奥维德《哀歌集》第2部401-500行

Quid Danaën Danaësque nurum matremque Lyaei
Haemonaque et noctes cui coiere duae?
Quid Peliae generum, quid Thesea, quique[1] Pelasgum
Iliacam tetigit de rate primus humum?
405  Huc Iole Pyrrhique parens, huc Herculis uxor,
huc accedat Hylas Iliacusque puer.
Tempore deficiar, tragicos si persequar ignes,
vixque meus capiet nomina nuda liber.
Est et in obscenos commixta[2] tragoedia risus,
410    multaque praeteriti verba pudoris habet.
Nec nocet auctori, mollem qui fecit Achillem,
infregisse suis fortia facta modis.
Iunxit Aristides Milesia crimina secum,
pulsus Aristides nec tamen urbe sua est.
415  Nec qui descripsit corrumpi semina matrum,
Eubius, impurae conditor historiae,
nec qui composuit nuper Sybaritica, fugit,
nec quae concubitus non tacuere suos.
Suntque ea doctorum monumentis mixta[3] virorum,
420    muneribusque ducum publica facta patent.
Neve peregrinis tantum defendar ab armis,
et Romanus habet multa iocosa liber.
Vtque suo Martem cecinit gravis Ennius ore,
Ennius ingenio maximus, arte rudis:
425  explicat ut causas rapidi Lucretius ignis,
casurumque triplex vaticinatur opus:
sic sua lascivo cantata est saepe Catullo
femina, cui falsum Lesbia nomen erat;
nec contentus ea, multos vulgavit amores,
430    in quibus ipse suum fassus adulterium est.
Par fuit exigui similisque licentia Calvi,
detexit variis qui sua furta[4] modis.
Quid referam Ticidae, quid Memmi carmen, apud quos
rebus adest nomen nominibusque pudor?
435  Cinna quoque his comes est, Cinnaque procacior Anser,
et leve Cornifici parque Catonis opus,
et quorum libris modo dissimulata Perillae[5]
nomine, nunc legitur, dicta, Metelle, tuo,
is quoque, Phasiacas Argon qui duxit in undas,
440    non potuit Veneris furta tacere suae.
Nec minus Hortensi, nec sunt minus improba Servi
carmina. quis dubitet nomina tanta sequi?
Vertit Aristiden Sisenna, nec obfuit illi,
historiae turpis inseruisse iocos.
445  Non fuit opprobrio celebrasse Lycorida Gallo,
sed linguam nimio non tenuisse mero.
Credere iuranti durum putat esse Tibullus,
sic etiam de se quod neget illa viro:
fallere custodes idem[6] docuisse fatetur,
450    seque sua miserum nunc ait arte premi.
Saepe, velut gemmam dominae signumve probaret,
per causam meminit se tetigisse manum,
utque refert, digitis saepe est nutuque locutus,
et tacitam mensae duxit in orbe notam
455  et quibus e sucis abeat de corpore livor,
impresso fieri qui solet ore, docet:
denique ab incauto nimium petit ille marito,
se quoque uti servet, peccet ut illa minus.
Scit, cui latretur, cum solus obambulet, ipsas [7]
460    cur[8] totiens clausas excreet ante fores,
multaque dat furti talis praecepta docetque
qua nuptae possint fallere ab arte viros.
Non fuit hoc illi fraudi, legiturque Tibullus
et placet, et iam te principe notus erat.
465  Invenies eadem blandi praecepta Properti:
destrictus minima nec tamen ille nota est.
His ego successi, quoniam praestantia candor
nomina vivorum dissimulare iubet.
Non timui, fateor, ne, qua tot iere carinae,
470    naufraga servatis omnibus una foret.
Sunt aliis scriptae, quibus alea luditur, artes
(hoc est ad nostros non leve crimen avos)
quid valeant tali, quo possis plurima iactu
figere[9], damnosos effugiasque canes,
475  tessera quos habeat numeros, distante vocato
mittere quo deceat, quo dare missa modo,
discolor ut recto grassetur limite miles,
cum medius gemino calculus hoste perit,
ut dare bella[10] sequens[11] sciat et revocare priorem,
480    nec tuto fugiens incomitatus eat;
parva sit ut ternis[12] instructa tabella lapillis,
in qua vicisse est continuasse suos;
quique alii lusus (neque enim nunc persequar omnes)
perdere, rem caram, tempora nostra solent.
485  Ecce canit formas alius iactusque pilarum,
hic artem nandi praecipit, ille trochi,
composita est aliis fucandi cura coloris;
hic epulis leges hospitioque dedit
alter humum, de qua fingantur pocula, monstrat,
490    quaeque, docet, liquido testa sit apta mero.
Talia luduntur fumoso mense Decembri,
quae damno nulli composuisse fuit.
