Siqua meis fuerint, ut erunt, vitiosa libellis,
excusata suo tempore, lector, habe.
Exul eram, requiesque mihi, non fama petita est,
mens intenta suis ne foret usque malis.
5 Hoc est cur cantet vinctus quoque compede fossor,
indocili numero cum grave mollit opus.
Cantat et innitens limosae pronus harenae,
adverso tardam qui trahit amne ratem
quique refert pariter lentos ad pectora remos,
10 in numerum pulsa[1] brachia iactat aqua.
Fessus ubi incubuit baculo saxove resedit
pastor, harundineo carmine mulcet oves.
Cantantis pariter, pariter data pensa trahentis,
fallitur ancillae decipiturque labor.
15 Fertur et abducta Lyrneside tristis Achilles
Haemonia curas attenuasse lyra.
Cum traheret silvas Orpheus et dura canendo
saxa, bis amissa coniuge maestus erat.
Me quoque Musa levat Ponti loca iussa petentem:
20 sola comes nostrae perstitit illa fugae;
sola nec insidias, nec Sinti[2] militis ensem,
nec mare nec ventos barbariamque timet.
Scit quoque, cum perii, quis me deceperit error,
et culpam in facto, non scelus, esse meo,
25 scilicet hoc ipso nunc aequa, quod obfuit ante,
cum mecum iuncti criminis acta rea est.
Non equidem vellem, quoniam nocitura fuerunt,
Pieridum sacris inposuisse manum.
Sed nunc quid faciam? vis me tenet ipsa sacrorum,
30 et carmen demens carmine laesus amo.
Sic nova Dulichio lotos gustata palato
illo, quo nocuit, grata sapore fuit.
Sentit amans sua damna fere, tamen haeret in illis,
materiam culpae persequiturque suae.
35 Nos quoque delectant, quamvis nocuere, libelli,
quodque mihi telum vulnera fecit, amo.
Forsitan hoc studium possit furor esse videri,
sed quiddam furor hic utilitatis habet.
Semper in obtutu mentem vetat esse malorum,
40 praesentis casus immemoremque facit.
Vtque suum Bacche non sentit saucia vulnus,
dum stupet Idaeis exululata iugis[3],
sic ubi mota calent viridi mea pectora thyrso,
altior humano spiritus ille malo est.
45 Ille nec exilium, Scythici nec litora ponti,
ille nec iratos sentit habere deos.
Vtque soporiferae biberem si pocula Lethes,
temporis adversi sic mihi sensus abest.
Iure deas igitur veneror mala nostra levantes,
50 sollicitae[4] comites ex Helicone fugae,
et partim pelago, partim vestigia terra
vel rate dignatas vel pede nostra sequi.
Sint, precor, hae saltem faciles mihi! namque deorum
cetera cum magno Caesare turba facit,
55 meque tot adversis cumulant[5], quot litus harenas,
quotque fretum pisces, ovaque piscis habet.
Vere prius flores, aestu numerabis aristas,
poma per autumnum frigoribusque nives,
quam mala, quae toto patior iactatus in orbe,
60 dum miser Euxini litora laeva[6] peto.
Nec tamen, ut veni, levior fortuna malorum est:
huc quoque sunt nostras fata secuta vias.
Hic quoque cognosco natalis stamina nostri,
stamina de nigro vellere facta mihi.
65 Vtque neque insidias capitisque pericula narrem,
vera quidem, veri[7] sed graviora fide:
vivere quam miserum est inter Bessosque Getasque
illum, qui populi semper in ore fuit!
Quam miserum est, porta vitam muroque tueri,
70 vixque sui tutum viribus esse loci!
Aspera militiae iuvenis certamina fugi,
nec nisi lusura movimus arma manu;
nunc senior gladioque latus scutoque sinistram,
canitiem galeae subicioque meam.
75 Nam dedit e specula custos ubi signa tumultus,
induimus trepida protinus arma manu.
Hostis habens arcus imbutaque tela venenis[8],
saevus anhelanti moenia lustrat equo;
utque rapax pecudem, quae se non texit ovili,
80 per sata, per silvas fertque trahitque lupus:
sic, siquem nondum portarum saepe[9] receptum
barbarus in campis repperit hostis, habet:
aut sequitur captus coniectaque vincula collo
accipit, aut telo virus habente perit.
85 Hic ego sollicitae iaceo novus incola sedis:
heu nimium fati tempora longa[10] mei!
Et tamen ad numeros antiquaque sacra reverti
sustinet in tantis hospita Musa malis.
