 却变成石头,不再感觉灾殃[6]!
你们也幸福,当你们呼喊哥哥的名字,
白杨为嘴唇覆盖了新的树皮[7]!
我却没好运,无法变成树的模样,
我渴望变成石头,也只是空想。
35 即使让梅杜萨本人站在我的眼前,
梅杜萨的神通也会消失不见[8]。
我活着,没有一刻远离痛苦的感觉,
时日越长,惩罚反而越酷烈。
提堤俄斯的肝永远重生,永不能
40 啄尽,好永远忍受毁灭的过程[9]。
可我想,夜晚来临,休憩和世人的良药——
睡眠——总能平息习惯的煎熬,
然而,梦却模仿真实的危险,惊吓我,
让我不停回归生活的折磨。
45 梦见自己躲避萨尔马特人的飞羽,
或手戴残酷的镣铐,做了俘虏;
或者,当我偶尔流连于某个好梦,
看见故乡那些久违的街景,
忽而与我敬重的你们,诚挚的友伴,
50 忽而与深爱的妻娓娓长谈。
这样,当我从短暂虚幻的快乐中醒来,
幸福的记忆让我的处境更难捱。
所以,无论是白昼看见我这个落魄者,
还是夜晚驱赶着踏霜的马车,
55 我的胸膛总是被无尽的忧患熔化,
就像被挪近的火烤炙的新蜡。
我经常祈求死,但又祷告自己不死,
怕遗骨长埋萨尔马提亚的土地。
当我想起奥古斯都的仁慈,又相信
60 会有温和的海岸给沉船者容身。
可当我看到命运多顽固,微弱的希望
就崩溃,因为巨大的恐惧而沦亡。
然而,我所希望和祷告的仅此而已:
去恶地也无妨,只要离开这里。
65 节制地使用影响力,你或许能为我争取
这一点,而不危及你自己的荣誉。
马克西姆斯,罗马雄辩家的典范,请你
仁慈地担起这宗棘手的案子[10]。
我承认案情不利,但你若辩护就有利,
70 只为不幸的放逐说劝解之辞。
因为恺撒不知道,虽然神知道一切,
这处极远地的情况究竟如何[11]。
军国大事占据了这位神的全部心思,
天界的目光怎关注此等琐事?
75 他无暇探究托密斯的具体位置——即使
邻近的盖塔人都极少听闻这里——
或者扫罗马泰人、凶残的亚兹格人[12]、叨立克
狄安娜[13]看护的土地正在做什么,
每当希斯特封冻,踏着坚硬的冰盖,
80 那些部落就骑快马蜿蜒而来。
他们多数人既不在乎你,最美的罗马,
也不害怕奥索尼亚的征伐[14]。
他们的勇气来自强弓和充足的箭矢,
战马也胜任无论多远的奔袭,
85 而且他们学会了长时间忍受饥渴,
知道追击的敌军将无水可喝[15]。
仁慈者即使盛怒,也不会遣我来这里,
如果他知悉这是怎样的土地,
也不愿我或者任何罗马人沦为俘虏,
尤其是我,既然已被他饶恕。
他只需点头就可杀我,但他却没有,
既如此,又何必再借盖塔人之手?
然而,他没有发现可判我死罪的情形,
他对我的敌意或许已经减轻。
95 当初他所做是我迫使他不得不做,
那惩罚几乎比我应得的还温和。
因此,愿众神(他自己就是最公正的一位)
让恺撒在地上永保至尊的声威,
愿世界如此前一样继续接受恺撒的统治,
100 愿国祚沿家族的血脉代代相袭。
但你要趁他平静(我也曾感受)的时候
代表我的眼泪张开你的口。
不要为我求安逸,我只需安全非安逸,
惟愿放逐地远离残忍的蛮敌,
105 这条命乃是现世的活神赏赐给我,
别让污秽的盖塔人拔剑屠灭。
总之,即使死,我也愿死在更和平的地界,
以免尸骸被斯基泰的泥土压迫,
别把我的骨灰像放逐者一样打发,
110 让比斯托尼亚[16]的马蹄肆意践踏,
也别让萨尔马特人的幽灵惊吓我的
鬼魂,倘若人死后还有知觉。
这些细节应该能打动恺撒那颗心,
但首先需要赢得你的同情。
115 求你为了我,用你的话语安抚恺撒,
他惯于帮助惊惧服罪的臣下,
施展你向来纯熟甜美的口才,改变
这位与天神同尊者对我的怨念。
你不是求忒洛墨冬、残忍的阿特柔斯[17],
120 也不是用人肉饲马的狄俄墨得斯[18],
而是不喜欢惩罚却乐于奖赏的君主,
每次被迫下狠手,他都会痛苦,
他总是战胜者,却总能宽恕他的敌人,
他的闩永远关闭了内战之门,
125 他用对惩罚的恐惧而非惩罚来统治,
极少劈下雷霆,不忍心如此。
所以倾听你论说的是如此慈悲的耳朵,
所求不过是放逐地更接近祖国。
昔日我是你的追随者,你喜庆的餐桌
130 常在满座的宾客朋友间看见我,
是我领许墨奈俄斯参加你的婚礼,
为吉祥的姻缘颂唱祝福的诗[19]。
我记得,你时常称赞我的书卷,除了
给主人招来灾祸的几部孽作[20],
135 你知我崇拜你,多次朗读你的作品。
我的新娘也娶于你的家门[21],
玛尔奇娅[22]称许她,从她少时就喜欢,
后来还让她陪在自己身边。
此前,恺撒的姨母[23]也曾经如此待她,
140 她们的肯定就是权威的评价。
甚至实胜其名的克劳迪娅,若曾有
她们称赞,又何需神灵庇佑[24]?
