奧維德《哀歌集》第2部1-100行

Quid mihi vobiscum est, infelix cura, libelli,
ingenio perii qui miser ipse meo?
Cur modo damnatas repeto, mea crimina, Musas?
an semel est poenam commeruisse parum?
5    Carmina fecerunt, ut me cognoscere vellet
omine non fausto femina virque meo:
carmina fecerunt, ut me moresque notaret
iam pridem emissa[1] Caesar ab Arte mea.
Deme mihi studium, vitae quoque crimina demes;
10     acceptum refero versibus esse nocens.
Hoc pretium curae vigilatorumque laborum
cepimus: ingenio est poena reperta meo.
Si saperem, doctas odissem iure sorores,
numina cultori perniciosa suo.
15   At nunc (tanta meo comes est insania morbo)
saxa malum refero rursus ad icta[2] pedem:
scilicet et victus repetit gladiator harenam,
et redit in tumidas naufraga puppis aquas.
Forsitan ut quondam Teuthrantia regna tenenti,
20     sic mihi res eadem vulnus opemque ferat,
Musaque, quam movit, motam quoque leniat iram:
exorant magnos carmina saepe deos.
Ipse quoque Ausonias Caesar matresque nurusque
carmina turrigerae dicere iussit Opi:
25   iusserat et Phoebo dici, quo tempore ludos
fecit, quos aetas aspicit una semel.
His precor exemplis tua nunc, mitissime Caesar,
fiat ab ingenio mollior ira meo.
Illa quidem iusta est, nec me meruisse negabo:
30     non adeo nostro fugit ab ore pudor.
sed nisi peccassem, quid tu concedere posses?
materiam veniae sors tibi nostra dedit.
Si, quotiens peccant homines, sua fulmina mittat
Iuppiter, exiguo tempore inermis erit;
35   nunc ubi detonuit strepituque exterruit orbem,
purum discussis aëra reddit aquis.
Iure igitur genitorque deum rectorque vocatur,
iure capax mundus nil Iove maius habet.
Tu quoque, cum patriae rector dicare paterque,
40     utere more dei nomen habentis idem.
Idque facis, nec te quisquam moderatius umquam
imperii potuit frena tenere sui.
Tu veniam parti superatae saepe dedisti,
non concessurus quam tibi victor erat.
45   Divitiis etiam multos et honoribus auctos
vidi, qui tulerant in caput arma tuum;
quaeque dies bellum, belli tibi sustulit iram,
parsque simul templis utraque dona tulit;
utque tuus gaudet miles, quod vicerit hostem,
50     sic victum cur se gaudeat, hostis habet.
Causa mea est melior, qui nec contraria dicor
arma nec hostiles esse secutus opes.
Per mare, per terram, per tertia numina iuro,
per te praesentem conspicuumque deum,
55   hunc animum favisse tibi, vir maxime, meque,
qua sola potui, mente fuisse tuum.
Optavi, peteres caelestia sidera tarde,
parsque fui turbae parva precantis idem,
et pia tura dedi pro te, cumque omnibus unus
60     ipse quoque adiuvi publica vota meis.
Quid referam libros, illos quoque, crimina nostra,
mille locis plenos nominis esse tui?
Inspice maius opus, quod adhuc sine fine tenetur[3],
in non credendos corpora versa modos:
65   invenies vestri praeconia nominis illic,
invenies animi pignora certa mei.
Non tua carminibus maior fit gloria, nec quo,
ut maior fiat, crescere possit, habet.
Fama Iovi superest: tamen hunc sua facta referri
70     et se materiam carminis esse iuvat,
cumque Gigantei memorantur proelia belli,
credibile est laetum laudibus esse suis.
Te celebrant alii, quanto decet ore, tuasque
ingenio laudes uberiore canunt:
75   sed tamen, ut fuso taurorum sanguine centum,
sic capitur minimo turis honore deus.