His ego deceptus non tristia carmina feci,
sed tristis nostros poena secuta iocos.
495  Denique nec video tot de scribentibus unum,
quem sua perdiderit Musa; repertus ego.
Quid, si scripsissem mimos obscena iocantes,
qui semper vetiti[13] crimen amoris habent:
in quibus assidue cultus procedit adulter,
500    verbaque dat stulto callida nupta viro?

[1] quique=quidve
[2] commixta=deflexa
[3] mixta=saxa=texta
[4] furta=facta
[5] Perillae=per illos
[6] custodes idem=custodem tandem=custodem demum
[7] ipsas=ipse
[8] cur=qui
[9] figere=fingere
[10] dare bella=bellare=mare/mage/male velle
[11] sequens=sequi
[12] sit ut ternis=sed uternis/internis/interius
[13] vetiti=victi=iunctum

达那厄如何?还有她儿媳?还有塞墨勒[1]
海蒙和让双夜相连的阿尔克梅娜[2]
阿德墨托斯如何?忒修斯?最先从船里
跳上特洛伊土地的皮拉基勇士[3]
405  再加上得伊达弥娅、伊俄勒、德伊阿尼拉[4]
加上海拉斯和特洛伊的盖尼米得[5]
悲剧中的爱情我没有时间一一列举,
恋人的姓名就足以装满我的书。
甚至有一种悲剧也混杂淫秽的玩笑,
410      许多语汇都不顾羞耻与格调[6]
有作者扭曲阿喀琉斯英武的形象,
渲染他的柔情[7],也无人议谤。
雅里斯底德与米利都的邪行[8]绑在一起,
可是他未被逐出自己的城市。
415  欧比乌斯也如此,虽然他写了一篇
肮脏的作品,描绘堕胎的场面[9]
刚完成《叙巴里斯纪》的人[10]没有逃走,
炫耀情夫的女人们[11]也安然无忧。
博学之士的传记中也不乏此等佐料,
420      托政府之福,人人皆可读到[12]
我不只会用外国的武器保卫自己,
罗马的作品也有轻浮的战斗力。
虽然严肃的恩尼乌斯[13]歌唱战争
(天才卓越、技巧粗砺的诗人),
425  卢克莱修解释火的成因,并且
预言海洋、大地、天空的毁灭[14]
卡图卢斯却反复吟咏放纵的情人,
为她起了莱斯比娅的化名,
她并非唯一,他还记录了许多孽缘,
430      并坦然承认这些就是通奸[15]
袖珍的卡尔乌斯几乎是他的镜像,
总在诗里写自己窃玉偷香[16]
提齐达斯和孟米乌斯的诗作如何[17]
(里面的事情和名称实在不可说)?
435  钦纳和更放肆的安塞尔[18]也属于他们一路,
还有科尔尼菲奇乌斯和加图[19]
还有那些人,他们诗里的女主角裴丽拉
今日读者才知道就是梅特拉[20]
带领阿尔戈水手去帕西斯海域的诗人
440         也无法将自己的韵事深埋于心[21]
霍尔腾西乌斯和塞尔维乌斯的诗作同样[22]
不纯洁。谁不愿效法这等巨匠?
西塞纳译了雅里斯底德,他在史书里
插入淫邪的笑话,却依然无事[23]
445  加卢斯并未因咏叹吕柯丽丝蒙羞,
但醉后管不住舌头,才栽跟头[24]
提布卢斯[25]认为,不可信情妇的誓言,
她否认丈夫的指控时也呼神唤天。
他坦承教过她如何欺骗周围的监护人,
450      还说自己可怜,被“还治其身”。
他回忆,他常装作在鉴定印章或戒指,
借机抚摸那位女人的柔荑;
多少次,他挪动手指或点头,与她暗语,
在桌面上书写心照不宣的秘符,
455  他还教读者,怎样的汁液可以洗净
激烈的吻留在身体上的淤痕。
他甚至请求那位太粗心的丈夫监视他,
这样妻子出轨的机会才不大。
他知道狗冲谁吠叫,当有人独自徘徊,
460      为何他不停咳嗽,在紧闭的门外。
他传授偷情的许多诀窍,向我们透露,
何种艺术助妻子蒙蔽丈夫。
提布卢斯没因此获罪,人人都读他,
喜欢他,你[26]登位时,他已红遍天下。
465  悦心的普洛佩提乌斯[27]也诲淫不倦,
但他却没被丝毫的耻辱沾染。
我就是效法这些人,(善意不许我提及
当今某些如雷贯耳的名字,)
我承认并未担心过,在万船竞驶之处,
470      别人都平安,独独我将倾覆。
也有人专门写书传授赌博的精髓[28]
(这可是我们先祖眼中的重罪):
掷距骨[29]如何计分,如何扔才能获得
最高值,如何避开“倒楣犬”[30]的结果;
475  骰子[31]的数字如何算,如果缺某个数字,
应该如何扔,如何去想去的位置;
棋盘上杂色的兵卒如何沿直线推进,
当一颗棋子在两颗敌子间殒命,
何时追击,何时召回进攻的棋子,
480      并且撤退也不能孤单无依[32]
每边三颗棋子如何摆在棋盘上,
肩并肩成一线才能胜利收场[33]
还有另外的博戏(我此处无法细言)
也毁掉最宝贵的财富——我们的时间。
485  看吧,有人在诗里讲各种球戏的规则,
有人教滚铜环[34],有人教游泳的秘诀。
有人传授让肤色变得诱人的技巧[35]
有人归纳宴饮宾客的门道[36]
还有人详述如何用泥土制作杯盏,
490      美酒适合贮藏于何种陶罐[37]
每到雾霭沉沉的十二月,诗人就都玩
这样的作品,但没谁因此遭难。
受它们的骗,我也不写冷峻的诗,
但冷峻的惩罚紧跟我轻松的游戏!
