Magna minorque ferae, quarum regis altera Graias,
altera Sidonias, utraque sicca, rates,
omnia cum summo positae videatis in axe,
et maris occiduas non subeatis aquas,
5 aetheriamque suis cingens amplexibus arcem
vester ab intacta circulus extet humo,
aspicite illa, precor, quae non bene moenia quondam
dicitur Iliades transiluisse Remus,
inque meam nitidos dominam convertite vultus,
10 sitque memor nostri necne, referte mihi.
Ei mihi, cur nimium quae sunt manifesta, requiro.
cur iacet[1] ambiguo spes mea mixta metu?
Crede quod est et vis, ac desine tuta vereri,
deque fide certa sit tibi certa fides.
15 Quodque polo fixae nequeunt tibi dicere flammae,
non mentitura tu tibi voce refer:
esse tui memorem, de qua tibi maxima cura est,
quodque potest, secum nomen habere tuum.
Vultibus illa tuis tamquam praesentis inhaeret[2],
20 teque remota procul, si modo vivit, amat.
Ecquid, ubi incubuit iusto mens aegra dolori,
lenis ab admonito pectore somnus abit?
Tunc subeunt curae, dum te lectus locusque
tangit et oblitam non sinit esse mei,
25 et veniunt aestus, et nox inmensa videtur,
fessaque iactati corporis ossa dolent?
Non equidem dubito, quin haec et cetera fiant,
detque tuus maesti signa doloris amor,
nec cruciere minus, quam cum Thebana cruentum
30 Hectora Thessalico vidit ab axe rapi.
Quid tamen ipse precer dubito, nec dicere possum,
affectum quem te mentis habere velim.
Tristis es? indignor quod sim tibi causa doloris:
non es? at[3] amisso coniuge digna fores.
35 Tu vero tua damna dole, mitissima coniunx,
tempus et a nostris exige triste malis,
fleque meos casus: est quaedam flere voluptas;
expletur lacrimis egeriturque dolor.
Atque utinam lugenda tibi non vita, sed esset
40 mors mea, morte fores sola relicta mea.
Spiritus hic per te patrias exisset in auras,
sparsissent lacrimae pectora nostra piae,
supremoque die notum spectantia caelum
texissent digiti lumina nostra tui,
45 et cinis in tumulo positus iacuisset avito,
tactaque nascenti corpus haberet humus;
denique, ut et vixi, sine crimine mortuus essem.
Nunc mea supplicio vita pudenda suo est.
Me miserum, si tu, cum diceris exulis uxor,
50 avertis vultus et subit ora rubor!
Me miserum, si turpe putas mihi nupta videri!
me miserum, si te iam pudet esse meam!
Tempus ubi est illud, quo te iactare solebas
coniuge, nec nomen dissimulare viri?
55 Tempus ubi est, quo te[4] (nisi non vis illa referri)
et dici, memini, iuvit et esse meam?
Vtque probae dignum est, omni tibi dote placebam:
addebat veris multa faventis amor.
Nec, quem praeferres (ita res tibi magna videbar)
60 quemque tuum malles esse, vir alter erat.
Nunc quoque ne pudeat, quod sis mihi nupta, tuusque
non debet dolor hinc, debet abesse pudor.
Cum cecidit Capaneus subito temerarius ictu,
num legis Evadnen erubuisse viro?
65 Nec quia rex mundi compescuit ignibus ignes,
ipse suis Phaëthon infitiandus erat.
Nec Semele Cadmo facta est aliena parenti,
quod precibus periit ambitiosa suis.
Nec tibi, quod saevis ego sum Iovis ignibus ictus,
70 purpureus molli fiat in ore pudor.
Sed magis in curam nostri consurge tuendi,
exemplumque mihi coniugis esto bonae,
materiamque tuis tristem virtutibus imple:
ardua per praeceps gloria vadit iter.
75 Hectora quis nosset, si felix Troia fuisset?
publica virtuti per mala facta via est.
