奧維德《哀歌集》第1部第3首



Cum subit illius tristissima noctis imago,
quae mihi supremum tempus in Vrbe fuit,
cum repeto noctem, qua tot mihi cara reliqui,
labitur ex oculis nunc quoque gutta meis.
5 Iam prope lux aderat, qua[1] me discedere Caesar
finibus extremae iusserat Ausoniae.
Nec spatium nec mens fuerat satis apta parandi:
torpuerant longa pectora nostra mora.
Non mihi servorum, comitis non cura legendi,
10 non aptae profugo vestis opisve fuit.
Non aliter stupui, quam qui Iovis ignibus ictus
vivit et est vitae nescius ipse suae.
Vt tamen hanc animi nubem dolor ipse removit,
et tandem sensus convaluere mei,
15 adloquor extremum maestos abiturus amicos,
qui modo de multis unus et alter erant.
Vxor amans flentem flens acrius ipsa tenebat,
imbre per indignas usque cadente genas.
Nata procul Libycis aberat diversa sub oris,
20 nec poterat fati certior esse mei.
Quocumque aspiceres, luctus gemitusque sonabant,
formaque non taciti funeris intus erat.
Femina virque meo, pueri quoque funere maerent,
inque domo lacrimas angulus omnis habet.
25 Si licet exemplis in parvo[2] grandibus uti,
haec facies Troiae, cum caperetur, erat.
Iamque quiescebant voces hominumque canumque
Lunaque nocturnos alta regebat equos.
Hanc ego suspiciens et ab hac[3] Capitolia cernens,
30 quae nostro frustra iuncta fuere Lari,
‘Numina vicinis habitantia sedibus,’ inquam,
‘iamque oculis numquam templa videnda meis,
dique relinquendi, quos Vrbs habet alta Quirini,
este salutati tempus in omne mihi,
35 et quamquam sero clipeum post vulnera sumo,
attamen hanc odiis exonerate fugam,
caelestique viro, quis me deceperit error,
dicite, pro culpa ne scelus esse putet.
Vt quod vos scitis, poenae quoque sentiat auctor,
40 placato possum non miser esse deo.’
Hac prece adoravi superos ego: pluribus uxor,
singultu medios impediente sonos.
Illa etiam ante Lares[4] passis adstrata capillis
contigit extinctos[5] ore tremente focos,
45 multaque in aversos effudit verba Penates
pro deplorato non valitura viro.
Iamque morae spatium nox praecipitata negabat,
versaque ab axe suo Parrhasis Arctos erat.
Quid facerem? blando patriae retinebar amore:
50 ultima sed iussae nox erat illa fugae.
A! quotiens aliquo dixi properante ‘quid urges?
vel quo festinas ire, vel unde, vide.’
A! quotiens certam me sum mentitus habere
horam, propositae quae foret apta viae.
55 Ter limen tetigi, ter sum revocatus, et ipse
indulgens animo pes mihi tardus erat.
Saepe ‘vale’ dicto rursus sum multa locutus,
et quasi discedens oscula summa dedi.
Saepe eadem mandata dedi meque ipse fefelli,
60 respiciens oculis pignora cara meis.
Denique ‘quid propero? Scythia est, quo mittimur,’ inquam,
‘Roma relinquenda est, utraque iusta mora est.
Vxor in aeternum vivo mihi viva negatur,
et domus et fidae dulcia membra domus,
65 quosque ego dilexi fraterno more sodales,
o mihi Thesea pectora iuncta fide!
Dum licet, amplectar: numquam fortasse licebit
amplius; in lucro est quae datur hora mihi.’
Nec mora, sermonis verba inperfecta relinquo,
70 complectens animo proxima quaeque meo.
Dum loquor et flemus, caelo nitidissimus alto,
stella gravis nobis, Lucifer ortus erat.
Dividor haud aliter, quam si mea membra relinquam,
et pars abrumpi corpore visa suo est.
75 Sic doluit Mettus[6] tum cum in contraria versos
ultores habuit proditionis equos.
Tum vero exoritur clamor gemitusque meorum,
et feriunt maestae pectora nuda manus.
Tum vero coniunx umeris abeuntis inhaerens
80 miscuit haec lacrimis tristia verba suis:
‘Non potes avelli: simul hinc, simul ibimus:’ inquit,
‘te sequar et coniunx exulis exul ero.