495  数不胜数的诗人里,我实在找不到一个
是被自己的诗歌毁掉的——除了我。
我写的若是下流的闹剧[38],又该如何?
禁恋就是它们的当行本色,
里面衣着光鲜的淫贼总畅行无阻,
500      巧嘴的女人总欺瞒愚笨的丈夫。

[1] 达那厄(Danaë)是阿戈斯国王阿克里西俄斯(Acrisius)之女,因为神谕说她的儿子会害死她的父亲,阿克里西俄斯将她囚禁在一青铜密室中,朱庇特化成金雨与她相会,她怀孕后生下了著名的珀尔修斯。“儿媳”指珀尔修斯从海怪手里拯救的埃塞俄比亚公主安德罗墨达(Andromeda)。塞墨勒(Semele)是忒拜公主,与朱庇特生下了酒神巴克斯,因要求朱庇特现出真身,被雷霆杀死。塞墨勒的原文是matremque Lyaei(酒神之母)。
[2] 海蒙(Haemon)是忒拜国王克瑞翁(Creon)的儿子,与俄狄浦斯的女儿安提戈涅(Antigone)订婚。安提戈涅不顾国王禁令,埋葬了与忒拜为敌的哥哥波吕尼刻斯(参考本诗320行的注释),被克瑞翁判处死刑。海蒙无法说服父亲改变心意,选择了自杀。阿尔克梅涅(Alcmene,原文未点出她的名)和朱庇特的儿子就是大名鼎鼎的海格力斯(Hercules)。双夜相连是因为朱诺为了阻挠她生产,让掌管分娩的卢契娜(Lucina,同时也是月神)寸步不离地施法。
[3] 阿德墨托斯(Admetus)原文是Peliae generum(柏利阿斯的女婿),阿德墨托斯的妻子是阿尔刻提斯(Alcestis)——伊俄尔科斯国王柏利阿斯的女儿。阿德墨托斯本该夭亡,但命运女神允许别人代替他死,阿尔刻提斯主动替丈夫下了地府。这里提到忒修斯,主要应该指他与阿里阿德涅(Ariadne)和淮德拉等人的爱情纠葛。“皮拉基勇士”指普罗特西拉俄斯,参考《哀歌集》第一部第六首第20行的注释。
[4] 伊俄勒(Iole)是海格力斯的最后一位情人。得伊达弥娅(Deidamia)是斯库罗斯(Scyros)国王吕科墨得斯(Lycomedes)的女儿,阿喀琉斯在特洛伊战争爆发前在斯库罗斯逗留,与她产生了爱情。德伊阿尼拉(Deianira)是海格力斯的妻子(所以原文是Herculis uxor),她用毒箭射中了企图强奸自己的半人马涅索斯(Nessus),临死前涅索斯把用自己的血制成的药送给她,谎称是春药。后来她把这种药抹在海格力斯的袍子上,他穿上后就燃烧起来,痛苦地死去。
[5] 海拉斯(Hylas)是海格力斯的好朋友,在阿尔戈号寻找金羊毛的远航中,他上岸取水时被一群水泽仙女拖入水里,从此失踪。盖尼米得(Ganymedes)原文是Iliacus puer(伊里昂男孩),他是特洛伊(伊里昂是其别称)王子,以俊美著称,被朱庇特抢去做情人和斟酒者。
[6] Green(2005)认为,奥维德可能指的是融合了喜剧和悲剧元素的萨梯羊人剧(satyric drama),参考贺拉斯《诗艺》220-250行的讨论。
[7] “作者”所指不详,“柔情”应当指阿喀琉斯与帕特洛克罗斯的同性恋关系(埃斯库罗斯和索福克勒斯等古代部分作家如此理解他们两人的友谊)。
[8] 雅里斯底德(Aristides)是公元前2世纪的希腊作家,他创作的《米利都故事集》(Milesiae Fabulae)风格如薄伽丘的《十日谈》,内容多涉色情,影响了古罗马白银时代作家佩特罗尼乌斯的《萨蒂利孔》(Satyricon)。
[9] 欧比乌斯(Eubius),所指不详。
[10] 这位作者名叫赫米忒昂(Hemitheon)。《叙巴里斯纪》(Sybaritica)也是情色作品,书名取自希腊城市叙巴里斯(Sybaris),直到今天,英文单词Sybarite意思仍是“追逐声色享乐的人”。
[11] 可能指当时的女性色情文学作家。
[12] 意为进入了当时的公共图书馆,罗马城最大的公共图书馆附属于帕拉丁的阿波罗神庙。奥维德等于在指控屋大维纵容色情文学。