Ah! ferus et nobis[4] crudeliter omnibus hostis,
delicias legit qui tibi cumque meas,
carmina de nostris cum te venerantia libris
80     iudicio[5] possint candidiore legi.
Esse sed irato quis te mihi posset amicus?
vix tunc ipse mihi non inimicus eram.
Cum coepit quassata domus subsidere, partes
in proclinatas omne recumbit onus,
85   cunctaque fortuna rimam faciente dehiscunt,
ipsa[6] suo quondam pondere tracta ruunt.
Ergo hominum quaesitum odium mihi carmine, quosque
debuit, est vultus turba secuta tuos.
At, memini, vitamque meam moresque probabas
90     illo, quem dederas, praetereuntis equo:
quod si non prodest et honesti gratia nulla
redditur, at nullum crimen adeptus eram[7].
Nec male commissa est nobis fortuna reorum
lisque[8] decem deciens inspicienda viris.
95   Res quoque privatas statui sine crimine iudex,
deque mea fassa est pars quoque victa fide.
Me miserum! potui, si non extrema nocerent,
iudicio tutus non semel esse tuo.
Vltima me perdunt, imoque sub aequore mergit
100    incolumem totiens una procella ratem.

[1] pridem emissa=demi iussa=demum visa
[2] icta=ista
[3] tenetur=reliqui
[4] nobis=nimium
[5] iudicio=indicio
[6] ipsa=inque=ipse quodam
[7] eram=erit
[8] lisque=usque

我與你有何孽緣,詩啊,我痴迷的禍害[1]
不幸的我,竟毀於自己的天才?
繆斯剛給我添了罪,我為何又去招惹她?
難道我沒受夠這場活該的懲罰?
5    是我的詩歌讓世間男女爭相結識我,
何曾想這並非吉兆,暗藏險惡;
是我的詩歌讓愷撒瞄準了我的人和生活,
雖然《愛的藝術》其實是舊作[2]
拿走這愛好,就拿走了對我生活的指控,
10       我承認,我若有罪,詩就是罪證。
我慘淡經營,夙夜推敲,得到了什麼?
世界為我的天才發明了刑責。
我若明智,就理當憎惡博學的九姐妹[3]
信徒跟從她們,只會遭罪!
15   可現在,我的病又多了一種難遏的瘋癲,
我正轉身去當初遭雷擊的巉岩[4]
難道戰敗的角鬥士不會重回賽場,
劫後餘生的小船不再迎風浪?
或許像昔日透特蘭托的統治者一樣,
20       什麼讓我受傷,就也能治傷[5]
繆斯引發了憤怒,就也能平復憤怒,
既然諸神常被詩歌安撫。
愷撒自己就曾讓意大利的婦人與少女
向戴着塔冠的奧普斯頌唱詩句[6]
25   在舉行一世紀僅見一次的盛大慶典時,
他也曾下令為阿波羅吟誦讚美詩[7]
我用這些先例祈願,最仁慈的愷撒[8]
我的才華將你的敵意融化。
你確應生氣,我也承認咎由自取,
30       (我的羞恥感不容我狡辯歪曲,)
但倘若我不曾犯錯,你又有什麼可赦免?
