Di maris et caeli (quid enim nisi vota supersunt?)
solvere quassatae parcite membra ratis,
neve, precor, magni subscribite Caesaris irae:
saepe premente deo fert deus alter opem.
5 Mulciber in Troiam, pro Troia stabat Apollo:
aequa Venus Teucris, Pallas iniqua fuit.
Oderat Aenean propior Saturnia Turno.
Ille tamen Veneris numine tutus erat.
Saepe ferox cautum petiit Neptunus Vlixem:
10 eripuit patruo saepe Minerva suo.
Et nobis aliquod, quamvis distamus ab illis,
quis vetat irato numen adesse deo?
Verba miser frustra non proficientia perdo.
Ipsa graves spargunt ora loquentis aquae,
15 terribilisque Notus iactat mea dicta, precesque
ad quos mittuntur, non sinit ire deos.
Ergo idem venti, ne causa laedar in una,
velaque nescio quo votaque nostra ferunt.
Me miserum, quanti montes volvuntur aquarum!
20 Iam iam tacturos sidera summa putes.
Quantae diducto subsidunt aequore valles!
Iam iam tacturas Tartara nigra putes.
Quocumque aspicio, nihil est, nisi pontus et aër,
fluctibus hic tumidus, nubibus ille minax.
25 Inter utrumque fremunt immani murmure venti.
Nescit, cui domino pareat, unda maris.
Nam modo purpureo vires capit Eurus ab ortu,
nunc Zephyrus sero vespere missus adest,
nunc sicca gelidus Boreas bacchatur ab Arcto,
30 nunc Notus adversa proelia fronte gerit.
Rector in incerto est nec quid fugiatve petatve
invenit: ambiguis ars stupet ipsa malis.
Scilicet occidimus, nec spes est ulla salutis,
dumque loquor, vultus obruit unda meos.
35 Opprimet hanc animam fluctus, frustraque precanti
ore necaturas accipiemus aquas.
At pia nil aliud quam me dolet exule coniunx:
hoc unum nostri scitque gemitque mali.
Nescit in immenso iactari corpora ponto,
40 nescit agi ventis, nescit adesse necem.
O bene, quod non sum mecum conscendere passus,
ne mihi mors misero bis patienda foret!
At nunc ut peream, quoniam caret illa periclo,
dimidia certe parte superstes ero.
45 Ei mihi, quam celeri micuerunt nubila flamma!
quantus ab aetherio personat axe fragor!
Nec levius tabulae laterum feriuntur ab undis,
quam grave ballistae moenia pulsat onus.
Qui venit hic fluctus, fluctus supereminet omnes:
50 posterior nono est undecimoque prior.
Nec letum timeo: genus est miserabile leti.
Demite naufragium, mors mihi munus erit.
Est aliquid, fatove[1] suo ferrove cadentem
in solita[2] moriens ponere corpus humo,
55 et mandare suis aliqua[3], et sperare sepulcrum
et non aequoreis piscibus esse cibum.
Fingite me dignum tali nece, non ego solus
hic vehor. Inmeritos cur mea poena trahit?
Pro superi viridesque dei, quibus aequora curae,
60 utraque iam vestras sistite turba minas:
quamque dedit vitam mitissima Caesaris ira,
hanc sinite infelix in loca iussa feram.
Si quam commerui poenam me pendere vultis,
culpa mea est ipso iudice morte minor.
65 Mittere me Stygias si iam voluisset in undas
Caesar, in hoc vestra non eguisset ope.
Est illi nostri non invidiosa cruoris
copia; quodque dedit, cum volet, ipse feret.
Vos modo, quos certe nullo, puto, crimine laesi,
70 contenti nostris iam, precor, este malis.
Nec tamen, ut cuncti miserum servare velitis,
quod periit, salvum iam caput esse potest.
Vt mare considat ventisque ferentibus utar,
ut mihi parcatis, non minus exul ero.
75 Non ego divitias avidus sine fine parandi
latum mutandis mercibus aequor aro:
nec peto, quas quondam petii studiosus, Athenas,
oppida non Asiae, non loca visa prius,
non ut Alexandri claram delatus in urbem
80 delicias videam, Nile iocose, tuas.
Quod faciles[4] opto ventos (quis credere possit[5])?
Sarmatis est tellus, quam mea vela petunt.
Obligor, ut tangam laevi fera litora Ponti;
quodque sit a patria tam[6] fuga tarda, queror.
85 Nescio quo videam positos ut in orbe Tomitas,
exilem facio per mea vota viam.
Seu me diligitis, tantos compescite fluctus,
pronaque sint nostrae numina vestra rati;
seu magis odistis, iussae me advertite terrae:
90 supplicii pars est in regione mei[7].
Ferte (quid hic facio?) rapidi mea carbasa[8] venti:
Ausonios fines cur mea vela volunt?
Noluit hoc Caesar. Quid, quem fugat ille, tenetis?
Aspiciat vultus Pontica terra meos.
95 Et iubet et merui; nec, quae damnaverit ille,
crimina defendi fasque piumque puto.
Si tamen acta deos numquam mortalia fallunt,
a culpa facinus scitis abesse mea.
Immo ita, si scitis, si me meus abstulit error,
100 stultaque mens nobis, non scelerata fuit,
quod licet et minimis, domui si favimus illi,
si satis Augusti publica iussa mihi,
hoc duce si dixi felicia saecula, proque
Caesare tura pius Caesaribusque dedi,
105 si fuit hic animus nobis, ita parcite divi:
si minus, alta cadens obruat unda caput.
Fallor, an incipiunt gravidae vanescere nubes,
victaque mutati frangitur ira maris?
Non casu, vos sed sub condicione vocati,
110 fallere quos non est, hanc mihi fertis opem.
