O mihi post nullos umquam[1] memorande sodales,
et cui praecipue sors mea visa sua est;
attonitum qui me, memini, carissime, primus
ausus es adloquio sustinuisse tuo,
5 qui mihi consilium vivendi mite dedisti,
cum foret in misero pectore mortis amor.
Scis bene, cui dicam, positis pro nomine signis,
officium nec te fallit, amice, meum[2].
Haec mihi semper erunt imis infixa medullis,
10 perpetuusque animae debitor huius ero:
spiritus in vacuas prius hic evanidus auras
ibit, et in tepido deseret ossa rogo,
quam subeant animo meritorum oblivia nostro,
et longa pietas excidat ista die.
15 Di tibi sint faciles, et opis[3] nullius egentem
fortunam praestent dissimilemque meae.
Si tamen haec navis vento ferretur amico,
ignoraretur forsitan ista fides.
Thesea Pirithous non tam sensisset amicum,
20 si non infernas vivus adisset aquas.
Vt foret exemplum veri Phoceus amoris,
fecerunt Furiae, tristis Oresta, tuae.
Si non Euryalus Rutulos cecidisset in hostes,
Hyrtacidae Nisi gloria nulla foret.
25 Scilicet ut fulvum spectatur in ignibus aurum,
tempore sic duro est inspicienda fides.
Dum iuvat et vultu ridet Fortuna sereno,
indelibatas cuncta sequuntur opes:
at simul intonuit, fugiunt, nec noscitur ulli,
30 agminibus comitum qui modo cinctus erat.
Atque haec, exemplis quondam collecta priorum,
nunc mihi sunt propriis cognita vera malis.
Vix duo tresve mihi de tot superestis amici:
cetera Fortunae, non mea turba fuit.
35 Quo magis, o pauci, rebus succurrite lassis[4],
et date naufragio litora tuta meo;
neve metu falso nimium trepidate, timentes
hac offendatur ne pietate deus.
Saepe fidem adversis etiam laudavit in armis,
40 inque suis amat hanc Caesar, in hoste probat.
Causa mea est melior, qui non contraria fovi
arma, sed hanc merui simplicitate fugam.
Invigiles igitur nostris pro casibus, oro
deminui siqua numinis ira potest.
45 Scire meos casus siquis desiderat omnes,
plus, quam quod fieri res sinit, ille petit.
Tot mala sum passus, quot in aethere sidera lucent
parvaque quot siccus corpora pulvis habet:
multaque credibili tulimus maiora ratamque,
50 quamvis acciderint, non habitura fidem.
Pars etiam quaedam mecum moriatur oportet,
meque velim possit dissimulante tegi.
Si vox infragilis, pectus mihi firmius aere[5],
pluraque cum linguis pluribus ora forent:
55 non tamen idcirco complecterer omnia verbis,
materia vires exsuperante meas.
Pro duce Neritio docti mala nostra poetae
scribite: Neritio nam mala plura tuli.
Ille brevi spatio multis erravit in annis
60 inter Dulichias Iliacasque domos:
nos freta sideribus totis distantia mensos
detulit[6] in Geticos Caesaris ira sinus.
Ille habuit fidamque manum sociosque fideles:
me profugum comites deseruere mei.
65 Ille suam laetus patriam victorque petebat:
a patria fugi victus et exul ego.
Nec mihi Dulichium domus est Ithaceve Sameve[7],
poena quibus non est grandis abesse locis:
sed quae de septem totum circumspicit orbem
70 montibus, imperii Roma deumque locus.
Illi corpus erat durum patiensque laborum
invalidae vires ingenuaeque mihi.
Ille erat adsidue saevis agitatus in armis:
adsuetus studiis mollibus ipse fui.
75 Me deus oppressit, nullo mala nostra levante:
bellatrix illi diva ferebat opem.
Cumque minor Iove sit tumidis qui regnat in undis,
illum Neptuni, me Iovis ira premit.
Adde, quod illius pars maxima ficta laborum
80 ponitur in nostris fabula nulla malis.
Denique quaesitos tetigit tamen ille Penates,
quaeque diu petiit, contigit arva tamen:
at mihi perpetuo patria tellure carendum est,
ni fuerit laesi mollior ira dei.
[1] nullos umquam=ullos numquam
[2] meum=tuum
[3] et opis=tibi di=sisui
[4] lassis=laesis
[5] aere=heret=esset
[6] detulit=sors tulit
[7] Sameve=Samosve
(致一位忠誠的朋友)[1]
你啊,所有夥伴里我最應稱頌的益友,
我的厄運,是你最感同身受,
我沒忘記,我五雷轟頂、不知所措時,
你最先勇敢地送來勸慰的言辭,
5 當滿腹憂懼的我幾乎迷上死亡,
你又贈給我活下去的溫和藥方:
你會明白我暗指誰,雖然隱去了名字,
也知道我未辜負你深重的情誼。
這一切我將永遠種植於我的骨髓,
10 我也會牢記,我的命是欠你的債:
即使我的這顆靈魂在虛空中消散,
即使屍骸焚於柴堆的烈焰,
我也不會忘記你對我的諸般恩情,
你的友誼也不會隨歲月隱淪。
15 願神善待你,願他們賜你福氣,無需
像我這樣,需要別人救助!
然而,倘若此時這艘船有順風相送,
或許我反而會忽略你的忠誠。
庇里托俄斯不會如此珍視忒修斯,
20 如果他不曾活着闖冥河禁地[2];
不幸的俄瑞斯忒斯,是因為復仇女神
追逼你,彼拉得才成為友誼化身[3];
歐律阿羅斯若不曾在魯圖裡亞戰死,
尼索斯可會成為光榮的名字[4]?
