Siquis adhuc istic meminit Nasonis adempti,
et superest sine me nomen in Vrbe meum.
Suppositum stellis numquam tangentibus aequor
me sciat in media vivere barbaria.
5 Sauromatae cingunt, fera gens, Bessique Getaeque,
quam non ingenio nomina digna meo!
Dum tamen aura tepet, medio defendimur Histro:
ille suis liquidus[1] bella repellit aquis.
At cum tristis hiems squalentia protulit ora,
10 terraque marmoreo est candida facta gelu,
dum prohibet[2] et Boreas et nix habitare sub Arcto,
tum patet has gentes axe tremente premi.
Nix iacet, et iactam ne[3] sol pluviaeque resolvant[4],
indurat Boreas perpetuamque facit.
15 Ergo ubi delicuit nondum prior, altera venit,
et solet in multis bima manere locis.
Tantaque commoti vis est Aquilonis, ut altas
aequet humo turres tectaque rapta ferat.
Pellibus et sutis arcent mala frigora bracis,
20 oraque de toto corpore sola patent.
Saepe sonant moti glacie pendente capilli,
et nitet inducto candida barba gelu;
nudaque consistunt, formam servantia testae,
vina, nec hausta meri, sed data frusta bibunt.
25 Quid loquar, ut vincti concrescant frigore rivi,
deque lacu fragiles effodiantur aquae?
Ipse, papyrifero qui non angustior amne
miscetur vasto multa per ora freto,
caeruleos ventis latices durantibus, Hister
30 congelat et tectis in mare serpit aquis;
quaque rates ierant, pedibus nunc itur, et undas
frigore concretas ungula pulsat equi;
perque novos pontes, subter labentibus undis,
ducunt Sarmatici barbara plaustra boves.
35 Vix equidem credar, sed, cum sint praemia falsi
nulla, ratam debet testis habere fidem.
Vidimus ingentem glacie consistere pontum,
lubricaque inmotas testa premebat aquas.
Nec vidisse sat est; durum calcavimus aequor,
40 undaque non udo sub pede summa fuit.
Si tibi tale fretum quondam, Leandre, fuisset,
non foret angustae mors tua crimen aquae.
Tum neque se pandi possunt delphines in auras
tollere; conantes dura coërcet hiems.
45 Et quamvis Boreas iactatis insonet alis,
fluctus in obsesso gurgite nullus erit;
inclusaeque gelu stabunt in marmore puppes,
nec poterit rigidas findere remus aquas.
Vidimus in glacie pisces haerere ligatos,
50 et pars ex illis tunc quoque viva fuit.
Sive igitur nimii Boreae vis saeva marinas,
sive redundatas flumine cogit aquas,
protinus aequato siccis Aquilonibus Histro
invehitur celeri barbarus hostis equo;
55 hostis equo pollens longeque volante sagitta
vicinam late depopulatur humum.
Diffugiunt alii, nullisque tuentibus agros
incustoditae diripiuntur opes,
ruris opes parvae, pecus et stridentia plaustra,
60 et quas divitias incola pauper habet.
Pars agitur vinctis post tergum capta lacertis,
respiciens frustra rura Laremque suum;
pars cadit hamatis misere confixa sagittis:
nam volucri ferro tinctile virus inest.
65 Quae nequeunt secum ferre aut abducere, perdunt,
et cremat insontes hostica flamma casas.
Tum quoque, cum pax est, trepidant formidine belli,
nec quisquam presso vomere sulcat humum.
Aut videt aut metuit locus hic, quem non videt, hostem;
70 cessat iners rigido terra relicta situ.
Non hic pampinea dulcis latet uva sub umbra,
nec cumulant altos fervida musta lacus.
Poma negat regio, nec haberet Acontius in quo
scriberet hic dominae verba legenda suae.
75 Aspiceres[5] nudos sine fronde, sine arbore, campos:
heu loca felici non adeunda viro!
Ergo tam late pateat cum maximus orbis,
haec est in poenam terra reperta meam.
[1] liquidus=liquidis
[2] prohibet=patet et
[3] ne=nec
[4] resolvant=resolvunt
[5] Aspiceres=aspiceret
(放逐地的境況)[1]
若那邊至今還有人記得放逐的納索,
若我雖不在羅馬,名聲卻活着,
請告訴他們,頂着永不落海的星辰[2],
我就住在蠻荒世界的中心。
5 兇殘的民族,掃羅馬泰、貝西[3]、蓋塔,
提這些名字都辱沒我的才華!
天氣和暖時,我們尚有希斯特的保護,
流動的河水足以將戰爭隔阻[4]。
可是當嚴酷的冬天現出它陰鬱的臉,
10 大地被寒霜凝封,大理石一般,
當朔風大雪已不許任何人在極北居住,
這些部族就淪為苦寒的囚奴。
雪綿延無際,陽光雨水都不能融化,
風給它續命,讓它硬如盔甲。
15 所以,先前的雪還未消,新雪又來,
許多地方雪可以積上兩載。
呼嘯的北風威力驚人,將高塔夷為
平地,將屋頂卷得凌空亂飛。
他們用獸皮和縫製的馬褲抵禦嚴寒,
20 全副武裝,只有臉露在外面。
頭髮間懸掛的冰經常吱嘎作響,
鬍鬚也蒙上白霜,閃閃發光;
敞放的酒已凝固,保持罐的形狀,
他們只能飲酒塊,而非酒漿。
25 我又何必談溪流怎樣在寒冷中封凍,
池塘里怎樣鑿出水結成的脆冰?