Sed neque cui recitem quisquam est mea carmina, nec qui
90 auribus accipiat verba Latina suis.
Ipse mihi (quid enim faciam?) scriboque legoque,
tutaque iudicio littera nostra meo est.
Saepe tamen dixi ‘cui nunc haec cura laborat?
an mea Sauromatae scripta Getaeque legent?’
95 Saepe etiam lacrimae me sunt scribente profusae,
umidaque est fletu littera facta meo,
corque vetusta meum, tamquam nova, vulnera novit,
inque sinum maestae labitur imber aquae.
Cum, vice mutata, qui sim fuerimque, recordor,
100 et, tulerit quo me casus et unde, subit,
saepe manus demens, studiis irata sibique,
misit in arsuros carmina nostra rogos.
Atque ita[11], de multis quoniam non multa supersunt,
cum venia facito, quisquis es, ista legas.
105 Tu quoque non melius, quam sunt mea tempora, carmen,
interdicta mihi, consule, Roma, boni.
[1] pulsa=pulsat=iactat
[2] nec Sinti=Sinti nec=inter nec
[3] iugis=modis
[4] sollicitae=sollicitas
[5] cumulant=cumulat
[6] laeva=saeva
[7] veri=vera=vidi
[8] venenis=veneno
[9] saepe=sede
[10] longa=lenta
[11] ita=ea
(诗人致读者)[1]
如果我的诗歌有任何瑕疵(当然有),
读者啊,请把时间当做借口。
我在放逐中,不求名声,只求安宁,
以免我的心一直陷在灾厄中。
5 所以,戴着脚镣的矿工也会唱歌,
用糙陋的旋律减轻劳役的折磨;
泥泞河滩边,弯腰的纤夫也一边哼唱,
一边奋力拽着船逆流而上;
把一对柔韧木桨抵在胸前的舟子,
10 也伴着击水的节奏挥舞手臂;
当牧人困倦地倚着手杖或坐于石上,
他会用芦管的音乐抚慰绵羊;
一边唱着曲儿,一边纺分给她的纱,
女仆如此把干活的时间打发;
15 据说布里塞伊斯被夺走,阿喀琉斯
以海摩尼亚的里拉琴纾解忧思[2];
当俄耳甫斯用歌声移动森林和岩石,
他正为两度失去的妻子而悲戚[3]。
我放逐庞图斯途中,缪斯也一直是慰藉,
20 只有她始终不渝地陪我漂泊,
不惧伏击,也不惧辛图斯[4]士兵的利剑,
海浪、狂风、蛮域都视若等闲。
她也知,我遭难是被什么错误欺骗,
我的行为不是罪,只是过犯。
25 她如今对我好,或许正因她曾害过我,
当她和我被控告,被指为同伙。
既然缪斯的圣礼注定带来祸患,
我真希望从未与它们有沾染。
可我现在能如何?被它们的力量控制,
30 疯癫的我毁于诗,却仍然爱诗。
奇特的忘忧莲也如此,尝过味道的人
虽被它害,却总是欲罢不能[5]。
恋人明知爱下去有危险,却依然执拗,
追逐预见的恶果,不毁灭不罢休。
35 我也痴迷这些伤害过自己的诗,
爱这些给我留下伤口的武器。
或许这种癖好看起来与疯病太相似,
但这种疯病却有某种裨益:
它阻止心灵一直沉浸于那些苦楚,
40 让它暂时忘却眼前的遭遇。
正如恍惚的酒神狂女在伊达山上
如野狼尖叫,浑不知自己受伤[6],
每当青翠的藤杖[7]激荡我胸中的热情,
我的灵魂也超越了人世的苦痛。
45 它已不记得放逐,不记得身边的异域,
也不再记得什么神的愤怒,
恰似正饮着冥府忘川的催眠之杯,
我也感知不到忧郁的年岁。
所以,我理应敬拜减轻我不幸的女神,
50 从赫利孔远来,伴我忧惧的旅程[8],
时而在海上,时而在陆上,或者乘船,
或者步行,屈尊随我辗转。
我祈求,至少她们能温存待我!至于其他神,
都已加入强大恺撒的阵营,
55 他们强加给我一个又一个灾难,
多如岸边沙,海里鱼,鱼腹中的卵[9],
你即使能数完春天的花、夏天的麦穗、
深秋的果子、隆冬的雪,我遭的罪
也仍数不完,当我在全世界颠沛流离,
60 凄凉地奔向欧克辛左岸的土地[10]。
我到达之后,境遇也不比路上好分毫:
命运追到了这里,不许我脱逃;
即使在这里我也辨识出诞生时的纱线,
黑羊毛纺出的纱线,专为我而选[11]。
65 姑且不提敌人的伏击、性命的危险,
(都是真实的,听起来却像奇谈,)
对曾在罗马家喻户晓的人来说,
与贝西人、盖塔人为伍已是折磨!
