O mihi post nullos umquam[1] memorande sodales,
et cui praecipue sors mea visa sua est;
attonitum qui me, memini, carissime, primus
ausus es adloquio sustinuisse tuo,
5 qui mihi consilium vivendi mite dedisti,
cum foret in misero pectore mortis amor.
Scis bene, cui dicam, positis pro nomine signis,
officium nec te fallit, amice, meum[2].
Haec mihi semper erunt imis infixa medullis,
10 perpetuusque animae debitor huius ero:
spiritus in vacuas prius hic evanidus auras
ibit, et in tepido deseret ossa rogo,
quam subeant animo meritorum oblivia nostro,
et longa pietas excidat ista die.
15 Di tibi sint faciles, et opis[3] nullius egentem
fortunam praestent dissimilemque meae.
Si tamen haec navis vento ferretur amico,
ignoraretur forsitan ista fides.
Thesea Pirithous non tam sensisset amicum,
20 si non infernas vivus adisset aquas.
Vt foret exemplum veri Phoceus amoris,
fecerunt Furiae, tristis Oresta, tuae.
Si non Euryalus Rutulos cecidisset in hostes,
Hyrtacidae Nisi gloria nulla foret.
25 Scilicet ut fulvum spectatur in ignibus aurum,
tempore sic duro est inspicienda fides.
Dum iuvat et vultu ridet Fortuna sereno,
indelibatas cuncta sequuntur opes:
at simul intonuit, fugiunt, nec noscitur ulli,
30 agminibus comitum qui modo cinctus erat.
Atque haec, exemplis quondam collecta priorum,
nunc mihi sunt propriis cognita vera malis.
Vix duo tresve mihi de tot superestis amici:
cetera Fortunae, non mea turba fuit.
35 Quo magis, o pauci, rebus succurrite lassis[4],
et date naufragio litora tuta meo;
neve metu falso nimium trepidate, timentes
hac offendatur ne pietate deus.
Saepe fidem adversis etiam laudavit in armis,
40 inque suis amat hanc Caesar, in hoste probat.
Causa mea est melior, qui non contraria fovi
arma, sed hanc merui simplicitate fugam.
Invigiles igitur nostris pro casibus, oro
deminui siqua numinis ira potest.
45 Scire meos casus siquis desiderat omnes,
plus, quam quod fieri res sinit, ille petit.
Tot mala sum passus, quot in aethere sidera lucent
parvaque quot siccus corpora pulvis habet:
multaque credibili tulimus maiora ratamque,
50 quamvis acciderint, non habitura fidem.
Pars etiam quaedam mecum moriatur oportet,
meque velim possit dissimulante tegi.
Si vox infragilis, pectus mihi firmius aere[5],
pluraque cum linguis pluribus ora forent:
55 non tamen idcirco complecterer omnia verbis,
materia vires exsuperante meas.
Pro duce Neritio docti mala nostra poetae
scribite: Neritio nam mala plura tuli.
Ille brevi spatio multis erravit in annis
60 inter Dulichias Iliacasque domos:
nos freta sideribus totis distantia mensos
detulit[6] in Geticos Caesaris ira sinus.
Ille habuit fidamque manum sociosque fideles:
me profugum comites deseruere mei.
65 Ille suam laetus patriam victorque petebat:
a patria fugi victus et exul ego.
Nec mihi Dulichium domus est Ithaceve Sameve[7],
poena quibus non est grandis abesse locis:
sed quae de septem totum circumspicit orbem
70 montibus, imperii Roma deumque locus.
Illi corpus erat durum patiensque laborum
invalidae vires ingenuaeque mihi.
Ille erat adsidue saevis agitatus in armis:
adsuetus studiis mollibus ipse fui.
75 Me deus oppressit, nullo mala nostra levante:
bellatrix illi diva ferebat opem.
Cumque minor Iove sit tumidis qui regnat in undis,
illum Neptuni, me Iovis ira premit.
Adde, quod illius pars maxima ficta laborum
80 ponitur in nostris fabula nulla malis.
Denique quaesitos tetigit tamen ille Penates,
quaeque diu petiit, contigit arva tamen:
at mihi perpetuo patria tellure carendum est,
ni fuerit laesi mollior ira dei.
[1] nullos umquam=ullos numquam
[2] meum=tuum
[3] et opis=tibi di=sisui
[4] lassis=laesis
[5] aere=heret=esset
[6] detulit=sors tulit
[7] Sameve=Samosve
(致一位忠诚的朋友)[1]
你啊,所有伙伴里我最应称颂的益友,
我的厄运,是你最感同身受,
我没忘记,我五雷轰顶、不知所措时,
你最先勇敢地送来劝慰的言辞,
5 当满腹忧惧的我几乎迷上死亡,
你又赠给我活下去的温和药方:
你会明白我暗指谁,虽然隐去了名字,
也知道我未辜负你深重的情谊。
这一切我将永远种植于我的骨髓,
10 我也会牢记,我的命是欠你的债:
即使我的这颗灵魂在虚空中消散,
即使尸骸焚于柴堆的烈焰,
我也不会忘记你对我的诸般恩情,
你的友谊也不会随岁月隐沦。
15 愿神善待你,愿他们赐你福气,无需
像我这样,需要别人救助!
