Siqua meis fuerint, ut erunt, vitiosa libellis,
excusata suo tempore, lector, habe.
Exul eram, requiesque mihi, non fama petita est,
mens intenta suis ne foret usque malis.
5 Hoc est cur cantet vinctus quoque compede fossor,
indocili numero cum grave mollit opus.
Cantat et innitens limosae pronus harenae,
adverso tardam qui trahit amne ratem
quique refert pariter lentos ad pectora remos,
10 in numerum pulsa[1] brachia iactat aqua.
Fessus ubi incubuit baculo saxove resedit
pastor, harundineo carmine mulcet oves.
Cantantis pariter, pariter data pensa trahentis,
fallitur ancillae decipiturque labor.
15 Fertur et abducta Lyrneside tristis Achilles
Haemonia curas attenuasse lyra.
Cum traheret silvas Orpheus et dura canendo
saxa, bis amissa coniuge maestus erat.
Me quoque Musa levat Ponti loca iussa petentem:
20 sola comes nostrae perstitit illa fugae;
sola nec insidias, nec Sinti[2] militis ensem,
nec mare nec ventos barbariamque timet.
Scit quoque, cum perii, quis me deceperit error,
et culpam in facto, non scelus, esse meo,
25 scilicet hoc ipso nunc aequa, quod obfuit ante,
cum mecum iuncti criminis acta rea est.
Non equidem vellem, quoniam nocitura fuerunt,
Pieridum sacris inposuisse manum.
Sed nunc quid faciam? vis me tenet ipsa sacrorum,
30 et carmen demens carmine laesus amo.
Sic nova Dulichio lotos gustata palato
illo, quo nocuit, grata sapore fuit.
Sentit amans sua damna fere, tamen haeret in illis,
materiam culpae persequiturque suae.
35 Nos quoque delectant, quamvis nocuere, libelli,
quodque mihi telum vulnera fecit, amo.
Forsitan hoc studium possit furor esse videri,
sed quiddam furor hic utilitatis habet.
Semper in obtutu mentem vetat esse malorum,
40 praesentis casus immemoremque facit.
Vtque suum Bacche non sentit saucia vulnus,
dum stupet Idaeis exululata iugis[3],
sic ubi mota calent viridi mea pectora thyrso,
altior humano spiritus ille malo est.
45 Ille nec exilium, Scythici nec litora ponti,
ille nec iratos sentit habere deos.
Vtque soporiferae biberem si pocula Lethes,
temporis adversi sic mihi sensus abest.
Iure deas igitur veneror mala nostra levantes,
50 sollicitae[4] comites ex Helicone fugae,
et partim pelago, partim vestigia terra
vel rate dignatas vel pede nostra sequi.
Sint, precor, hae saltem faciles mihi! namque deorum
cetera cum magno Caesare turba facit,
55 meque tot adversis cumulant[5], quot litus harenas,
quotque fretum pisces, ovaque piscis habet.
Vere prius flores, aestu numerabis aristas,
poma per autumnum frigoribusque nives,
quam mala, quae toto patior iactatus in orbe,
60 dum miser Euxini litora laeva[6] peto.
Nec tamen, ut veni, levior fortuna malorum est:
huc quoque sunt nostras fata secuta vias.
Hic quoque cognosco natalis stamina nostri,
stamina de nigro vellere facta mihi.
65 Vtque neque insidias capitisque pericula narrem,
vera quidem, veri[7] sed graviora fide:
vivere quam miserum est inter Bessosque Getasque
illum, qui populi semper in ore fuit!
Quam miserum est, porta vitam muroque tueri,
70 vixque sui tutum viribus esse loci!
Aspera militiae iuvenis certamina fugi,
nec nisi lusura movimus arma manu;
nunc senior gladioque latus scutoque sinistram,
canitiem galeae subicioque meam.
75 Nam dedit e specula custos ubi signa tumultus,
induimus trepida protinus arma manu.
Hostis habens arcus imbutaque tela venenis[8],
saevus anhelanti moenia lustrat equo;
utque rapax pecudem, quae se non texit ovili,
80 per sata, per silvas fertque trahitque lupus:
sic, siquem nondum portarum saepe[9] receptum
barbarus in campis repperit hostis, habet:
aut sequitur captus coniectaque vincula collo
accipit, aut telo virus habente perit.
85 Hic ego sollicitae iaceo novus incola sedis:
heu nimium fati tempora longa[10] mei!
Et tamen ad numeros antiquaque sacra reverti
sustinet in tantis hospita Musa malis.
Sed neque cui recitem quisquam est mea carmina, nec qui
90 auribus accipiat verba Latina suis.