我的命運給了你仁慈的機緣[9]
每次人犯錯,如果朱庇特都降下閃電,
用不了多久他就會赤手空拳。
35   事實上,他總是先用雷聲震懾世界,
再用暴雨還天空乾淨的顏色。
所以他理當被尊為諸神的父親和君王,
理當在廣闊的宇宙里至高無上。
既然你也是羅馬國家的君王和父親,
40       就應該效法有相同頭銜的神[10]
你的確如此,從沒有任何人能與你相比,
手握如此大權,卻如此節制。
對於擊敗的對手,你經常予以寬恕,
他們若勝你,卻不會同樣大度。
45   我曾目睹許多人,原與你刀兵相見,
你卻給他們許多榮譽和財產。
對於你,戰爭結束,戰爭的仇恨也結束,
雙方都向神廟敬獻了禮物;
你的士兵高興,因為征服了對手,
50       敵人雖戰敗,同樣有高興的理由。
我的處境更有利,沒人指控我武裝
反叛,或者加入敵軍的陣營[11]
我以海洋、大地和天空的諸神[12]起誓,
也以你這位塵世活神的名義,
55   至偉之人,我的心一直忠誠於你,
這份忠誠也只能植根於心里。
我曾祈願,你晚些飛向星辰與穹蒼,
許多人和卑微的我有相同的盼望,
我為你虔誠地獻過香,也曾與大家一起
60       用自己的祝福為公共的祈禱助力。
我為何要說,我的書,甚至那幾本罪書[13]
都反覆提及你的名,不下千百處[14]
請看我尚未完工的大作品[15],(它的主題
是發生了奇妙變化的種種形體,)
65   你會在裡面找到稱頌你的詩句,
你會發現我忠心的確鑿證據[16]
當然,詩歌本身並不能增加你的榮耀,
也沒有空間供它再長分毫。
朱庇特名聲無限,卻仍然喜歡人類
70       講述他的故事,喜歡詩歌讚美,
如果描繪他與巨人族的戰鬥[17],我相信,
這樣的恭維一定會讓他開心。
別的詩人讚頌你,他們的風格高貴[18]
吟詠你的功勛,須天才豐沛。
75   然而,神固然悅納百頭公牛的血祭,
微不足道的乳香他也不嫌棄。
無論他是誰,我的仇敵都太兇狠,
非用我的戲作污你的天聽,
卻不給你讀那些誠心敬拜的詩篇,
80       生怕你能清醒公平地判斷[19]
可是,一旦你震怒,誰還敢與我親近?
那時我幾乎都成了自己的敵人。
當受創的房子開始坍塌,全部重量
都落在最先傾頹的斷柱殘垣上,
85   厄運一撕開窄縫,四壁就開始崩裂,
建築不堪拖拽,轟然瓦解。
所以,是我的詩招致人們的憎恨,大眾
也理所當然追蹤你的表情。
可是我記得,你認可我的生活和道德,
90       我曾騎你賜的馬受你檢閱[20]
即使這無益,我的正直並未獲認可,
至少那時也沒有罪名指責我;
我也並非無端地成為百人團的一員,
審核訴訟,處置被告人的財產[21]
95   裁決私人的糾紛,我也有無瑕的名聲,
連敗訴的一方都承認我的公正。[22]
可悲!若不是最近的災禍,我本可以
受到你的稱許,且不止一次。
最後的事情毀了我:向來幸運的小船
100      終於被最後的風暴埋入深淵。

[1] 這首詩單獨構成了《哀歌集》第二部,是奧維德放逐詩歌中最重要的作品,它不僅為《愛的藝術》做了無罪辯護,也系統闡發了奧維德藝術自治的觀點。《愛的藝術》之所以被屋大維敵視,是因為奧古斯都時期國內政策的一個重點就是整肅婚姻道德,而奧維德卻宣揚婚外戀情,不僅如此,如Wiedemann(1975)所說,在屋大維統治晚期,政治反對之聲越來越難壓制,羅馬的軍事失利日益增多,屋大維的不安全感越來越明顯。關於奧維德對屋大維的態度,學術界主要分成兩派,一派認為他隨波逐流,阿諛皇帝,如Millar(1993)、Williams(1994);另一派認為他以藝術的獨立姿態挑釁皇帝,例如Evans(1983)。Wilkinson(1955)指出,這首詩表面上寫給屋大維,其實是“越過他的頭頂向公眾呼籲”。這首詩最有意思的地方在於,帝制下的奧維德要擺脫放逐的命運,只能求助於皇帝,但他忠於藝術的態度讓他在詩中情不自禁地多次刺激皇帝(見後面相關注釋),從而犯下了Scott(1931)和Maurice(1936)所稱的“又一個錯誤”。Stabryla(1994)細緻梳理了奧維德為藝術自治辯護的邏輯。Gibson(1999)注意到,奧維德的論述主要是從讀者反應的角度出發的,體現了文學接受和闡釋的開放性。Owen(1924)認為,全詩的結構與古羅馬的法庭演說相仿:1-26行是開場白(exordium),試圖與法官溝通;27-28行是立論(propositio);29-578行是論證(tractatio)。其中論證部分又可細分為:證明(probatio,29-154行);總結一(epilogus I,155-206行);反駁(refutatio,207-572行);總結二(epilogus II,573-578行).
