Quid mihi vobiscum est, infelix cura, libelli,
ingenio perii qui miser ipse meo?
Cur modo damnatas repeto, mea crimina, Musas?
an semel est poenam commeruisse parum?
5 Carmina fecerunt, ut me cognoscere vellet
omine non fausto femina virque meo:
carmina fecerunt, ut me moresque notaret
iam pridem emissa[1] Caesar ab Arte mea.
Deme mihi studium, vitae quoque crimina demes;
10 acceptum refero versibus esse nocens.
Hoc pretium curae vigilatorumque laborum
cepimus: ingenio est poena reperta meo.
Si saperem, doctas odissem iure sorores,
numina cultori perniciosa suo.
15 At nunc (tanta meo comes est insania morbo)
saxa malum refero rursus ad icta[2] pedem:
scilicet et victus repetit gladiator harenam,
et redit in tumidas naufraga puppis aquas.
Forsitan ut quondam Teuthrantia regna tenenti,
20 sic mihi res eadem vulnus opemque ferat,
Musaque, quam movit, motam quoque leniat iram:
exorant magnos carmina saepe deos.
Ipse quoque Ausonias Caesar matresque nurusque
carmina turrigerae dicere iussit Opi:
25 iusserat et Phoebo dici, quo tempore ludos
fecit, quos aetas aspicit una semel.
His precor exemplis tua nunc, mitissime Caesar,
fiat ab ingenio mollior ira meo.
Illa quidem iusta est, nec me meruisse negabo:
30 non adeo nostro fugit ab ore pudor.
sed nisi peccassem, quid tu concedere posses?
materiam veniae sors tibi nostra dedit.
Si, quotiens peccant homines, sua fulmina mittat
Iuppiter, exiguo tempore inermis erit;
35 nunc ubi detonuit strepituque exterruit orbem,
purum discussis aëra reddit aquis.
Iure igitur genitorque deum rectorque vocatur,
iure capax mundus nil Iove maius habet.
Tu quoque, cum patriae rector dicare paterque,
40 utere more dei nomen habentis idem.
Idque facis, nec te quisquam moderatius umquam
imperii potuit frena tenere sui.
Tu veniam parti superatae saepe dedisti,
non concessurus quam tibi victor erat.
45 Divitiis etiam multos et honoribus auctos
vidi, qui tulerant in caput arma tuum;
quaeque dies bellum, belli tibi sustulit iram,
parsque simul templis utraque dona tulit;
utque tuus gaudet miles, quod vicerit hostem,
50 sic victum cur se gaudeat, hostis habet.
Causa mea est melior, qui nec contraria dicor
arma nec hostiles esse secutus opes.
Per mare, per terram, per tertia numina iuro,
per te praesentem conspicuumque deum,
55 hunc animum favisse tibi, vir maxime, meque,
qua sola potui, mente fuisse tuum.
Optavi, peteres caelestia sidera tarde,
parsque fui turbae parva precantis idem,
et pia tura dedi pro te, cumque omnibus unus
60 ipse quoque adiuvi publica vota meis.
Quid referam libros, illos quoque, crimina nostra,
mille locis plenos nominis esse tui?
Inspice maius opus, quod adhuc sine fine tenetur[3],
in non credendos corpora versa modos:
65 invenies vestri praeconia nominis illic,
invenies animi pignora certa mei.
Non tua carminibus maior fit gloria, nec quo,
ut maior fiat, crescere possit, habet.
Fama Iovi superest: tamen hunc sua facta referri
70 et se materiam carminis esse iuvat,
cumque Gigantei memorantur proelia belli,
credibile est laetum laudibus esse suis.
Te celebrant alii, quanto decet ore, tuasque
ingenio laudes uberiore canunt:
75 sed tamen, ut fuso taurorum sanguine centum,
sic capitur minimo turis honore deus.
Ah! ferus et nobis[4] crudeliter omnibus hostis,
delicias legit qui tibi cumque meas,
carmina de nostris cum te venerantia libris
80 iudicio[5] possint candidiore legi.
Esse sed irato quis te mihi posset amicus?
vix tunc ipse mihi non inimicus eram.
Cum coepit quassata domus subsidere, partes
in proclinatas omne recumbit onus,
85 cunctaque fortuna rimam faciente dehiscunt,
ipsa[6] suo quondam pondere tracta ruunt.
Ergo hominum quaesitum odium mihi carmine, quosque
debuit, est vultus turba secuta tuos.
At, memini, vitamque meam moresque probabas
90 illo, quem dederas, praetereuntis equo:
quod si non prodest et honesti gratia nulla
redditur, at nullum crimen adeptus eram[7].
Nec male commissa est nobis fortuna reorum
lisque[8] decem deciens inspicienda viris.
95 Res quoque privatas statui sine crimine iudex,
deque mea fassa est pars quoque victa fide.
Me miserum! potui, si non extrema nocerent,
iudicio tutus non semel esse tuo.
Vltima me perdunt, imoque sub aequore mergit
100 incolumem totiens una procella ratem.