依靠铁门和城墙的保护,自己的地位
70 却不能保证安全,多么可悲!
即使年轻时,我也躲开艰苦的军训,
除非游戏,武器我绝对不碰,
如今我老了,却腰间佩剑,左手持盾,
还用铜盔罩着我花白的头顶。
75 因为瞭望塔的卫兵一发出袭击的讯号,
我颤抖的手就赶紧将甲胄穿好。
敌人拿着弓,挎着浸毒的箭,骑着
快马,狰狞地扫视我们的城垛。
就像来不及入圈的羊被凶狼擒获,
80 一路颠簸,拖过树林和田野,
谁若还未进入栅门,在郊原遇见
蛮族的敌人,结局也同样悲惨:
或者脖子套上绳索,沦为俘虏,
或者死于毒箭,啃食埃土。
85 一位新居民,我就躺在这动荡的地方:
命运派给我的时间太过漫长!
然而,远来的缪斯不顾诸多的困苦,
勇敢地回归从前的圣礼与格律。
可是这里没有人听我朗诵作品,
90 没有人懂得拉丁词语的意蕴。
我还能怎样?写给自己,念给自己,
自己评价自己,无人挑刺。
但我也经常自问:“这番辛劳是为谁?
我的诗扫罗马泰人、盖塔人能品味?”
95 我甚至经常一边写,一边痛哭流涕,
任凭泪水打湿我的文字,
我的心感受着旧痛,仿佛它们是新伤,
凄凉的泪雨一直落到胸膛。
而当我想起境遇的逆转,我的今与昔,
100 我从何处来,被命运卷到了何地,
癫狂的手就憎恨这嗜好,憎恨它自己,
将我的诗稿扔进燃烧的炉火里。
既然如此多的作品只有些许幸存,
无论谁读到,都请口下留情。
105 禁止我踏足的罗马,你也不要苛责
这些不比我处境更好的诗歌。
[1] 这首诗是《哀歌集》第四部的序诗,与第一部和第三部的序诗相比,它的情绪更悲观,或许因为诗人的前三部诗集未能产生他预期的效果,他仍然困在放逐地,处境没有任何改变的希望。诗中的核心悖论是:诗歌导致了他的放逐,但诗歌却是他放逐生活的唯一安慰。
[2] 阿喀琉斯因为女战俘布里塞伊斯(Briseis)被阿伽门农抢夺,愤而离开军营,使者找他时发现这位将军正在弹里拉琴,见《伊利亚特》(Iliad 9.186)。
[3] “妻子”指欧律狄刻(Eurydice),她新婚后被毒蛇咬死,俄耳甫斯(Orpheus)为她下地府,用琴声感动了冥王,在她返回阳间的途中,由于俄耳甫斯违反与冥王的约定,回头看她,导致她二度死亡。极度悲痛的俄耳甫斯弹琴歌唱,森林和岩石也跟着他移动。参考维吉尔《农事诗》(Georgics 4.454ff)和奥维德《变形记》(Metamorphoses 10.8ff)。
[4] 辛图斯(Sintus)所指不详,这个民族的名称只在奥维德诗中出现过一次。
[5] “忘忧莲”指《奥德赛》中“食莲者”部分(Odyssey 9.82ff)。奥维德用这个比喻表明,写诗也能让人上瘾。
[6] “酒神狂女”(Bacche)指追随酒神巴克斯的狂热女信徒,伊达山(Ida)本是地母库柏勒的圣山,因为这两位神的敬拜中心都在希腊人眼中的东方,敬拜群体都是女性,敬拜仪式都有狂热的自戕举动,所以常被混淆。
[7] “青翠的藤杖”(thyrsus)指酒神权杖,顶端覆盖着松果或葡萄叶子。
[8] “女神”指缪斯,赫利孔(Helicon)是缪斯的圣山。
[9] 这是西方古典诗歌中形容多的一个程式,在奥维德诗中多次出现。
[10] “欧克辛”(Euxinus)是庞图斯的别名,参考《哀歌集》第三部第十三首第28行的注释。
[11] 指命运三女神的纱线,黑色暗示命运多舛。