Et mihi facta via est, et me capit ultima tellus:
accedam profugae sarcina parva rati.
85 Te iubet e patria discedere Caesaris ira,
me pietas. Pietas haec mihi Caesar erit.’
Talia temptabat, sicut temptaverat ante,
vixque dedit victas utilitate manus.
Egredior, sive illud erat sine funere ferri,
90 squalidus inmissis hirta per ora comis.
Illa dolore amens tenebris narratur obortis
semianimis media procubuisse domo:
utque resurrexit foedatis pulvere turpi
crinibus et gelida membra levavit humo,
95 se modo, desertos modo complorasse Penates,
nomen et erepti saepe vocasse viri,
nec gemuisse minus, quam si nataeve meumve[7]
vidisset structos corpus habere rogos,
et voluisse mali moriendo ponere sensum,
100 respectuque tamen non potuisse mei.
Vivat, et absentem, quoniam sic fata tulerunt,
vivat ut[8], auxilio sublevet usque suo.
[1] qua=qua cum
[2] parvo=parvis
[3] ab hac=ad hanc
[4] Lares=aras
[5] extinctos=aeternos
[6] Mettus=Priamus
[7] nataeve meumve=nataeque meumque=nataeque virique
[8] ut=et

(別離之夜)[1]
 
那個夜晚悲傷的一幕幽靈般閃現,
啊,我在羅馬最後的時間,
多少摯愛之物被拋下,只要一回憶,
即使現在我都止不住淚滴。
5 天色已近黎明,按照愷撒的命令,
當日我必須離開意大利的邊境。
我既沒時間,也沒情緒準備旅途:
一再延擱,我的靈魂已麻木。
顧不上挑選僕人和同伴,也沒仔細
10 準備放逐的衣服和各種物資。
痴痴地飄蕩,如同遭了朱庇特的雷霆,
我雖然活着,卻感知不到生命。
然而,痛苦本身驅走了心靈的迷霧,
我的感官也終於開始復蘇,
15 即將出發,我向憂鬱的朋友告辭,
不過兩三位前來,更多的已消失。
至情的妻子緊緊擁着我,我在哭泣,
她那無辜的臉龐也淚雨淅瀝。
女兒還在遙不可及的利比亞海岸,
20 不可能得知我的命運已改變。
家裡目光所及,都是哀嘆和哭聲,
彷彿在舉行葬禮,只少了肅靜。
我們夫妻,我的奴僕,都為我傷心,
每個角落都有人泣下沾襟。
25 若可用高貴的傳說比擬卑微的事情,
眼前就像特洛伊陷落的場景。
說話聲和犬吠聲漸漸消散,唯餘一輪
高月指引夜晚車馬的行進。
我舉頭望它,又將視線移向卡皮托山,
30 (聖地與我家相鄰,卻是枉然[2],)
祈求道:“棲居附近的仙靈[3],我此世不能
再目睹的神殿,奎里努斯大城
供奉的我被迫拋於身後的諸位天神,
永別了!這次離別便是一生。
35 雖然我受傷後才拿盾牌,已經太晚,
但請你們化解放逐里的仇怨,
告訴那位神裔,是怎樣的錯誤害了我,
以免他把過失理解成了罪孽,
你們所知的,也請讓懲罰我的人知曉:
40 他的氣消了,我才能勉強過得好。”
我如此向諸神祈禱,妻子也難忍哀訴,
哽咽聲一再噎住了她的話語。
她甚至披頭散髮在家神牌位前匍匐,
用顫抖的唇親吻熄滅的火爐,
45 向已經拋棄我們的神靈喋喋不休,
徒勞地要把落難的丈夫挽留。
時間飛逝,夜將盡,已不容我再遷延,
大熊座[4]繞着北極星默默旋轉。
我能做什麼?對故國的柔情牽絆着我,
50 但這已是放逐令的最後一夜。
啊,我曾多少次詰問朋友:“催促
幹什麼?想想我是去哪裡,從哪裡去?”
啊,我曾多少次騙他們,說早已選定
某個時辰,開始計劃的旅程。
55 我三次踩到門檻,三次被喚回,我的足
猶豫不前,也遷就我的心緒。
時常我說了再見,卻又關不上話匣,
重新和大家吻別,重新出發。
時常我忘了剛才的囑咐,再次絮叨,
60 回首凝望留在身後的珍寶[5]
最後我說:“我是去斯基泰[6],還要拋舍
羅馬,這兩條都是拖延的理由,為何
如此匆忙?夫妻從此要生生分開,
親愛的家永不能迎接我歸來,
65 還有我視為兄弟的摯友,雖有忒修斯
一般的情誼[7],卻只能遙遙惦記!
