奥维德《哀歌集》第2部101-200行

Nec mihi pars nocuit de gurgite parva, sed omnes
pressere hoc fluctus oceanusque caput.
Cur aliquid vidi?  Cur noxia lumina feci?
Cur imprudenti cognita culpa mihi?
105  Inscius Actaeon vidit sine veste Dianam:
praeda fuit canibus non minus ille suis.
Scilicet in superis etiam fortuna luenda est,
nec veniam laeso numine casus habet.
Illa nostra die, qua me malus abstulit error,
110    parva quidem periit, sed sine labe domus:
sic quoque parva tamen, patrio dicatur ut aevo
clara nec ullius nobilitate minor,
et neque divitiis nec paupertate notanda,
unde fit in neutrum conspiciendus eques.
115  Sit[1] quoque nostra domus vel censu parva vel ortu[2],
ingenio certe non latet illa meo:
quo videar quamvis nimium iuveniliter usus,
grande tamen toto nomen ab orbe fero;
turbaque doctorum Nasonem novit et audet
120    non fastiditis adnumerare viris.
Corruit haec igitur Musis accepta, sub uno
sed non exiguo crimine lapsa domus:
atque ea sic lapsa est, ut surgere, si modo laesi
ematuruerit Caesaris ira, queat.
125  Cuius in eventu poenae clementia tanta est,
venerit ut nostro lenior illa metu.
Vita data est, citraque necem tua constitit ira,
o princeps parce viribus use tuis!
Insuper accedunt, te non adimente, paternae,
130    tamquam vita parum muneris esset, opes.
Nec mea decreto damnasti facta senatus,
nec mea selecto iudice iussa fuga est.
Tristibus invectus verbis (ita principe dignum)
ultus es offensas, ut decet, ipse tuas.
135  Adde quod edictum, quamvis immite minaxque,
attamen in poenae nomine lene fuit:
quippe relegatus, non exul, dicor in illo,
parcaque fortunae sunt ibi verba meae.
Nulla quidem sano gravior mentisque potenti
140    poena est, quam tanto displicuisse viro:
sed solet interdum fieri placabile numen:
nube solet pulsa candidus ire dies.
Vidi ego pampineis oneratam vitibus ulmum,
quae fuerat saevo fulmine tacta Iovis.
145  Ipse licet sperare vetes, sperabimus usque[3];
hoc unum fieri te prohibente potest.
Spes mihi magna subit, cum te, mitissime princeps,
spes mihi, respicio cum mea facta, cadit.
Ac veluti ventis agitantibus aequora non est
150    aequalis rabies continuusque furor,
sed modo subsidunt intermissique silescunt,
vimque putes illos deposuisse suam:
sic abeunt redeuntque mei variantque timores,
et spem placandi dantque negantque tui.
155  Per superos igitur, qui dent tibi longa dabuntque
tempora, Romanum si modo nomen amant;
per patriam, quae te tuta et secura parente est,
cuius, ut in populo, pars ego nuper eram;
sic tibi, quem semper factis animoque mereris,
160    reddatur gratae debitus Vrbis amor;
Livia sic tecum sociales compleat annos,
quae, nisi te, nullo coniuge digna fuit,
quae si non esset, caelebs te vita deceret,
nullaque, cui posses esse maritus, erat;
165  sospite sic te sit[4] natus quoque sospes, et olim
imperium regat hoc cum seniore senex;
ut faciuntque tui, sidus iuvenale, nepotes,
per tua perque sui facta parentis eant;
sic adsueta tuis semper Victoria castris
170    nunc quoque se praestet notaque signa petat,
Ausoniumque ducem solitis circumvolet alis,
ponat et in nitida laurea serta coma,
per quem bella geris, cuius nunc corpore pugnas,
auspicium cui das grande deosque tuos,
175  dimidioque tui praesens dum respicis[5] Vrbem,
dimidio procul es saevaque bella geris;
hic tibi sic redeat superato victor ab hoste,
inque coronatis fulgeat altus equis:
parce, precor, fulmenque tuum, fera tela, reconde,
180    heu nimium misero cognita tela mihi!
Parce, pater patriae, nec nominis immemor huius
olim placandi spem mihi tolle tui.
Non precor ut redeam, quamvis maiora petitis
credibile est magnos saepe dedisse deos:
185  mitius exilium si das propiusque roganti,
pars erit ex poena magna levata mea.
Vltima perpetior medios eiectus in hostes,
nec quisquam patria longius exul abest.