我自己从前的岁月同样没有污点,
暂且略过我生活的最后一段。
145 但不提自己,只请你保护我的妻子,
你若不管她,就难免陷于不义。
她逃向你们的港湾,拥抱你们的祭坛——
每人都有权向敬拜的神求援——
她哭着祈求你们向恺撒呼吁,劝服他,
让丈夫的坟更靠近自己的家。
[1] 马克西姆斯(Paullus Fabius Maximus,前46-14)是奥维德所有朋友中地位最高、权势最大的,他出生于古老的贵族家庭,妻子玛尔奇娅是屋大维的姨表妹,他自己曾于公元前11年担任执政官,一直是屋大维的心腹。在他的调解下,在奥维德创作《黑海书简》1-3部这段时间,屋大维对奥维德的态度有所松动,然而公元14年他和屋大维先后去世,彻底砸碎了奥维德改判他处甚至回归罗马的梦想,因为继任的皇帝提比略和他母亲利维娅都憎恶奥维德。
[2] 这个家族曾出现过让迦太基大将汉尼拔无可奈何的“拖延者法比乌斯”(Q. Fabius Maximus Verrucosus,前280-前203)以及与汉尼拔血战到最后、死于坎奈战役的保卢斯(L. Aemilius Paullus,?-前216)。
[3] 根据李维《罗马史》(Ab Urbe Condita 2.48),由306位法比乌斯家族成员组成的一支罗马军队遭到维埃人(Veientes)伏击,除一人突围外,全部阵亡。
[4] 原文第10行缺失,为了译文的完整性,根据上下文添加了这行中文。
[5] 从这行可以推知,本诗作于公元12年-13年之间的冬天。
[6] 参考《哀歌集》第五部第一首第57行的注释。
[7] 指帕厄同的姐姐们,参考《哀歌集》第三部第四首第30行的注释。
[8] 参考《哀歌集》第四部第七首第12行的注释。
[9] 提堤俄斯(Tityus)是地母之子,他企图强奸拉托娜,被她的孩子阿波罗和狄安娜杀死(一说被朱庇特的闪电击杀),死后在冥府中天天被秃鹫啄肝,但肝总是重新长出。
[10] 贺拉斯如此描绘马克西姆斯:“他出身名门,长相英俊,/ 热心为身处困境的被告辩护,/ 而且拥有一百种才能”(Carmina 4.1.13-15)。
[11] 神应当是全知的,既然屋大维不知道托密斯的情况,他就不是神,无论奥维德接下来如何为他开脱,他已经戳穿神的假象。
[12] 亚兹格人(Iazyges),居住在多瑙河流域的一个萨尔马特部落。
[13] 关于叨立克狄安娜,参考《哀歌集》第四部第四首第64行的注释。
[14] “你”指罗马,奥索尼亚即意大利,这两行再次对屋大维声威远播四方的宣传提出了反驳。
[15] 这里对游牧部落的描绘让人想起中国史书中的匈奴。塔西佗也曾如此描绘萨尔马特人的战斗(Historiae 1.79)。
[16] 比斯托尼亚在色雷斯境内。
[17] 忒洛墨冬(Theromedon),一说忒洛达玛斯(Therodamas),是利比亚国王,常将人扔给野狮。关于阿特柔斯,参考《哀歌集》第二部第392行的注释。
[18] 狄俄墨得斯(Diomedes),色雷斯国王,养有四匹吃人肉的母马。
[19] 许墨奈俄斯(Hymenaeus)又名许门(Hymen),是婚神,这两行意味着奥维德为马克西姆斯创作并表演了婚歌(epithalamium),其体裁可参考卡图卢斯《歌集》第六十一首。
[20] 指《爱的艺术》。
[21] 奥维德的第三任妻子原是法比乌斯家族的一位寡妇,有一位女儿。
[22] 马克西姆斯的妻子。
[23] 指小阿提娅,屋大维母亲的妹妹。
[24] 克劳迪娅(Claudia Quintia)是一位维斯塔贞女,公元前204年,当她的贞节遭到怀疑时,她靠一人之力拖动了载有库柏勒神像的驳船(陷在台伯河口的淤泥里),这个近乎神迹的结果证明了她的清白。事见李维《罗马史》(Ab Urbe Condita 29.14.11-14)。但在同时代和后世的读者心中,名声最遭到质疑的克劳迪娅显然是Q. Metellus Celer之妻,这位克劳迪娅就是卡图卢斯的情人莱斯比娅,曾被西塞罗猛烈抨击(Pro Caelio),当时罗马还风传她与哥哥P. Clodius Pulcher乱伦。