Ars tua, Tiphy, vacet, si non sit in aequore fluctus:
si valeant homines, ars tua, Phoebe, vacet.
Quae latet inque bonis cessat non cognita rebus,
80 apparet virtus arguiturque malis.
Dat tibi nostra locum tituli fortuna, caputque
conspicuum pietas qua tua tollat, habet.
Vtere temporibus, quorum nunc munere facta est[5]
et patet in laudes area magna tuas.
[1] iacet=latet=labat
[2] inhaeret=praesentibus haeret
[3] at=ut
[4] ubi est, quo te=illud quo te=illud nisi non vis=illud quo ni/non fugis
[5] facta est=icta est=freta es
(致妻子)[1]
大熊与小熊,你们两位分别引导
希腊和推罗的船只,永远闪耀[2],
因为你们从星轴的顶端俯视一切,
从不落入西方大海的涛波,
5 你们周行的轨道也拥着天穹之巅,
永不触碰大地,高卓超然:
我祈求你们看看传说中那不祥的城堞,
(伊利娅之子雷穆斯曾将它跨越[3],)
将你们明亮的脸庞转向我的妻子,
10 告诉我,我是否还在她的心里?
我这是怎么了,为何问显而易见的事?
希望为何被莫名的恐惧挟持?
相信现实和期盼,别在无忧处寻忧,
对坚守的信心,信心亦要坚守。
15 天极的星火不能告诉你的那些话,
用诚实无欺的声音告诉自己吧:
你最在意的人记着你,你的名字——
唯一能保留的物事,她始终珍惜。
她紧依你的面容,仿佛它还在身边,
20 她活着,就一直爱你,无论多远。
当你受伤的心呆卧在真切的痛苦上[4],
温柔的睡眠能留存你忧惧的胸膛?
当我的床、我的枕席碰到你,不许你
忘了我,怅惘是否又会来袭?
25 当情欲涌起,长夜无尽,小窗难明,
你是否辗转反侧,疲惫酸疼?
我毫不怀疑,这样的一幕幕都会发生,
你的爱化作悲伤的一言一行,
你的苦也不输忒拜的公主,当她亲见
30 染血的赫克托耳拖战车后面[5]。
但我却不知祷告什么,我也说不清
我究竟希望你有怎样的感情。
你伤心?我怨恨自己,是我让你伤心;
不伤心?我又不甘你如此绝情[6]。
35 还是为你的损失伤心吧,最温柔的妻,
也为我的苦过一段凄凉的日子,
为我的命运哭泣吧,哭泣也是一种快乐,
泪水让痛苦得到满足和宣泄。
可是我宁愿你悲悼的不是我的生,而是
40 我的死,我死后你的形单影只!
通过你,这颗心本该飘向故国的清风,
深情的泪水本该洒在我胸膛,
临终之日我本该凝望熟悉的天空,
你的手指本该合上我的眼睛,
45 我的骨灰本该安息于祖先的坟冈,
生我的土地本该将我埋葬。
我死了,正如我活着,本该有无瑕的口碑;
可现在,我的生命因受罚而羞愧。
我将多凄惨,如果“流放者之妻”的称号
50 让你躲开目光,赧颜而逃!
我将多凄惨,如果你认为嫁我太屈尊,
如果你耻于承认是我的女人!
那样的时光去了哪里,人前你总是
炫赞丈夫,不掩饰我的名字?
55 那样的时光何在——除非你不愿回想,
我记得,称作我的妻,你心花怒放!
贤淑的你欣赏夫君的每一种才能,
又偏心为我找到了许多“本领”。
除了我,你不钟情任何男子,不屑
60 嫁给任何人——仿佛我就是一切。
即使现在,也不要因为我而愧怍,我给你
带来了痛苦,但绝没给你羞耻。
当莽撞的卡帕纽斯突然遭雷击身亡,
难道厄瓦德涅为丈夫脸红[7]?
