奧維德《哀歌集》第2部401-500行

Quid Danaën Danaësque nurum matremque Lyaei
Haemonaque et noctes cui coiere duae?
Quid Peliae generum, quid Thesea, quique[1] Pelasgum
Iliacam tetigit de rate primus humum?
405  Huc Iole Pyrrhique parens, huc Herculis uxor,
huc accedat Hylas Iliacusque puer.
Tempore deficiar, tragicos si persequar ignes,
vixque meus capiet nomina nuda liber.
Est et in obscenos commixta[2] tragoedia risus,
410    multaque praeteriti verba pudoris habet.
Nec nocet auctori, mollem qui fecit Achillem,
infregisse suis fortia facta modis.
Iunxit Aristides Milesia crimina secum,
pulsus Aristides nec tamen urbe sua est.
415  Nec qui descripsit corrumpi semina matrum,
Eubius, impurae conditor historiae,
nec qui composuit nuper Sybaritica, fugit,
nec quae concubitus non tacuere suos.
Suntque ea doctorum monumentis mixta[3] virorum,
420    muneribusque ducum publica facta patent.
Neve peregrinis tantum defendar ab armis,
et Romanus habet multa iocosa liber.
Vtque suo Martem cecinit gravis Ennius ore,
Ennius ingenio maximus, arte rudis:
425  explicat ut causas rapidi Lucretius ignis,
casurumque triplex vaticinatur opus:
sic sua lascivo cantata est saepe Catullo
femina, cui falsum Lesbia nomen erat;
nec contentus ea, multos vulgavit amores,
430    in quibus ipse suum fassus adulterium est.
Par fuit exigui similisque licentia Calvi,
detexit variis qui sua furta[4] modis.
Quid referam Ticidae, quid Memmi carmen, apud quos
rebus adest nomen nominibusque pudor?
435  Cinna quoque his comes est, Cinnaque procacior Anser,
et leve Cornifici parque Catonis opus,
et quorum libris modo dissimulata Perillae[5]
nomine, nunc legitur, dicta, Metelle, tuo,
is quoque, Phasiacas Argon qui duxit in undas,
440    non potuit Veneris furta tacere suae.
Nec minus Hortensi, nec sunt minus improba Servi
carmina. quis dubitet nomina tanta sequi?
Vertit Aristiden Sisenna, nec obfuit illi,
historiae turpis inseruisse iocos.
445  Non fuit opprobrio celebrasse Lycorida Gallo,
sed linguam nimio non tenuisse mero.
Credere iuranti durum putat esse Tibullus,
sic etiam de se quod neget illa viro:
fallere custodes idem[6] docuisse fatetur,
450    seque sua miserum nunc ait arte premi.
Saepe, velut gemmam dominae signumve probaret,
per causam meminit se tetigisse manum,
utque refert, digitis saepe est nutuque locutus,
et tacitam mensae duxit in orbe notam
455  et quibus e sucis abeat de corpore livor,
impresso fieri qui solet ore, docet:
denique ab incauto nimium petit ille marito,
se quoque uti servet, peccet ut illa minus.
Scit, cui latretur, cum solus obambulet, ipsas [7]
460    cur[8] totiens clausas excreet ante fores,
multaque dat furti talis praecepta docetque
qua nuptae possint fallere ab arte viros.
Non fuit hoc illi fraudi, legiturque Tibullus
et placet, et iam te principe notus erat.
465  Invenies eadem blandi praecepta Properti:
destrictus minima nec tamen ille nota est.
His ego successi, quoniam praestantia candor
nomina vivorum dissimulare iubet.
Non timui, fateor, ne, qua tot iere carinae,
470    naufraga servatis omnibus una foret.