然而,倘若此时这艘船有顺风相送,
或许我反而会忽略你的忠诚。
庇里托俄斯不会如此珍视忒修斯,
20 如果他不曾活着闯冥河禁地[2];
不幸的俄瑞斯忒斯,是因为复仇女神
追逼你,彼拉得才成为友谊化身[3];
欧律阿罗斯若不曾在鲁图里亚战死,
尼索斯可会成为光荣的名字[4]?
25 正如纯金在火焰中熠熠闪光,忠诚
也在艰难的时刻才会显明。
当时运顺遂,宁谧的脸上挂着笑容,
圆满的财富身后万事跟从:
可一声惊雷,便四散奔逃,半刻之前
30 被友伴簇拥的人已遭冷眼。
这些古人的例子,我早已熟知,但如今
亲身罹祸,才理解所言为真。
昔日我多少朋友,现在只剩两三人,
其余都对时运不对我忠心。
35 惟其如此,挚友们,我更需你们救援,
为我的残舟铺开平安的沙岸,
别为无来由的恐惧逡巡不前,担心
你们的真情冒犯了那位天神!
即使对手的忠勇,恺撒也时常称赞,
40 是敌是友,不影响他的判断。
我的处境还好些,我并未兴兵抗拒[5],
只不过因为坦率而招致放逐。
所以我求你,继续关注我的困厄,
看是否可以浇灭神的怒火。
45 如果有人想知道我经历的全部变故,
答案太长了,我无法一直讲下去。
那么多灾祸,堪比天空闪烁的星辰,
堪比埃土里数不尽的细小微尘;
我的种种遭遇都超出了常人的想象,
50 虽然都非虚构,听起来却虚妄。
其中一部分应该与我一同湮灭,
但愿我隐藏时它能被真正掩盖。
即使嗓音永不竭,即使胸膛坚胜铜,
即使变出更多的舌头和喉咙[6],
55 我也无法用言语囊括所有的故事,
因为这题材超越了我的能力。
博学的诗人,吟咏我,别吟咏尤利西斯[7]:
他何曾遭受如此多不幸的经历?
他虽然漂泊多年,但游踪甚是有限,
60 无非在伊塔卡和特洛伊两地之间;
我却须穿越陌生星座照耀的海域,
被恺撒的怒气赶至盖塔人[8]的国度。
他和忠顺的手下、忠诚的朋友一起;
我这个放逐者却被友伴抛弃。
65 他得胜归来,意气风发返回故乡;
我却遭羞辱,离开故乡去流亡。
杜里齐文、伊塔卡、萨梅[9]都不是我的家,
舍下这些地方也远非重罚,
我的家是罗马,帝国首都,众神居所,
70 从七丘之巅俯瞰整个世界。
他身强体健,禁得起种种艰辛与折磨;
我生来养尊处优,体质羸弱。
他在残酷的军旅生涯中不断淬炼;
我却沉溺于文雅的技艺与书卷。
75 一位神碾碎了我,无人纾解困苦;
他却有善战的女神密涅瓦襄助。
催迫他的只是海神涅普顿的怒火,
终归比不上恼恨我的朱庇特[10]。
还有,他的磨难大半是诗人的杜撰;
80 我的灾祸却没有半句虚言。
最后,他毕竟回到了念念不忘的家里,
毕竟抵达了他魂牵梦绕的土地;
可是我呢?眼看要一生远离故土,
除非我冒犯的神怒气能平复。
[1] 这首诗在结构上明显分成两部分,1-44行的主题是友谊与忠诚,在45-88行奥维德则将自己的遭遇与尤利西斯做比较。《黑海书简》第四部第十首延续了第二部分的比较。Claassen(1989)认为,奥维德将自己与尤利西斯——经典的史诗受难者——做比较,赋予了这首诗史诗的高贵感,但这种比较多少又有些反讽的味道。
[2] 庇里托俄斯曾和忒修斯一起到地府,试图劫走冥后,被擒后绑在一块岩石上,后来海格力斯救走了忒修斯,但庇里托俄斯没能逃脱。
[3] 俄瑞斯忒斯(Orestes)和彼拉得(Pylades)也是古代神话中著名的友谊范例,参考《哀歌集》第四部第四首和《黑海书简》第三部第二首的详细叙述。彼拉得的原文是Phoceus(福基斯人),因为彼拉得是福基斯(Phocis)国王斯托洛庇俄斯(Strophius)的儿子。
[4] 特洛伊少年尼索斯(Nisus)与欧律阿罗斯(Euryalus)同赴敌营,朋友战死后,他也战死相殉。详情参考维吉尔(P. Vergilius Maro,前70-前19)《埃涅阿斯纪》(Aeneid 9.168ff)。尼索斯被称为Hyrtacidae(许尔塔科斯之子),因为他父亲是Hyrtacus(许尔塔科斯)。
[5] 可对比诗人贺拉斯,贺拉斯曾在腓立比战役中担任共和派高级军官,与屋大维作战,后来被赦免,并获得认可。
[6] 列举Adynata(不可能之事)是奥维德特别喜欢的修辞手法。
[7] 原文duce Neritio(涅瑞托斯的统治者)指尤利西斯,涅瑞托斯(Neritus)是尤利西斯故乡伊塔卡附近的一个小岛,借指伊塔卡。
[8] 盖塔人(Getae)是色雷斯部落,主要居住在多瑙河入海口附近,今天的保加利亚南部和罗马尼亚北部。
[9] 杜里齐文(Dulichium)是伊塔卡附近的一个岛。萨梅(Same)是伊奥尼亚海里的一个岛。
[10] 指屋大维。