65 众神之王用大火熄灭了世界的大火,
帕厄同并未因此被亲人拒绝[8]。
卡德摩斯仍然愿意做塞墨勒的父亲,
虽然她因为非分的祷告而殒命[9]。
朱庇特野蛮的雷霆击中我,你也不应
70 让娇嫩的脸蒙上羞惭的红晕,
而要勇敢地站起来,为我的罪名辩护,
为我做一位典范的妻子和伴侣,
让这悲哀的题材蕴满你的美德。
荣光的峰顶下,山径陡峭曲折。
75 谁知道赫克托耳,如果特洛伊无虞?
公共的危难才能为卓行铺路。
提菲斯,若无海浪,你的本领便落空[10],
如果人健康,福玻斯的技艺[11]也无用。
美德在顺境中怠惰地隐藏,无人识得,
80 困厄之时却显明,无可辩驳[12]。
我的境遇给了你扬名的机会,给了你
空间,让你的至情傲然卓立。
抓住它,通过它的馈赠,广阔的空间
已经打开,盛满对你的夸赞。
[1] 这首诗最集中地表现了奥维德对妻子的态度。一方面,奥维德对妻子有很深的感情,依恋、怜惜、愧疚混杂在一起;另一方面,按照现代的标准,他仍显得自私冷漠,他对妻子的关心最终让位于对自己的关心,他对妻子的要求是做美德的典范,而报偿则是自己诗歌带给她的不朽声名,但对于她作为一个有血有肉的人所忍受的痛苦和艰辛,这样的报偿或许是虚无缥缈的。然而,对比同时代其他诗人(例如贺拉斯、维吉尔),奥维德对妻子的复杂情感已经体现出人性的挣扎,而且饱受放逐生活(在古代人们心中,它的痛苦仅次于死刑)折磨,他的情绪多少也有些扭曲。Maguinness(1958)认为,这首诗复杂细腻的情感融合了普洛佩提乌斯、提布卢斯和奥维德的优点。
[2] 古代希腊水手一般用大熊星座导航,腓尼基水手(推罗是腓尼基港口)一般用小熊星座(北极星属于这个星座)导航。Nisbet(1982)认为,奥维德选择这两个星座有两个原因:一是它们代表了极北,二是它们永不沉落,象征着永恒的宁静心态。
[3] “不祥的城堞”指罗马城,因为它在建立之初就目睹了兄弟相残的悲剧。罗慕路斯以雷穆斯(Remus)跨越了自己修建的城堞为借口杀死了他,其实只是为了王权。
[4] 从这里开始,对妻子的称呼从第三人称切换到第二人称。Claassen(2008)注意到奥维德的妻子在这里扮演了古罗马爱情哀歌中男性常扮演的角色:追求女性情人不得,辗转反侧。这里的语言也充满了性暗示。
[5] “忒拜的公主”指赫克托耳的妻子安德洛玛刻,她是小亚细亚奇里基亚(Cilicia)地区忒拜城的公主。
[6] 奥维德的矛盾表述让人想起卡图卢斯的莱斯比娅系列爱情诗。
[7] 卡帕纽斯(Capaneus)是俄狄浦斯死后进攻忒拜的七位将领之一,他在攻城时夸口朱庇特都无法阻止他,立刻被朱庇特的雷霆击中,身体燃烧之时,妻子厄瓦德涅(Evadne)直接扑在他身上,和他一起烧死。
[8] 帕厄同的故事,参考《哀歌集》第一部第一首第79行和第三部第四首第30行的注释。
[9] 塞墨勒是忒拜国王卡德摩斯(Cadmus)的女儿,关于她的死,参考《哀歌集》第二部第401行的注释。
[10] 提菲斯(Tiphys)是寻找金羊毛的阿尔戈号航船的舵手。
[11] “福玻斯(阿波罗)的技艺”指医术。
[12] 对比贺拉斯《闲谈集》(Sermones 2.8.73-74):“主人的天才和将军一样,/ 逆境时方能显示,顺境时总是隐藏。”