趕緊擁抱他們吧:或許再沒有機會;
賜我的最後時刻是多麼珍貴。”
我卻沒有拖延,咽下未說完的句子,
70 將我最親近的人摟入懷裡。
趁着說話和流淚的間隙,奪目的啟明星
——我們的災星已經升上高空。
我被迫和他們分開,就像和肢體分割,
就像一支手臂從軀幹斷裂。
75 當年被馬車撕成碎片的叛徒梅圖斯[8]
忍受的痛苦大概莫過於此。
這時,家人們終於忍不住大聲地哭嚷,
悲傷的拳頭捶打着赤裸的胸膛。
這時,妻子緊拽着我挪開的雙肩,淚滴
80 和這些凄涼的話全混在一起:
“你不能離開我,一起,我們一起走!你放逐,
我也放逐,妻子永遠陪着丈夫。
這條路也是我的,世界的盡頭也等着我:
添了我,遠航的小船也不會沉沒。
85 愷撒的憤怒驅使你離開家鄉,牽掛
驅使我:牽掛就是我的愷撒。”
她以前也曾如此勸說,但最後她只能
忍痛放手,面對現實的處境。
我走出家門(還是說,彷彿直接下葬?),
90 未剃鬚,未梳頭,一身凌亂凄惶。
後來才知道,她當時傷心得幾欲發狂,
頓然暈厥,癱倒在房子中央,
等到她蘇醒過來,頭髮沾滿了塵泥,
才緩緩從地面撐起冰冷的肢體,
95 時而為自己,時而為被棄的家神哀泣,
反覆念叨被奪走的丈夫的名字。
她呻吟的樣子,彷彿看見火葬的柴堆上
女兒或者我的屍體正橫躺。
她只求死去,好從此不再感知痛苦,
100 卻不能死去,因為我的緣故。
既然命運如此安排,就讓她活着,
活着,興許能救助遠方的我。


[1] 這是《哀歌集》中情感最深摯的作品之一,奧維德從海上現實的危險回到了記憶中的離別場景。它對後世流放詩影響很大。俄國詩人曼德爾施塔姆同名詩集的代表作《哀歌》就從此詩汲取了靈感。詩人在第一節里聲稱自己掌握了“別離的科學”,作品中的“夜之怨訴”“最後一刻”和“女人之淚”分別呼應着奧維德詩中的tristissima noctis(1行)、supremum tempus(2行)和uxor flens(17行)。
[2] 卡皮托山(Capitolium)是羅馬傳統宗教的聖地,尤其是朱庇特神廟所在地,然而他們並未庇佑住在附近的奧維德,所以是“枉然”。
[3] 這裡奧維德似乎在“仙靈”(numina)和“天神”(di)之間做了區別,前者指一切靈界之物,後者指朱庇特等主神。
[4] 原文在“大熊座”(Arctos)前加了形容詞Parrhasis,因為傳說卡里斯托(Callisto)化身為大熊座,她的故鄉是帕拉西亞(Parrhasia)。
[5] 從詩中可知,奧維德只有一個女兒,當時不在身邊,所以“珍寶”很可能指他的外孫或外孫女。
[6] 斯基泰(Scythia)是一個鬆散的游牧部落聯盟,屬於古代東伊朗族,興盛期在公元前11世紀到公元2世紀,勢力範圍在黑海和裏海北岸到中亞一帶。
[7] 奧維德指的是忒修斯(Theseus)和庇里托俄斯(Pirithous)的著名友誼。
[8] 梅圖斯指羅馬王制時期阿爾巴國王Mettus Fufetius,在與羅馬結成聯盟對抗外敵的戰爭中,騎牆觀望,甚至逃離戰場,險些造成羅馬潰敗,後被羅馬國王Tullus Hostilius處以四馬分屍的極刑。事見李維《羅馬史》(Ab Urbe Condita 1.28)。Green(2005)敏銳地指出,奧維德的錯誤或許與梅圖斯相似,他發現了一個重大的秘密(參考引言的討論),卻不肯立刻向屋大維彙報,寄希望於皇帝自己發現,結果他的拖延被皇帝理解為共謀,導致了他最終被放逐。