[13] 恩尼乌斯(Q. Ennius,前239-前169),古罗马诗歌之父,擅长史诗。
[14] 卢克莱修(T. Lucretius Carus,前99-前55)在《物性论》(De Rerum Natura)中根据原子论的观点预言了“海洋、大地、天空的毁灭”。
[15] 卡图卢斯诗歌中最重要的人物是化名莱斯比娅(Lesbia)的克劳迪娅(Clodia),但也涉及不少其他男女情人,参考他的《歌集》。
[16] 卡尔乌斯(C. Licinius Macer Calvus,前82-前47),古罗马演说家、诗人,和卡图卢斯同为新诗派代表诗人。
[17] 提齐达斯(Ticidas)和孟米乌斯(Memmius)都是与卡图卢斯同时代的罗马诗人。
[18] 钦纳(C. Helvius Cinna),新诗派诗人,卡图卢斯的朋友。安塞尔(Anser),公元前1世纪后半期的罗马诗人。
[19] 科尔尼菲奇乌斯(Q. Cornificius),新诗派诗人,卡图卢斯的朋友。加图(M. Porcius Cato Uticensis,前95-前46),古罗马政治家、演说家、诗人。
[20] 裴丽拉(Perilla)和梅特拉(Metella)之间的替换符合古罗马诗歌的化名原则,字母数相同、格律特征相同。原文的Metellus应该指梅特拉的兄长。
[21] “诗人”指瓦罗(Varro of Atax),他写过《阿尔戈号的远航》(Argonautica)。帕西斯(Phasis)就是金羊毛所在的科尔基斯。
[22] 霍尔腾西乌斯(Q. Hortensius Hortalus,前114-前50)和塞尔维乌斯(Servius Sulpicius Rufus,前106-前43)都是古罗马著名演说家、诗人。
[23] 西塞纳(L. Cornelius Sisenna,前120-前67),古罗马史家,翻译了雅里斯底德的《米利都故事集》(见本诗413行的注释)。
[24] 445-466行讨论了奥维德效法的三位古罗马爱情哀歌诗人。加卢斯(C. Cornelius Gallus,约前70-前26)诗歌咏叹的情人是吕柯丽丝(Lycoris),他因为酒后失言,被人举报并被召回罗马,深感羞辱,于是自杀了。他在同时代诗人中享有很高的声望。
[25] 提布卢斯(Albius Tibullus,前55-前19)是奥维德最欣赏的罗马哀歌体诗人。447-462行是奥维德对他作品的俏皮改写,主要根据其《歌集》(Carmina)第一部第六首5-32行,也借用了第二首第15行和第五首第73行。
[26] 指屋大维。
[27] 普洛佩提乌斯(S. Propertius,约前50-前15),古罗马著名哀歌体诗人,著有《哀歌》(Elegiae),他是奥维德好朋友,参考《哀歌集》第四部第十首45-46行。
[28] 471-484行提到了古罗马的各种博戏。
[29] 动物的距骨(talus)是较为原始的掷子赌博工具。
[30] 四个1的数字组合是分值最低的结果,被罗马人称为“犬”(canis);1-3-4-6的组合分值最高,叫做“维纳斯”(Venus)。
[31] 骰子(tessera)是人工制作的正方体掷子赌博工具。这里的骰子似乎用于某种棋类游戏,决定走多少步。
[32] 477-480行描绘的是古罗马的海盗战棋(ludus latrunculorum),类似国际象棋,棋盘分为两半,双方对峙,每方30个棋子。
[33] 这种棋类似国际跳棋(draught)。
[34] 古罗马游戏,与中国的滚铁环基本相似。
[35] 即化妆技巧,如奥维德自己写的《女人面妆》(Medicamina Faciei Femineae)。
[36] 即烹饪书,参考贺拉斯《闲谈集》(Sermones)第二部第四首。
[37] 制陶与酿酒的技艺。
[38] 闹剧(mimus)相当于英文的farce,而非mime(哑剧)。