就連河道寬闊如盛產紙草的尼羅河、
從多處匯入無邊海洋的希斯特,
蔚藍的河水也在透骨的風中凝滯,
30 頂一層冰蓋,緩緩爬進海里。
曾經行船處,如今已可步行,寒氣
凍徹的波浪甚至可踏馬蹄;
牛拖着薩爾馬特蠻族的篷車,穿過
這些新“橋”,輪下是流動的水波。
35 你們或許不會信,但說謊又有何益?
所以不應該懷疑我的證詞:
我曾親見巨大的海面全部凍成冰,
漂浮的白殼鎮住了水的洶湧。
不只是看見,我還在堅硬的冰蓋上踩過,
40 大海在我未濕的鞋下安卧[5]。
勒安德羅斯,你若泅渡如此的海峽,
狹窄的水道就不會將你溺殺[6]。
此時,弧形的海豚也無法躍入空中,
冬日的堅頂遏止了它們的衝動;
45 無論北風的翅膀扇起如何的喧囂,
被圍困的深淵都沒有任何浪濤;
船隻同樣陷於寒冰的大理石陣里,
槳在堅硬的水中劃不出漣漪。
我曾親見一些魚被冰塊透明地囚禁,
50 即使如此,部分仍有生命。
所以,無論兇悍的北風是凍住了大海,
還是凝固了豐沛漫溢的河水,
一旦寒流在希斯特河上吹出冰蓋,
蠻族的敵人就騎着快馬攻來——
55 這些敵人精於馬術,善射遠箭,
所到之處只留下廢墟一片[7]。
一些居民逃走了,田地沒人保護,
無人看管的財產全便宜了惡徒,
所謂財產,不過是可憐的收成、牛羊、
60 破舊的篷車和窮苦農民的家當。
一些人雙手綁在身後,做了俘虜,
徒然回頭望自己的房舍和田畝;
另一些中了帶鉤的箭,痛苦地死去,
因為飛鏑的鐵頭都曾浸過毒。
65 不能扛走或運走的東西,敵人都毀掉,
無辜的棚舍也全部放火焚燒。
就算和平時,人們也活在戰爭的恐懼里,
沒人會專註地深耕自己的土地。
或者被敵人侵襲,或者害怕侵襲,
70 只能任憑田野荒蕪、冷寂。
這裡沒有藏在葉蔭下的甜美葡萄,
也沒有酒沫在深壇邊沿閃耀。
這裡果樹無法生長,阿孔提俄斯
也沒有蘋果刻寫給戀人的訊息[8]。
75 滿眼赤裸的原野,沒有任何草樹,
幸福的人怎能在此地駐足!
世界如此廣闊,有無數的地方可選,
我偏偏在此放逐,在此度余年!
[1] 這首詩是《哀歌集》第三部里很著名的一首,在古羅馬時代它就引起了爭議,如奧維德在《黑海書簡》中所說,他的羅馬讀者不相信他對托密斯冬天的描寫。後世的評論者也常懷疑詩中細節的真實性,Martin(1966)等人特別指出奧維德可能受到了維吉爾《農事詩》(Georgics)第三部349-383行(所謂的斯基泰離題部分)的影響。但Evans(1975)相信,詩中對冬天和戰爭的描寫基本上是真實的,Gahan(1978)也認為,奧維德的描寫大體上是可信的。在《黑海書簡》第四部第七首和第九首里,奧維德提供了兩位人證,聲稱自己沒有誇張,在第十首里他還給出了一段黑海結冰的科學解釋(39-64行)。這首詩對俄國詩人普希金的《致奧維德》一詩影響較大。
[2] 指大熊星座。
[3] 貝西(Bessi)是色雷斯的一個部落,公元前168年被羅馬征服。
[4] 多瑙河是羅馬帝國北疆的天然邊界。
[5] 2012年東歐遭遇寒流,黑海的確結冰了,遊人們可以直接在冰上走,印證了奧維德的說法。
[6] 勒安德羅斯(Leander)和希洛(Hero)分別住在達達尼爾海峽兩岸的阿布多斯和塞斯托斯,勒安德羅斯每晚都要泅渡海峽去和希洛相會,一個暴風雨之夜他在海中淹死,希洛得知後也投海自盡。Evans(1975)指出,奧維德在這裡用呼告手法引入勒安德羅斯的故事,或許有嚴肅的目的,就是告訴讀者:在托密斯這樣的絕域,即使神話傳說都失去了意義。
[7] 不少歷史學家相信,匈奴人與斯基泰人有血緣關係,從我們對匈奴人的了解來判斷,奧維德對黑海附近游牧部落的描寫並非杜撰。
[8] 阿孔提俄斯(Acontius)在提洛島愛上了少女庫迪佩(Cydippe),由於無法得到她,便在蘋果上刻了兩行詩——“Iuro tibi sanctae per mystica sacra Dianae / Me tibi venturam comitem, sponsamque futuram.”(我以神聖狄安娜的神聖儀式發誓 / 我將做你的伴侶,與你相守一世)——然後將蘋果扔到她胸前,她撿起來大聲讀,便不自覺發了一個必須遵守的重誓。