Ipse mihi (quid enim faciam?) scriboque legoque,
tutaque iudicio littera nostra meo est.
Saepe tamen dixi ‘cui nunc haec cura laborat?
an mea Sauromatae scripta Getaeque legent?’
95 Saepe etiam lacrimae me sunt scribente profusae,
umidaque est fletu littera facta meo,
corque vetusta meum, tamquam nova, vulnera novit,
inque sinum maestae labitur imber aquae.
Cum, vice mutata, qui sim fuerimque, recordor,
100 et, tulerit quo me casus et unde, subit,
saepe manus demens, studiis irata sibique,
misit in arsuros carmina nostra rogos.
Atque ita[11], de multis quoniam non multa supersunt,
cum venia facito, quisquis es, ista legas.
105 Tu quoque non melius, quam sunt mea tempora, carmen,
interdicta mihi, consule, Roma, boni.
[1] pulsa=pulsat=iactat
[2] nec Sinti=Sinti nec=inter nec
[3] iugis=modis
[4] sollicitae=sollicitas
[5] cumulant=cumulat
[6] laeva=saeva
[7] veri=vera=vidi
[8] venenis=veneno
[9] saepe=sede
[10] longa=lenta
[11] ita=ea
(詩人致讀者)[1]
如果我的詩歌有任何瑕疵(當然有),
讀者啊,請把時間當做借口。
我在放逐中,不求名聲,只求安寧,
以免我的心一直陷在災厄中。
5 所以,戴着腳鐐的礦工也會唱歌,
用糙陋的旋律減輕勞役的折磨;
泥濘河灘邊,彎腰的縴夫也一邊哼唱,
一邊奮力拽着船逆流而上;
把一對柔韌木槳抵在胸前的舟子,
10 也伴着擊水的節奏揮舞手臂;
當牧人睏倦地倚着手杖或坐於石上,
他會用蘆管的音樂撫慰綿羊;
一邊唱着曲兒,一邊紡分給她的紗,
女僕如此把幹活的時間打發;
15 據說布里塞伊斯被奪走,阿喀琉斯
以海摩尼亞的里拉琴紓解憂思[2];
當俄耳甫斯用歌聲移動森林和岩石,
他正為兩度失去的妻子而悲戚[3]。
我放逐龐圖斯途中,繆斯也一直是慰藉,
20 只有她始終不渝地陪我漂泊,
不懼伏擊,也不懼辛圖斯[4]士兵的利劍,
海浪、狂風、蠻域都視若等閑。
她也知,我遭難是被什麼錯誤欺騙,
我的行為不是罪,只是過犯。
25 她如今對我好,或許正因她曾害過我,
當她和我被控告,被指為同夥。
既然繆斯的聖禮註定帶來禍患,
我真希望從未與它們有沾染。
可我現在能如何?被它們的力量控制,
30 瘋癲的我毀於詩,卻仍然愛詩。
奇特的忘憂蓮也如此,嘗過味道的人
雖被它害,卻總是欲罷不能[5]。
戀人明知愛下去有危險,卻依然執拗,
追逐預見的惡果,不毀滅不罷休。
35 我也痴迷這些傷害過自己的詩,
愛這些給我留下傷口的武器。
或許這種癖好看起來與瘋病太相似,
但這種瘋病卻有某種裨益:
它阻止心靈一直沉浸於那些苦楚,
40 讓它暫時忘卻眼前的遭遇。
正如恍惚的酒神狂女在伊達山上
如野狼尖叫,渾不知自己受傷[6],
每當青翠的藤杖[7]激蕩我胸中的熱情,
我的靈魂也超越了人世的苦痛。
45 它已不記得放逐,不記得身邊的異域,
也不再記得什麼神的憤怒,
恰似正飲着冥府忘川的催眠之杯,
我也感知不到憂鬱的年歲。
所以,我理應敬拜減輕我不幸的女神,
50 從赫利孔遠來,伴我憂懼的旅程[8],
時而在海上,時而在陸上,或者乘船,
或者步行,屈尊隨我輾轉。
我祈求,至少她們能溫存待我!至於其他神,
都已加入強大愷撒的陣營,
55 他們強加給我一個又一個災難,
多如岸邊沙,海里魚,魚腹中的卵[9],
你即使能數完春天的花、夏天的麥穗、
深秋的果子、隆冬的雪,我遭的罪
也仍數不完,當我在全世界顛沛流離,
60 凄涼地奔向歐克辛左岸的土地[10]。
我到達之後,境遇也不比路上好分毫:
命運追到了這裡,不許我脫逃;
即使在這裡我也辨識出誕生時的紗線,
黑羊毛紡出的紗線,專為我而選[11]。
65 姑且不提敵人的伏擊、性命的危險,
(都是真實的,聽起來卻像奇談,)
對曾在羅馬家喻戶曉的人來說,
與貝西人、蓋塔人為伍已是折磨!