Solus ad egressus missus septemplicis Histri
190    Parrhasiae gelido virginis axe premor.
Ciziges et Colchi Matereaque[6] turba Getaeque
Danuvii mediis vix prohibentur aquis;
cumque alii causa tibi sint graviore fugati,
ulterior nulli, quam mihi, terra data est.
195  Longius hac nihil est, nisi tantum frigus et hostes,
et maris adstricto quae coit unda gelu.
Hactenus Euxini pars est Romana sinistri:
proxima Bastarnae Sauromataeque tenent.
Haec est Ausonio sub iure novissima vixque
200    haeret in imperii margine terra tui,

[1] Sit=si=sic
[2] ortu=astu
[3] usque=utque=atque
[4] sic te sit=si tecum=sit tecum
[5] dum respicis=et es respicis=es et aspicis
[6] Matereaque=metereaque=Tereteaque

伤害我的不是小漩涡,所有波浪
和整个大海都盖在我的头上。
我为何要看见什么?为何让眼睛招是非?
为何如此不小心,撞破这宗罪[1]
105  阿克泰昂无意中看见赤裸的狄安娜,
却仍然被自己的猎犬啃成了骨架[2]
显然,在天神那里,没什么无心之过,
偶然的冒犯也必遭严厉惩戒。
那一天,当致命的错误[3]导致我的放逐,
110      我卑微却无辜的家也从此倾覆。
虽卑微,它在我父亲的时代却享有盛名,
若论地位,也不逊于任何人,
它既不富贵奢华,也不拮据贫困,
归入骑士阶层,恰如其分。
115  即使我家的财产或门第都不显赫,
有我的天才,它也难以隐没。
尽管我过于轻浮地挥霍自己的诗才,
我的名声仍然传遍了世界,
博学的文人都熟悉纳索的名字,与我
120      结交也断然不会令他们惭怍。
所以,这个缪斯喜爱的庭户沉沦,
只因一个罪名,不小的罪名。
沉沦之后,它若要复兴,唯有指望
恺撒的怒气能消,旧怨能忘。
125  我的此番惩罚其实已极其仁慈,
甚至还不如我恐惧的那般严厉。
我的命还在,你的怒火在死亡这边
止了步,君上,你多么节制地用权!
而且,你没剥夺我父亲留下的财富,
130      仿佛免我一死仍不够大度[4]
你没用元老院的决议谴责我的行径,
也未派法官宣布放逐的决定[5]
只以与君威相称的冷峻言辞斥责我,
自己为自己报了仇,适得其所。
135  还有,你的谕令虽然强硬、严厉,
我受处罚的措辞却留有余地:
我不是被“流放”,而是被“贬逐”[6],你也不肯
用太多言语宣告我的命运[7]
事实上,人只要心智健全,就会觉得,
140      触怒君上已经是极致的折磨。
然而,即使神灵有时也平心静气,
阴天有时也可以拨云见日。
我曾见,朱庇特狂暴闪电击中的榆树
后来也爬满了葡萄茂盛的藤束[8]
145  虽然你禁止我希望,我却忍不住希望,
只有这一项自由你无法阻挡。
当我想到你,最温和的君主,希望就生长;
回头看我的过错,希望就消亡。
可是就像搅动海面的飓风,并不是
150      每时每处都同样狂野迅疾,
而是偶尔会减弱力量,偶尔会平静,
让你误以为它已经彻底消停,
我的恐惧也去而复来,变幻无定,
勾起或浇灭我获你宽恕的憧憬[9]
155  以神的名义,(只要他们爱罗马民族,[10]
就会长久如一地保你无虞,)
以祖国的名义,(你佑护,她就和平安宁,
我也曾是她和这个民族的一部分,)
我祝愿,感恩的城市献上你应得的爱,
160      赞美你长久以来的功勋和气概;
祝愿利维娅此生始终与你相守,
(除了你,再无人堪做她的佳偶,
倘若她不曾出现,你不如孤单一世,
只有她才是你唯一心仪的妻子[11];)
165  祝愿你和皇子[12]都健康,祝他将来
接掌帝国,与你共享安泰;
祝愿两位皇孙[13],年轻的星辰,继续
追随你和他们父亲的脚步;
祝愿常伴你军营左右的胜利女神
170      此时现身,紧跟军旗的指引,
和平日一样,翼翅遮护意大利的统帅[14]
在他闪亮的头发上装饰月桂,
(你以他为将,以他为你战斗的身体,
把你的神灵和福泽交到他手里,
175  你化身为二,一半看顾我们的都城,
一半在远方指挥激烈的战争[15];)
祝愿他征服敌人,大捷归来,在缀满
花环的高头大马上,神采斐然;
我也求你,收起闪电,你残忍的投枪,
180      它们的滋味,我可不想再尝!