Sunt aliis scriptae, quibus alea luditur, artes
(hoc est ad nostros non leve crimen avos)
quid valeant tali, quo possis plurima iactu
figere[9], damnosos effugiasque canes,
475  tessera quos habeat numeros, distante vocato
mittere quo deceat, quo dare missa modo,
discolor ut recto grassetur limite miles,
cum medius gemino calculus hoste perit,
ut dare bella[10] sequens[11] sciat et revocare priorem,
480    nec tuto fugiens incomitatus eat;
parva sit ut ternis[12] instructa tabella lapillis,
in qua vicisse est continuasse suos;
quique alii lusus (neque enim nunc persequar omnes)
perdere, rem caram, tempora nostra solent.
485  Ecce canit formas alius iactusque pilarum,
hic artem nandi praecipit, ille trochi,
composita est aliis fucandi cura coloris;
hic epulis leges hospitioque dedit
alter humum, de qua fingantur pocula, monstrat,
490    quaeque, docet, liquido testa sit apta mero.
Talia luduntur fumoso mense Decembri,
quae damno nulli composuisse fuit.
His ego deceptus non tristia carmina feci,
sed tristis nostros poena secuta iocos.
495  Denique nec video tot de scribentibus unum,
quem sua perdiderit Musa; repertus ego.
Quid, si scripsissem mimos obscena iocantes,
qui semper vetiti[13] crimen amoris habent:
in quibus assidue cultus procedit adulter,
500    verbaque dat stulto callida nupta viro?

[1] quique=quidve
[2] commixta=deflexa
[3] mixta=saxa=texta
[4] furta=facta
[5] Perillae=per illos
[6] custodes idem=custodem tandem=custodem demum
[7] ipsas=ipse
[8] cur=qui
[9] figere=fingere
[10] dare bella=bellare=mare/mage/male velle
[11] sequens=sequi
[12] sit ut ternis=sed uternis/internis/interius
[13] vetiti=victi=iunctum

達那厄如何?還有她兒媳?還有塞墨勒[1]
海蒙和讓雙夜相連的阿爾克梅娜[2]
阿德墨托斯如何?忒修斯?最先從船里
跳上特洛伊土地的皮拉基勇士[3]
405  再加上得伊達彌婭、伊俄勒、德伊阿尼拉[4]
加上海拉斯和特洛伊的蓋尼米得[5]
悲劇中的愛情我沒有時間一一列舉,
戀人的姓名就足以裝滿我的書。
甚至有一種悲劇也混雜淫穢的玩笑,
410      許多語彙都不顧羞恥與格調[6]
有作者扭曲阿喀琉斯英武的形象,
渲染他的柔情[7],也無人議謗。
雅里斯底德與米利都的邪行[8]綁在一起,
可是他未被逐出自己的城市。
415  歐比烏斯也如此,雖然他寫了一篇
骯髒的作品,描繪墮胎的場面[9]
剛完成《敘巴里斯紀》的人[10]沒有逃走,
炫耀情夫的女人們[11]也安然無憂。
博學之士的傳記中也不乏此等佐料,
420      托政府之福,人人皆可讀到[12]
我不只會用外國的武器保衛自己,
羅馬的作品也有輕浮的戰鬥力。
雖然嚴肅的恩尼烏斯[13]歌唱戰爭
(天才卓越、技巧粗礪的詩人),
425  盧克萊修解釋火的成因,並且
預言海洋、大地、天空的毀滅[14]
卡圖盧斯卻反覆吟詠放縱的情人,
為她起了萊斯比婭的化名,
她並非唯一,他還記錄了許多孽緣,
430      並坦然承認這些就是通姦[15]
袖珍的卡爾烏斯幾乎是他的鏡像,
總在詩里寫自己竊玉偷香[16]
提齊達斯和孟米烏斯的詩作如何[17]
(裡面的事情和名稱實在不可說)?
435  欽納和更放肆的安塞爾[18]也屬於他們一路,
還有科爾尼菲奇烏斯和加圖[19]
還有那些人,他們詩里的女主角裴麗拉
今日讀者才知道就是梅特拉[20]
帶領阿爾戈水手去帕西斯海域的詩人
440         也無法將自己的韻事深埋於心[21]
霍爾騰西烏斯和塞爾維烏斯的詩作同樣[22]
不純潔。誰不願效法這等巨匠?
