奥维德《哀歌集》第3部第10首



Siquis adhuc istic meminit Nasonis adempti,
et superest sine me nomen in Vrbe meum.
Suppositum stellis numquam tangentibus aequor
me sciat in media vivere barbaria.
5 Sauromatae cingunt, fera gens, Bessique Getaeque,
quam non ingenio nomina digna meo!
Dum tamen aura tepet, medio defendimur Histro:
ille suis liquidus[1] bella repellit aquis.
At cum tristis hiems squalentia protulit ora,
10 terraque marmoreo est candida facta gelu,
dum prohibet[2] et Boreas et nix habitare sub Arcto,
tum patet has gentes axe tremente premi.
Nix iacet, et iactam ne[3] sol pluviaeque resolvant[4],
indurat Boreas perpetuamque facit.
15 Ergo ubi delicuit nondum prior, altera venit,
et solet in multis bima manere locis.
Tantaque commoti vis est Aquilonis, ut altas
aequet humo turres tectaque rapta ferat.
Pellibus et sutis arcent mala frigora bracis,
20 oraque de toto corpore sola patent.
Saepe sonant moti glacie pendente capilli,
et nitet inducto candida barba gelu;
nudaque consistunt, formam servantia testae,
vina, nec hausta meri, sed data frusta bibunt.
25 Quid loquar, ut vincti concrescant frigore rivi,
deque lacu fragiles effodiantur aquae?
Ipse, papyrifero qui non angustior amne
miscetur vasto multa per ora freto,
caeruleos ventis latices durantibus, Hister
30 congelat et tectis in mare serpit aquis;
quaque rates ierant, pedibus nunc itur, et undas
frigore concretas ungula pulsat equi;
perque novos pontes, subter labentibus undis,
ducunt Sarmatici barbara plaustra boves.
35 Vix equidem credar, sed, cum sint praemia falsi
nulla, ratam debet testis habere fidem.
Vidimus ingentem glacie consistere pontum,
lubricaque inmotas testa premebat aquas.
Nec vidisse sat est; durum calcavimus aequor,
40 undaque non udo sub pede summa fuit.
Si tibi tale fretum quondam, Leandre, fuisset,
non foret angustae mors tua crimen aquae.
Tum neque se pandi possunt delphines in auras
tollere; conantes dura coërcet hiems.
45 Et quamvis Boreas iactatis insonet alis,
fluctus in obsesso gurgite nullus erit;
inclusaeque gelu stabunt in marmore puppes,
nec poterit rigidas findere remus aquas.
Vidimus in glacie pisces haerere ligatos,
50 et pars ex illis tunc quoque viva fuit.
Sive igitur nimii Boreae vis saeva marinas,
sive redundatas flumine cogit aquas,
protinus aequato siccis Aquilonibus Histro
invehitur celeri barbarus hostis equo;
55 hostis equo pollens longeque volante sagitta
vicinam late depopulatur humum.
Diffugiunt alii, nullisque tuentibus agros
incustoditae diripiuntur opes,
ruris opes parvae, pecus et stridentia plaustra,
60 et quas divitias incola pauper habet.
Pars agitur vinctis post tergum capta lacertis,
respiciens frustra rura Laremque suum;
pars cadit hamatis misere confixa sagittis:
nam volucri ferro tinctile virus inest.
65 Quae nequeunt secum ferre aut abducere, perdunt,
et cremat insontes hostica flamma casas.
Tum quoque, cum pax est, trepidant formidine belli,
nec quisquam presso vomere sulcat humum.
Aut videt aut metuit locus hic, quem non videt, hostem;
70 cessat iners rigido terra relicta situ.
Non hic pampinea dulcis latet uva sub umbra,
nec cumulant altos fervida musta lacus.
Poma negat regio, nec haberet Acontius in quo
scriberet hic dominae verba legenda suae.
75 Aspiceres[5] nudos sine fronde, sine arbore, campos:
heu loca felici non adeunda viro!
Ergo tam late pateat cum maximus orbis,
haec est in poenam terra reperta meam.
[1] liquidus=liquidis
[2] prohibet=patet et
[3] ne=nec
[4] resolvant=resolvunt
[5] Aspiceres=aspiceret

(放逐地的境况)[1]
 