[2] 《愛的藝術》大約發表於公元2年,奧維德放逐托密斯發生在公元8年。
[3] 指繆斯。
[4] “遭雷擊的巉岩”讓人聯想起著名的雷霆岩(Acroceraunia),參考賀拉斯《頌詩集》(Carmina 1.3.20)。
[5] “透特蘭托的統治者”指泰勒頗斯,參考《哀歌集》第一部第一首第100行的注釋。透特蘭托(Teuthrantus)的國王無子嗣,便將女兒嫁給了泰勒頗斯,讓他做繼承人。
[6] 奧普斯(Ops)即瑞婭(Rhea),又名庫柏勒(Cybele),被尊稱為神母或地母,塔冠是她慣常的妝扮。這次獻祭儀式發生在公元7年。
[7] 指屋大維在公元前17年舉行的世紀慶典,向阿波羅和狄安娜感恩,賀拉斯代表羅馬國家創作了《世紀之歌》。
[8] 這裡的“愷撒”是呼格,從上文的第三人稱轉向第二人稱。
[9] 在這兩行里,奧維德將自己的弱勢地位變成了某種強勢地位,從兩人的地位看,這些話顯然是不得體的。奧維德一貫缺乏賀拉斯那種遊刃有餘的社交技巧,是一位不太理解或者不太顧忌人情世故的詩痴。
[10] 奧維德經常直截了當地給尊長這樣的指示。
[11] 奧維德在31-52行給出的理由是:君主必須仁慈,屋大維也曾體現出仁慈。
[12] “天空的諸神”原文是“第三類神”(tertia numina),與海洋神、大地神相對。
[13] 指《愛的藝術》。
[14] 這一事實不足以證明奧維德對屋大維的崇拜。在西方古典時代,對君主濫用讚美之詞(adulatio)是非常普遍的行為,羅馬元老院在這方面更為諂媚。
[15] 指《變形記》。
[16] 《變形記》第15卷固然有讚美愷撒和屋大維的“固定程序”,但在描繪愷撒之死後,壓軸的卻是奧維德對自己的讚美,與被凡人殺死的愷撒相比,他的詩即使“憤怒的朱庇特”也不能摧毀。如此看來,奧維德的“忠心”只是表面文章。
[17] 巨人族戰爭(Gigantomachy)是以阿爾庫紐斯為首的巨人挑戰朱庇特權威的戰爭 。
[18] 指維吉爾、瓦里烏斯等史詩詩人。
[19] 奧維德在53-80行給出的理由是:自己的詩作可以證明自己忠於屋大維,但有奸人阻撓,不讓皇帝讀到這些作品。
[20] 奧維德出身騎士階層(古羅馬自由民分為貴族、騎士、平民三個階層),檢閱騎士在共和國時代是審查官(censor)的職責,帝制時代屋大維自封為“教化總監”(praefectus morum),每年7月中旬檢閱騎士遊行(transvectio equitum)。
[21] 百人團(centumviri)一共105人,由羅馬35個部落各選出3人,協助司法官(praetor)處理公民之間的財產糾紛。
[22] 89-96行指出屋大維對待自己的態度前後不一致,《愛的藝術》早已發表,皇帝以前卻並未表示出不滿。