西塞納譯了雅里斯底德,他在史書里
插入淫邪的笑話,卻依然無事[23]
445  加盧斯並未因詠嘆呂柯麗絲蒙羞,
但醉後管不住舌頭,才栽跟頭[24]
提布盧斯[25]認為,不可信情婦的誓言,
她否認丈夫的指控時也呼神喚天。
他坦承教過她如何欺騙周圍的監護人,
450      還說自己可憐,被“還治其身”。
他回憶,他常裝作在鑒定印章或戒指,
藉機撫摸那位女人的柔荑;
多少次,他挪動手指或點頭,與她暗語,
在桌面上書寫心照不宣的秘符,
455  他還教讀者,怎樣的汁液可以洗凈
激烈的吻留在身體上的淤痕。
他甚至請求那位太粗心的丈夫監視他,
這樣妻子出軌的機會才不大。
他知道狗沖誰吠叫,當有人獨自徘徊,
460      為何他不停咳嗽,在緊閉的門外。
他傳授偷情的許多訣竅,向我們透露,
何種藝術助妻子蒙蔽丈夫。
提布盧斯沒因此獲罪,人人都讀他,
喜歡他,你[26]登位時,他已紅遍天下。
465  悅心的普洛佩提烏斯[27]也誨淫不倦,
但他卻沒被絲毫的恥辱沾染。
我就是效法這些人,(善意不許我提及
當今某些如雷貫耳的名字,)
我承認並未擔心過,在萬船競駛之處,
470      別人都平安,獨獨我將傾覆。
也有人專門寫書傳授賭博的精髓[28]
(這可是我們先祖眼中的重罪):
擲距骨[29]如何計分,如何扔才能獲得
最高值,如何避開“倒楣犬”[30]的結果;
475  骰子[31]的數字如何算,如果缺某個數字,
應該如何扔,如何去想去的位置;
棋盤上雜色的兵卒如何沿直線推進,
當一顆棋子在兩顆敵子間殞命,
何時追擊,何時召回進攻的棋子,
480      並且撤退也不能孤單無依[32]
每邊三顆棋子如何擺在棋盤上,
肩並肩成一線才能勝利收場[33]
還有另外的博戲(我此處無法細言)
也毀掉最寶貴的財富——我們的時間。
485  看吧,有人在詩里講各種球戲的規則,
有人教滾銅環[34],有人教游泳的秘訣。
有人傳授讓膚色變得誘人的技巧[35]
有人歸納宴飲賓客的門道[36]
還有人詳述如何用泥土製作杯盞,
490      美酒適合貯藏於何種陶罐[37]
每到霧靄沉沉的十二月,詩人就都玩
這樣的作品,但沒誰因此遭難。
受它們的騙,我也不寫冷峻的詩,
但冷峻的懲罰緊跟我輕鬆的遊戲!
495  數不勝數的詩人里,我實在找不到一個
是被自己的詩歌毀掉的——除了我。
我寫的若是下流的鬧劇[38],又該如何?