若那边至今还有人记得放逐的纳索,
若我虽不在罗马,名声却活着,
请告诉他们,顶着永不落海的星辰[2]
我就住在蛮荒世界的中心。
5 凶残的民族,扫罗马泰、贝西[3]、盖塔,
提这些名字都辱没我的才华!
天气和暖时,我们尚有希斯特的保护,
流动的河水足以将战争隔阻[4]
可是当严酷的冬天现出它阴郁的脸,
10 大地被寒霜凝封,大理石一般,
当朔风大雪已不许任何人在极北居住,
这些部族就沦为苦寒的囚奴。
雪绵延无际,阳光雨水都不能融化,
风给它续命,让它硬如盔甲。
15 所以,先前的雪还未消,新雪又来,
许多地方雪可以积上两载。
呼啸的北风威力惊人,将高塔夷为
平地,将屋顶卷得凌空乱飞。
他们用兽皮和缝制的马裤抵御严寒,
20 全副武装,只有脸露在外面。
头发间悬挂的冰经常吱嘎作响,
胡须也蒙上白霜,闪闪发光;
敞放的酒已凝固,保持罐的形状,
他们只能饮酒块,而非酒浆。
25 我又何必谈溪流怎样在寒冷中封冻,
池塘里怎样凿出水结成的脆冰?
就连河道宽阔如盛产纸草的尼罗河、
从多处汇入无边海洋的希斯特,
蔚蓝的河水也在透骨的风中凝滞,
30 顶一层冰盖,缓缓爬进海里。
曾经行船处,如今已可步行,寒气
冻彻的波浪甚至可踏马蹄;
牛拖着萨尔马特蛮族的篷车,穿过
这些新“桥”,轮下是流动的水波。
35 你们或许不会信,但说谎又有何益?
所以不应该怀疑我的证词:
我曾亲见巨大的海面全部冻成冰,
漂浮的白壳镇住了水的汹涌。
不只是看见,我还在坚硬的冰盖上踩过,
40 大海在我未湿的鞋下安卧[5]
勒安德罗斯,你若泅渡如此的海峡,
狭窄的水道就不会将你溺杀[6]
此时,弧形的海豚也无法跃入空中,
冬日的坚顶遏止了它们的冲动;
45 无论北风的翅膀扇起如何的喧嚣,
被围困的深渊都没有任何浪涛;
船只同样陷于寒冰的大理石阵里,
桨在坚硬的水中划不出涟漪。
我曾亲见一些鱼被冰块透明地囚禁,
50 即使如此,部分仍有生命。
所以,无论凶悍的北风是冻住了大海,
还是凝固了丰沛漫溢的河水,
一旦寒流在希斯特河上吹出冰盖,
蛮族的敌人就骑着快马攻来——
55 这些敌人精于马术,善射远箭,
所到之处只留下废墟一片[7]
一些居民逃走了,田地没人保护,
无人看管的财产全便宜了恶徒,
所谓财产,不过是可怜的收成、牛羊、
60 破旧的篷车和穷苦农民的家当。
一些人双手绑在身后,做了俘虏,
徒然回头望自己的房舍和田亩;
另一些中了带钩的箭,痛苦地死去,
因为飞镝的铁头都曾浸过毒。
65 不能扛走或运走的东西,敌人都毁掉,
无辜的棚舍也全部放火焚烧。
就算和平时,人们也活在战争的恐惧里,
没人会专注地深耕自己的土地。
或者被敌人侵袭,或者害怕侵袭,
70 只能任凭田野荒芜、冷寂。
这里没有藏在叶荫下的甜美葡萄,
也没有酒沫在深坛边沿闪耀。
这里果树无法生长,阿孔提俄斯
也没有苹果刻写给恋人的讯息[8]
75 满眼赤裸的原野,没有任何草树,
幸福的人怎能在此地驻足!
世界如此广阔,有无数的地方可选,
我偏偏在此放逐,在此度余年!


[1] 这首诗是《哀歌集》第三部里很著名的一首,在古罗马时代它就引起了争议,如奥维德在《黑海书简》中所说,他的罗马读者不相信他对托密斯冬天的描写。后世的评论者也常怀疑诗中细节的真实性,Martin(1966)等人特别指出奥维德可能受到了维吉尔《农事诗》(Georgics)第三部349-383行(所谓的斯基泰离题部分)的影响。但Evans(1975)相信,诗中对冬天和战争的描写基本上是真实的,Gahan(1978)也认为,奥维德的描写大体上是可信的。在《黑海书简》第四部第七首和第九首里,奥维德提供了两位人证,声称自己没有夸张,在第十首里他还给出了一段黑海结冰的科学解释(39-64行)。这首诗对俄国诗人普希金的《致奥维德》一诗影响较大。
[2] 指大熊星座。
[3] 贝西(Bessi)是色雷斯的一个部落,公元前168年被罗马征服。
[4] 多瑙河是罗马帝国北疆的天然边界。
[5] 2012年东欧遭遇寒流,黑海的确结冰了,游人们可以直接在冰上走,印证了奥维德的说法。
[6] 勒安德罗斯(Leander)和希洛(Hero)分别住在达达尼尔海峡两岸的阿布多斯和塞斯托斯,勒安德罗斯每晚都要泅渡海峡去和希洛相会,一个暴风雨之夜他在海中淹死,希洛得知后也投海自尽。Evans(1975)指出,奥维德在这里用呼告手法引入勒安德罗斯的故事,或许有严肃的目的,就是告诉读者:在托密斯这样的绝域,即使神话传说都失去了意义。
[7] 不少历史学家相信,匈奴人与斯基泰人有血缘关系,从我们对匈奴人的了解来判断,奥维德对黑海附近游牧部落的描写并非杜撰。
[8] 阿孔提俄斯(Acontius)在提洛岛爱上了少女库迪佩(Cydippe),由于无法得到她,便在苹果上刻了两行诗——“Iuro tibi sanctae per mystica sacra Dianae / Me tibi venturam comitem, sponsamque futuram.”(我以神圣狄安娜的神圣仪式发誓 / 我将做你的伴侣,与你相守一世)——然后将苹果扔到她胸前,她捡起来大声读,便不自觉发了一个必须遵守的重誓。