[1] pridem emissa=demi iussa=demum visa
[2] icta=ista
[3] tenetur=reliqui
[4] nobis=nimium
[5] iudicio=indicio
[6] ipsa=inque=ipse quodam
[7] eram=erit
[8] lisque=usque
我与你有何孽缘,诗啊,我痴迷的祸害[1],
不幸的我,竟毁于自己的天才?
缪斯刚给我添了罪,我为何又去招惹她?
难道我没受够这场活该的惩罚?
5 是我的诗歌让世间男女争相结识我,
何曾想这并非吉兆,暗藏险恶;
是我的诗歌让恺撒瞄准了我的人和生活,
虽然《爱的艺术》其实是旧作[2]。
拿走这爱好,就拿走了对我生活的指控,
10 我承认,我若有罪,诗就是罪证。
我惨淡经营,夙夜推敲,得到了什么?
世界为我的天才发明了刑责。
我若明智,就理当憎恶博学的九姐妹[3],
信徒跟从她们,只会遭罪!
15 可现在,我的病又多了一种难遏的疯癫,
我正转身去当初遭雷击的巉岩[4]:
难道战败的角斗士不会重回赛场,
劫后余生的小船不再迎风浪?
或许像昔日透特兰托的统治者一样,
20 什么让我受伤,就也能治伤[5];
缪斯引发了愤怒,就也能平复愤怒,
既然诸神常被诗歌安抚。
恺撒自己就曾让意大利的妇人与少女
向戴着塔冠的奥普斯颂唱诗句[6];
25 在举行一世纪仅见一次的盛大庆典时,
他也曾下令为阿波罗吟诵赞美诗[7]。
我用这些先例祈愿,最仁慈的恺撒[8],
我的才华将你的敌意融化。
你确应生气,我也承认咎由自取,
30 (我的羞耻感不容我狡辩歪曲,)
但倘若我不曾犯错,你又有什么可赦免?
我的命运给了你仁慈的机缘[9]。
每次人犯错,如果朱庇特都降下闪电,
用不了多久他就会赤手空拳。
35 事实上,他总是先用雷声震慑世界,
再用暴雨还天空干净的颜色。
所以他理当被尊为诸神的父亲和君王,
理当在广阔的宇宙里至高无上。
既然你也是罗马国家的君王和父亲,
40 就应该效法有相同头衔的神[10]。
你的确如此,从没有任何人能与你相比,
手握如此大权,却如此节制。
对于击败的对手,你经常予以宽恕,
他们若胜你,却不会同样大度。
45 我曾目睹许多人,原与你刀兵相见,
你却给他们许多荣誉和财产。
对于你,战争结束,战争的仇恨也结束,
双方都向神庙敬献了礼物;
你的士兵高兴,因为征服了对手,
50 敌人虽战败,同样有高兴的理由。
我的处境更有利,没人指控我武装
反叛,或者加入敌军的阵营[11]。
我以海洋、大地和天空的诸神[12]起誓,
也以你这位尘世活神的名义,
55 至伟之人,我的心一直忠诚于你,
这份忠诚也只能植根于心里。
我曾祈愿,你晚些飞向星辰与穹苍,
许多人和卑微的我有相同的盼望,
我为你虔诚地献过香,也曾与大家一起
60 用自己的祝福为公共的祈祷助力。
我为何要说,我的书,甚至那几本罪书[13],
都反复提及你的名,不下千百处[14]?
请看我尚未完工的大作品[15],(它的主题
是发生了奇妙变化的种种形体,)
65 你会在里面找到称颂你的诗句,
你会发现我忠心的确凿证据[16]。
当然,诗歌本身并不能增加你的荣耀,
也没有空间供它再长分毫。
朱庇特名声无限,却仍然喜欢人类
70 讲述他的故事,喜欢诗歌赞美,
如果描绘他与巨人族的战斗[17],我相信,
这样的恭维一定会让他开心。
别的诗人赞颂你,他们的风格高贵[18],
吟咏你的功勋,须天才丰沛。
75 然而,神固然悦纳百头公牛的血祭,
微不足道的乳香他也不嫌弃。
无论他是谁,我的仇敌都太凶狠,
非用我的戏作污你的天听,
却不给你读那些诚心敬拜的诗篇,
80 生怕你能清醒公平地判断[19]!
可是,一旦你震怒,谁还敢与我亲近?