禁戀就是它們的當行本色,
裡面衣着光鮮的淫賊總暢行無阻,
500      巧嘴的女人總欺瞞愚笨的丈夫。

[1] 達那厄(Danaë)是阿戈斯國王阿克里西俄斯(Acrisius)之女,因為神諭說她的兒子會害死她的父親,阿克里西俄斯將她囚禁在一青銅密室中,朱庇特化成金雨與她相會,她懷孕後生下了著名的珀爾修斯。“兒媳”指珀爾修斯從海怪手裡拯救的埃塞俄比亞公主安德羅墨達(Andromeda)。塞墨勒(Semele)是忒拜公主,與朱庇特生下了酒神巴克斯,因要求朱庇特現出真身,被雷霆殺死。塞墨勒的原文是matremque Lyaei(酒神之母)。
[2] 海蒙(Haemon)是忒拜國王克瑞翁(Creon)的兒子,與俄狄浦斯的女兒安提戈涅(Antigone)訂婚。安提戈涅不顧國王禁令,埋葬了與忒拜為敵的哥哥波呂尼刻斯(參考本詩320行的注釋),被克瑞翁判處死刑。海蒙無法說服父親改變心意,選擇了自殺。阿爾克梅涅(Alcmene,原文未點出她的名)和朱庇特的兒子就是大名鼎鼎的海格力斯(Hercules)。雙夜相連是因為朱諾為了阻撓她生產,讓掌管分娩的盧契娜(Lucina,同時也是月神)寸步不離地施法。
[3] 阿德墨托斯(Admetus)原文是Peliae generum(柏利阿斯的女婿),阿德墨托斯的妻子是阿爾刻提斯(Alcestis)——伊俄爾科斯國王柏利阿斯的女兒。阿德墨托斯本該夭亡,但命運女神允許別人代替他死,阿爾刻提斯主動替丈夫下了地府。這裡提到忒修斯,主要應該指他與阿里阿德涅(Ariadne)和淮德拉等人的愛情糾葛。“皮拉基勇士”指普羅特西拉俄斯,參考《哀歌集》第一部第六首第20行的注釋。
[4] 伊俄勒(Iole)是海格力斯的最後一位情人。得伊達彌婭(Deidamia)是斯庫羅斯(Scyros)國王呂科墨得斯(Lycomedes)的女兒,阿喀琉斯在特洛伊戰爭爆發前在斯庫羅斯逗留,與她產生了愛情。德伊阿尼拉(Deianira)是海格力斯的妻子(所以原文是Herculis uxor),她用毒箭射中了企圖強姦自己的半人馬涅索斯(Nessus),臨死前涅索斯把用自己的血製成的葯送給她,謊稱是春藥。後來她把這種葯抹在海格力斯的袍子上,他穿上後就燃燒起來,痛苦地死去。
[5] 海拉斯(Hylas)是海格力斯的好朋友,在阿爾戈號尋找金羊毛的遠航中,他上岸取水時被一群水澤仙女拖入水裡,從此失蹤。蓋尼米得(Ganymedes)原文是Iliacus puer(伊里昂男孩),他是特洛伊(伊里昂是其別稱)王子,以俊美著稱,被朱庇特搶去做情人和斟酒者。
[6] Green(2005)認為,奧維德可能指的是融合了喜劇和悲劇元素的薩梯羊人劇(satyric drama),參考賀拉斯《詩藝》220-250行的討論。
[7] “作者”所指不詳,“柔情”應當指阿喀琉斯與帕特洛克羅斯的同性戀關係(埃斯庫羅斯和索福克勒斯等古代部分作家如此理解他們兩人的友誼)。
[8] 雅里斯底德(Aristides)是公元前2世紀的希臘作家,他創作的《米利都故事集》(Milesiae Fabulae)風格如薄伽丘的《十日談》,內容多涉色情,影響了古羅馬白銀時代作家佩特羅尼烏斯的《薩蒂利孔》(Satyricon)。
[9] 歐比烏斯(Eubius),所指不詳。
[10] 這位作者名叫赫米忒昂(Hemitheon)。《敘巴里斯紀》(Sybaritica)也是情色作品,書名取自希臘城市敘巴里斯(Sybaris),直到今天,英文單詞Sybarite意思仍是“追逐聲色享樂的人”。
[11] 可能指當時的女性色情文學作家。
[12] 意為進入了當時的公共圖書館,羅馬城最大的公共圖書館附屬於帕拉丁的阿波羅神廟。奧維德等於在指控屋大維縱容色情文學。
[13] 恩尼烏斯(Q. Ennius,前239-前169),古羅馬詩歌之父,擅長史詩。