依靠鐵門和城牆的保護,自己的地位
70 卻不能保證安全,多麼可悲!
即使年輕時,我也躲開艱苦的軍訓,
除非遊戲,武器我絕對不碰,
如今我老了,卻腰間佩劍,左手持盾,
還用銅盔罩着我花白的頭頂。
75 因為瞭望塔的衛兵一發出襲擊的訊號,
我顫抖的手就趕緊將甲胄穿好。
敵人拿着弓,挎着浸毒的箭,騎着
快馬,猙獰地掃視我們的城垛。
就像來不及入圈的羊被凶狼擒獲,
80 一路顛簸,拖過樹林和田野,
誰若還未進入柵門,在郊原遇見
蠻族的敵人,結局也同樣悲慘:
或者脖子套上繩索,淪為俘虜,
或者死於毒箭,啃食埃土。
85 一位新居民,我就躺在這動蕩的地方:
命運派給我的時間太過漫長!
然而,遠來的繆斯不顧諸多的困苦,
勇敢地回歸從前的聖禮與格律。
可是這裡沒有人聽我朗誦作品,
90 沒有人懂得拉丁詞語的意蘊。
我還能怎樣?寫給自己,念給自己,
自己評價自己,無人挑刺。
但我也經常自問:“這番辛勞是為誰?
我的詩掃羅馬泰人、蓋塔人能品味?”
95 我甚至經常一邊寫,一邊痛哭流涕,
任憑淚水打濕我的文字,
我的心感受着舊痛,彷彿它們是新傷,
凄涼的淚雨一直落到胸膛。
而當我想起境遇的逆轉,我的今與昔,
100 我從何處來,被命運卷到了何地,
癲狂的手就憎恨這嗜好,憎恨它自己,
將我的詩稿扔進燃燒的爐火里。
既然如此多的作品只有些許倖存,
無論誰讀到,都請口下留情。
105 禁止我踏足的羅馬,你也不要苛責
這些不比我處境更好的詩歌。
[1] 這首詩是《哀歌集》第四部的序詩,與第一部和第三部的序詩相比,它的情緒更悲觀,或許因為詩人的前三部詩集未能產生他預期的效果,他仍然困在放逐地,處境沒有任何改變的希望。詩中的核心悖論是:詩歌導致了他的放逐,但詩歌卻是他放逐生活的唯一安慰。
[2] 阿喀琉斯因為女戰俘布里塞伊斯(Briseis)被阿伽門農搶奪,憤而離開軍營,使者找他時發現這位將軍正在彈里拉琴,見《伊利亞特》(Iliad 9.186)。
[3] “妻子”指歐律狄刻(Eurydice),她新婚後被毒蛇咬死,俄耳甫斯(Orpheus)為她下地府,用琴聲感動了冥王,在她返回陽間的途中,由於俄耳甫斯違反與冥王的約定,回頭看她,導致她二度死亡。極度悲痛的俄耳甫斯彈琴歌唱,森林和岩石也跟着他移動。參考維吉爾《農事詩》(Georgics 4.454ff)和奧維德《變形記》(Metamorphoses 10.8ff)。
[4] 辛圖斯(Sintus)所指不詳,這個民族的名稱只在奧維德詩中出現過一次。
[5] “忘憂蓮”指《奧德賽》中“食蓮者”部分(Odyssey 9.82ff)。奧維德用這個比喻表明,寫詩也能讓人上癮。
[6] “酒神狂女”(Bacche)指追隨酒神巴克斯的狂熱女信徒,伊達山(Ida)本是地母庫柏勒的聖山,因為這兩位神的敬拜中心都在希臘人眼中的東方,敬拜群體都是女性,敬拜儀式都有狂熱的自戕舉動,所以常被混淆。
[7] “青翠的藤杖”(thyrsus)指酒神權杖,頂端覆蓋著松果或葡萄葉子。
[8] “女神”指繆斯,赫利孔(Helicon)是繆斯的聖山。
[9] 這是西方古典詩歌中形容多的一個程式,在奧維德詩中多次出現。
[10] “歐克辛”(Euxinus)是龐圖斯的別名,參考《哀歌集》第三部第十三首第28行的注釋。
[11] 指命運三女神的紗線,黑色暗示命運多舛。