那时我几乎都成了自己的敌人。
当受创的房子开始坍塌,全部重量
都落在最先倾颓的断柱残垣上,
85 厄运一撕开窄缝,四壁就开始崩裂,
建筑不堪拖拽,轰然瓦解。
所以,是我的诗招致人们的憎恨,大众
也理所当然追踪你的表情。
可是我记得,你认可我的生活和道德,
90 我曾骑你赐的马受你检阅[20];
即使这无益,我的正直并未获认可,
至少那时也没有罪名指责我;
我也并非无端地成为百人团的一员,
审核诉讼,处置被告人的财产[21]。
95 裁决私人的纠纷,我也有无瑕的名声,
连败诉的一方都承认我的公正。[22]
可悲!若不是最近的灾祸,我本可以
受到你的称许,且不止一次。
最后的事情毁了我:向来幸运的小船
100 终于被最后的风暴埋入深渊。
[1] 这首诗单独构成了《哀歌集》第二部,是奥维德放逐诗歌中最重要的作品,它不仅为《爱的艺术》做了无罪辩护,也系统阐发了奥维德艺术自治的观点。《爱的艺术》之所以被屋大维敌视,是因为奥古斯都时期国内政策的一个重点就是整肃婚姻道德,而奥维德却宣扬婚外恋情,不仅如此,如Wiedemann(1975)所说,在屋大维统治晚期,政治反对之声越来越难压制,罗马的军事失利日益增多,屋大维的不安全感越来越明显。关于奥维德对屋大维的态度,学术界主要分成两派,一派认为他随波逐流,阿谀皇帝,如Millar(1993)、Williams(1994);另一派认为他以艺术的独立姿态挑衅皇帝,例如Evans(1983)。Wilkinson(1955)指出,这首诗表面上写给屋大维,其实是“越过他的头顶向公众呼吁”。这首诗最有意思的地方在于,帝制下的奥维德要摆脱放逐的命运,只能求助于皇帝,但他忠于艺术的态度让他在诗中情不自禁地多次刺激皇帝(见后面相关注释),从而犯下了Scott(1931)和Maurice(1936)所称的“又一个错误”。Stabryla(1994)细致梳理了奥维德为艺术自治辩护的逻辑。Gibson(1999)注意到,奥维德的论述主要是从读者反应的角度出发的,体现了文学接受和阐释的开放性。Owen(1924)认为,全诗的结构与古罗马的法庭演说相仿:1-26行是开场白(exordium),试图与法官沟通;27-28行是立论(propositio);29-578行是论证(tractatio)。其中论证部分又可细分为:证明(probatio,29-154行);总结一(epilogus I,155-206行);反驳(refutatio,207-572行);总结二(epilogus II,573-578行).
[2] 《爱的艺术》大约发表于公元2年,奥维德放逐托密斯发生在公元8年。
[3] 指缪斯。
[4] “遭雷击的巉岩”让人联想起著名的雷霆岩(Acroceraunia),参考贺拉斯《颂诗集》(Carmina 1.3.20)。
[5] “透特兰托的统治者”指泰勒颇斯,参考《哀歌集》第一部第一首第100行的注释。透特兰托(Teuthrantus)的国王无子嗣,便将女儿嫁给了泰勒颇斯,让他做继承人。
[6] 奥普斯(Ops)即瑞娅(Rhea),又名库柏勒(Cybele),被尊称为神母或地母,塔冠是她惯常的妆扮。这次献祭仪式发生在公元7年。
[7] 指屋大维在公元前17年举行的世纪庆典,向阿波罗和狄安娜感恩,贺拉斯代表罗马国家创作了《世纪之歌》。
[8] 这里的“恺撒”是呼格,从上文的第三人称转向第二人称。
[9] 在这两行里,奥维德将自己的弱势地位变成了某种强势地位,从两人的地位看,这些话显然是不得体的。奥维德一贯缺乏贺拉斯那种游刃有余的社交技巧,是一位不太理解或者不太顾忌人情世故的诗痴。
[10] 奥维德经常直截了当地给尊长这样的指示。
[11] 奥维德在31-52行给出的理由是:君主必须仁慈,屋大维也曾体现出仁慈。
[12] “天空的诸神”原文是“第三类神”(tertia numina),与海洋神、大地神相对。
[13] 指《爱的艺术》。
[14] 这一事实不足以证明奥维德对屋大维的崇拜。在西方古典时代,对君主滥用赞美之词(adulatio)是非常普遍的行为,罗马元老院在这方面更为谄媚。
[15] 指《变形记》。
[16] 《变形记》第15卷固然有赞美恺撒和屋大维的“固定程序”,但在描绘恺撒之死后,压轴的却是奥维德对自己的赞美,与被凡人杀死的恺撒相比,他的诗即使“愤怒的朱庇特”也不能摧毁。如此看来,奥维德的“忠心”只是表面文章。
[17] 巨人族战争(Gigantomachy)是以阿尔库纽斯为首的巨人挑战朱庇特权威的战争 。
[18] 指维吉尔、瓦里乌斯等史诗诗人。
[19] 奥维德在53-80行给出的理由是:自己的诗作可以证明自己忠于屋大维,但有奸人阻挠,不让皇帝读到这些作品。
[20] 奥维德出身骑士阶层(古罗马自由民分为贵族、骑士、平民三个阶层),检阅骑士在共和国时代是审查官(censor)的职责,帝制时代屋大维自封为“教化总监”(praefectus morum),每年7月中旬检阅骑士游行(transvectio equitum)。
[21] 百人团(centumviri)一共105人,由罗马35个部落各选出3人,协助司法官(praetor)处理公民之间的财产纠纷。
[22] 89-96行指出屋大维对待自己的态度前后不一致,《爱的艺术》早已发表,皇帝以前却并未表示出不满。