[14] 盧克萊修(T. Lucretius Carus,前99-前55)在《物性論》(De Rerum Natura)中根據原子論的觀點預言了“海洋、大地、天空的毀滅”。
[15] 卡圖盧斯詩歌中最重要的人物是化名萊斯比婭(Lesbia)的克勞迪婭(Clodia),但也涉及不少其他男女情人,參考他的《歌集》。
[16] 卡爾烏斯(C. Licinius Macer Calvus,前82-前47),古羅馬演說家、詩人,和卡圖盧斯同為新詩派代表詩人。
[17] 提齊達斯(Ticidas)和孟米烏斯(Memmius)都是與卡圖盧斯同時代的羅馬詩人。
[18] 欽納(C. Helvius Cinna),新詩派詩人,卡圖盧斯的朋友。安塞爾(Anser),公元前1世紀後半期的羅馬詩人。
[19] 科爾尼菲奇烏斯(Q. Cornificius),新詩派詩人,卡圖盧斯的朋友。加圖(M. Porcius Cato Uticensis,前95-前46),古羅馬政治家、演說家、詩人。
[20] 裴麗拉(Perilla)和梅特拉(Metella)之間的替換符合古羅馬詩歌的化名原則,字母數相同、格律特徵相同。原文的Metellus應該指梅特拉的兄長。
[21] “詩人”指瓦羅(Varro of Atax),他寫過《阿爾戈號的遠航》(Argonautica)。帕西斯(Phasis)就是金羊毛所在的科爾基斯。
[22] 霍爾騰西烏斯(Q. Hortensius Hortalus,前114-前50)和塞爾維烏斯(Servius Sulpicius Rufus,前106-前43)都是古羅馬著名演說家、詩人。
[23] 西塞納(L. Cornelius Sisenna,前120-前67),古羅馬史家,翻譯了雅里斯底德的《米利都故事集》(見本詩413行的注釋)。
[24] 445-466行討論了奧維德效法的三位古羅馬愛情哀歌詩人。加盧斯(C. Cornelius Gallus,約前70-前26)詩歌詠嘆的情人是呂柯麗絲(Lycoris),他因為酒後失言,被人舉報並被召回羅馬,深感羞辱,於是自殺了。他在同時代詩人中享有很高的聲望。
[25] 提布盧斯(Albius Tibullus,前55-前19)是奧維德最欣賞的羅馬哀歌體詩人。447-462行是奧維德對他作品的俏皮改寫,主要根據其《歌集》(Carmina)第一部第六首5-32行,也借用了第二首第15行和第五首第73行。
[26] 指屋大維。
[27] 普洛佩提烏斯(S. Propertius,約前50-前15),古羅馬著名哀歌體詩人,著有《哀歌》(Elegiae),他是奧維德好朋友,參考《哀歌集》第四部第十首45-46行。
[28] 471-484行提到了古羅馬的各種博戲。
[29] 動物的距骨(talus)是較為原始的擲子賭博工具。
[30] 四個1的數字組合是分值最低的結果,被羅馬人稱為“犬”(canis);1-3-4-6的組合分值最高,叫做“維納斯”(Venus)。
[31] 骰子(tessera)是人工製作的正方體擲子賭博工具。這裡的骰子似乎用於某種棋類遊戲,決定走多少步。
[32] 477-480行描繪的是古羅馬的海盜戰棋(ludus latrunculorum),類似國際象棋,棋盤分為兩半,雙方對峙,每方30個棋子。
[33] 這種棋類似國際跳棋(draught)。
[34] 古羅馬遊戲,與中國的滾鐵環基本相似。
[35] 即化妝技巧,如奧維德自己寫的《女人面妝》(Medicamina Faciei Femineae)。
[36] 即烹飪書,參考賀拉斯《閑談集》(Sermones)第二部第四首。
[37] 制陶與釀酒的技藝。
[38] 鬧劇(mimus)相當於英文的farce,而非mime(啞劇)。