祖国之父[16]啊,饶恕我,别忘记这个称号,
将我消除你积怨的希望毁掉!
我并非请求召回,虽然诸神的礼包
确乎经常超出我们的祈祷。
185  如果你给我一处更近更温和的放逐地,
我的大半刑罚就已经废止[17]
我如今被扔到敌族中间,受尽磨难,
没有任何人比我离故土更远。
独自放逐到分作七脉的希斯特[18]尽头,
190      在冰冷的大熊星座[19]下一层层冻透。
齐兹吉、科尔基、马特瑞亚[20]和盖塔部落
根本无视多瑙河的天然边界。
虽然其他流放者犯的罪比我更重,
直接发配天涯,我却是头一宗。
195  从这里再往前,只剩下寒冷、敌人和海,
所谓海,一半是水,一半是冰盖[21]
庞图斯左岸的罗马领土就到此,旁边
是巴斯塔尔奈和扫罗马泰[22]的家园。
这里是意大利法律所及的最远边疆,
200      勉强附着在你的帝国肌体上[23]

[1] 对于直接引发奥维德放逐的事件,104-108行已经给出足够多的暗示:(1)他的罪名是“看见”,也即是目击,而非参与;(2)看见的是“罪”,不可说的一件事;(3)看见的是隐私,如同狄安娜的裸体,或许与性行为有关;(4)屋大维震怒,说明此事很可能与皇室成员有关。
[2] 阿克泰昂(Actaeon)因为无意中看见狄安娜沐浴,被女神变成一只鹿,然后被自己的猎犬咬死。
[3] 错误(error)成为奥维德指代这一事件的标准词语。
[4] 奥维德的财产未被没收。
[5] 这是古罗马两种常见的宣判方式。
[6] 在古罗马,流放(exilium)意味着失去公民权和财产权,贬逐(relegatio)只是强令离开罗马。贬逐又分两种,一种是禁止在某个特定地点居住,一种是禁止离开某个特定地点,奥维德接受的惩罚是第二种。
[7] 125-138行再次强调了屋大维的仁慈,从旁观者的角度看,如此处理或许说明,屋大维惩罚奥维德主要是为了皇家颜面,他也清楚奥维德在此事上无罪。
[8] 古罗马人常用榆树作葡萄藤的支撑。
[9] 140-154行描绘奥维德残存的希望。
[10] Claassen(1989)指出,155-182行的拉丁文是一个长句,这在奥维德作品中极其罕见。
[11] 考虑到利维娅改嫁屋大维前后的传言,这样的溢美之辞或许会让皇帝难堪。
[12] 指提比略。
[13] 指日耳曼尼库斯和德鲁苏。
[14] 指正在日耳曼作战的提比略。
[15] “一半……一半”分别指屋大维和提比略。
[16] “祖国之父”(pater patriae)是公元前2年罗马元老院授予屋大维的称号。
[17] 奥维德在放逐诗歌中的祷告通常都包含两部分,一部分是对另一方的祝愿,另一部分是对另一方的要求,两部分之间暗含交换关系。奥维德对屋大维的要求只是更换放逐地,不是召回罗马。
[18] 多瑙河(Danuvium)在下游入海口附近被称作希斯特(Hister),两个名字均见于奥维德的诗中。多瑙河注入黑海前分作了七条河道。
[19] 因为大熊星座在北极星附近,对应着地上的北方,所以用“冰冷”形容。
[20] 齐兹吉(Ciziges)是生活在萨尔马提亚的一个民族。科尔基(Colchi)可能指从科尔基斯(Colchis)追赶美狄亚(Medea)到托密斯附近定居的人。马特瑞亚(Materea turba)是住在第聂伯河附近的一个民族。
[21] 参考《哀歌集》第三部第十首对黑海结冰的描绘。
[22] 巴斯塔尔奈(Bastarnae)是居住在多瑙河入海口附近的日耳曼部落。扫罗马泰人(Sauromatae)就是萨尔马特人。
[23] 这两行诗消解了罗马帝国声威远播的形象。