25 正如純金在火焰中熠熠閃光,忠誠
也在艱難的時刻才會顯明。
當時運順遂,寧謐的臉上掛着笑容,
圓滿的財富身後萬事跟從:
可一聲驚雷,便四散奔逃,半刻之前
30 被友伴簇擁的人已遭冷眼。
這些古人的例子,我早已熟知,但如今
親身罹禍,才理解所言為真。
昔日我多少朋友,現在只剩兩三人,
其餘都對時運不對我忠心。
35 惟其如此,摯友們,我更需你們救援,
為我的殘舟鋪開平安的沙岸,
別為無來由的恐懼逡巡不前,擔心
你們的真情冒犯了那位天神!
即使對手的忠勇,愷撒也時常稱讚,
40 是敵是友,不影響他的判斷。
我的處境還好些,我並未興兵抗拒[5],
只不過因為坦率而招致放逐。
所以我求你,繼續關注我的困厄,
看是否可以澆滅神的怒火。
45 如果有人想知道我經歷的全部變故,
答案太長了,我無法一直講下去。
那麼多災禍,堪比天空閃爍的星辰,
堪比埃土裡數不盡的細小微塵;
我的種種遭遇都超出了常人的想象,
50 雖然都非虛構,聽起來卻虛妄。
其中一部分應該與我一同湮滅,
但願我隱藏時它能被真正掩蓋。
即使嗓音永不竭,即使胸膛堅勝銅,
即使變出更多的舌頭和喉嚨[6],
55 我也無法用言語囊括所有的故事,
因為這題材超越了我的能力。
博學的詩人,吟詠我,別吟詠尤利西斯[7]:
他何曾遭受如此多不幸的經歷?
他雖然漂泊多年,但遊蹤甚是有限,
60 無非在伊塔卡和特洛伊兩地之間;
我卻須穿越陌生星座照耀的海域,
被愷撒的怒氣趕至蓋塔人[8]的國度。
他和忠順的手下、忠誠的朋友一起;
我這個放逐者卻被友伴拋棄。
65 他得勝歸來,意氣風發返回故鄉;
我卻遭羞辱,離開故鄉去流亡。
杜里齊文、伊塔卡、薩梅[9]都不是我的家,
舍下這些地方也遠非重罰,
我的家是羅馬,帝國首都,眾神居所,
70 從七丘之巔俯瞰整個世界。
他身強體健,禁得起種種艱辛與折磨;
我生來養尊處優,體質羸弱。
他在殘酷的軍旅生涯中不斷淬鍊;
我卻沉溺於文雅的技藝與書卷。
75 一位神碾碎了我,無人紓解困苦;
他卻有善戰的女神密涅瓦襄助。
催迫他的只是海神涅普頓的怒火,
終歸比不上惱恨我的朱庇特[10]。
還有,他的磨難大半是詩人的杜撰;
80 我的災禍卻沒有半句虛言。
最後,他畢竟回到了念念不忘的家裡,
畢竟抵達了他魂牽夢繞的土地;
可是我呢?眼看要一生遠離故土,
除非我冒犯的神怒氣能平復。
[1] 這首詩在結構上明顯分成兩部分,1-44行的主題是友誼與忠誠,在45-88行奧維德則將自己的遭遇與尤利西斯做比較。《黑海書簡》第四部第十首延續了第二部分的比較。Claassen(1989)認為,奧維德將自己與尤利西斯——經典的史詩受難者——做比較,賦予了這首詩史詩的高貴感,但這種比較多少又有些反諷的味道。
[2] 庇里托俄斯曾和忒修斯一起到地府,試圖劫走冥後,被擒後綁在一塊岩石上,後來海格力斯救走了忒修斯,但庇里托俄斯沒能逃脫。
[3] 俄瑞斯忒斯(Orestes)和彼拉得(Pylades)也是古代神話中著名的友誼範例,參考《哀歌集》第四部第四首和《黑海書簡》第三部第二首的詳細敘述。彼拉得的原文是Phoceus(福基斯人),因為彼拉得是福基斯(Phocis)國王斯托洛庇俄斯(Strophius)的兒子。
[4] 特洛伊少年尼索斯(Nisus)與歐律阿羅斯(Euryalus)同赴敵營,朋友戰死後,他也戰死相殉。詳情參考維吉爾(P. Vergilius Maro,前70-前19)《埃涅阿斯紀》(Aeneid 9.168ff)。尼索斯被稱為Hyrtacidae(許爾塔科斯之子),因為他父親是Hyrtacus(許爾塔科斯)。
[5] 可對比詩人賀拉斯,賀拉斯曾在腓立比戰役中擔任共和派高級軍官,與屋大維作戰,後來被赦免,並獲得認可。
[6] 列舉Adynata(不可能之事)是奧維德特別喜歡的修辭手法。
[7] 原文duce Neritio(涅瑞托斯的統治者)指尤利西斯,涅瑞托斯(Neritus)是尤利西斯故鄉伊塔卡附近的一個小島,借指伊塔卡。
[8] 蓋塔人(Getae)是色雷斯部落,主要居住在多瑙河入海口附近,今天的保加利亞南部和羅馬尼亞北部。
[9] 杜里齊文(Dulichium)是伊塔卡附近的一個島。薩梅(Same)是伊奧尼亞海里的一個島。
[10] 指屋大維。