[1] fatove=ferrove
[2] solita=solida
[3] aliqua=aliquid
[4] faciles=facile est
[5] possit=posset
[6] tam=yam
[7] mei=mori
[8] carbasa=corpora
(風暴與祈禱)[1]
海神與天神(除了禱告我還有什麼?),
別讓我備受顛簸的小船碎裂,
我也求你們,別煽動強大愷撒的憤怒!
時常一位神逼迫,另一位佑護。
5 伏爾甘[2]反對特洛伊,阿波羅支持特洛伊,
維納斯襄助,帕拉斯[3]卻充滿敵意。
朱諾為圖爾努斯[4]而憎惡埃涅阿斯,
他卻平安無虞,因為有維納斯。
兇狠的涅普頓數度向尤利西斯[5]索命,
10 密涅瓦卻一再相救,與伯父抗衡。
儘管我遠不如這些英雄,可誰能阻止
某位神為我抵擋另一位[6]的恨意?
可憐的我,徒然浪費了無用的言語:
就連嘴都被沉重的浪頭封堵,
15 駭人的南風捲走了我的禱告,嚴禁
它們飛向我心中祈求的慈神。
為了給我更多的磨難,這些風又將
我的船和祈願運到未知的地方。
可悲啊,多麼巨大的濤峰在周遭翻滾,
20 彷彿一轉眼就會撞到星辰,
而當海水跌落,波峰又多麼陡峻,
彷彿剎那間就要刺破幽冥[7]!
無論往何處騁目,都只有海天無垠,
只有蒸騰的浪花,猙獰的墨雲,
25 咆哮其間的則是震耳欲聾的風。
海水不知道應臣服哪位主人:
忽而東風從紫紅的日升處獲得力量,
忽而日落處的西風后來居上,
忽而凜冽的北風自冰凍的極地趕至,
30 忽而南風又迎面擺開陣勢。
舵手已茫然,不知什麼該躲避,什麼
該追逐:面對此亂象,“技藝”[8]也無措。
我們隨時會毀滅,沒有脫險的希望,
我說話的此刻,浪花正濺滿臉龐。
35 波濤將碾碎生命,祈禱將全部落空,
鹹水終將灌進我們的喉嚨。
可是,深情的妻子只挂念我的放逐,
她為我哀傷,卻不知我別的苦楚,
不知我的肉身在茫茫大海中拋擲,
40 不知暴風催迫,死近在咫尺。
幸好,我沒允許她和我一起登船,
否則我此時得忍受雙份的災難!
雖然我將喪命,但既然她安然無虞,
我一半的生命至少還可延續。
45 唉,多麼迅疾的閃電照亮了雲陣!
多麼可怕的雷聲在天穹轟鳴!
波浪猛烈地衝撞兩側的舷木,就像
戰時巨大的投石機轟擊城牆。
此刻湧來的浪峰蓋過所有波浪,
50 傳言不虛,第十浪真是浪王[9]。
我並不怕死,但這種死法卻太痛苦;
若無需沉船,死對我就是禮物。
無論是天壽已終,還是因劍身亡,
人都會盼望臨死前回到故鄉,
55 有人可以託付後事,有墳墓可以
棲身,不致淪為海里的魚食。
就算我罪有應得,可還有眾人在船,
他們既然無辜,為何受牽連?
天界的諸神,掌管海洋的藍色諸神,
60 別再威脅我,你們這兩大陣營!
允許我去指定的地方,愷撒最仁慈的怒火
為我設計的生活,也允許我去過。
你們若想給我應得的懲罰,別忘記,
即使他本人也相信,我罪不至死。
65 假如當初愷撒真希望送我下冥府[10],
此事他完全不需要你們的幫助。
他可以讓我流血,無人能夠阻攔,
決定的事,他也可隨時推翻。
既然我從未傷害過你們,我只祈求
70 你們相信我的苦難已足夠!
但即使你們都願意庇佑不幸的我,
死去的人又如何平安地活?
即使海浪會止息,航程會一路順風,
即使你們放過我,我仍在流亡。
75 我並非貪婪之人,無休止追求錢財,
為了獲利穿越遼闊的大海;
我也再不像求學時代,夢想回雅典,
或者如昔日,在亞細亞都市流連[11];
也不奢望去名滿世界的亞歷山大城[12],
80 欣賞快樂尼羅河的美妙風景:
我祈求好風,(誰會相信?)只為了駛向
薩爾馬特人[13]居住的那片地方。
我不得不去龐圖斯左側[14]的蠻荒海岸,
我哀嘆的竟是離開故國太慢。
85 為了見到棲居天涯海角的托密斯人,
我居然禱告神加快我的旅程。
倘若你們愛我,就撤去這些巨浪,
拯救我的船,讓它免於滅亡;
倘若你們更恨我,就助我早些抵達
90 目的地:那就是我的部分懲罰。
奔馳的風啊,快催動我的帆!留下何益?
為何還不舍下意大利的土地[15]?
愷撒不許可:他驅逐的人為何不放?
就讓我面對龐圖斯之濱的邊疆!
95 他如此命令,我活該;反駁他定的罪名,
我認為既不合法,也不合情。
但如果人的行為從不可能欺騙神,
請相信,我的過犯絕非有心。
相反,你們若知情,我若僅僅被錯誤
100 迷惑,心無邪念,只是痴愚,
若我雖身份卑微,卻也擁戴皇族,
一直謹遵奧古斯都的上諭,
若我曾公開讚美君上的賢明統治,
並為愷撒和家人焚香獻祭,
105 若我所言非虛,就請諸神寬恕我,
否則,就讓狂濤把我吞沒!
這是幻覺嗎,還是風暴雲已開始消散,
大海的怒氣已退,心意已迴轉?
這不是偶然,不可欺騙的諸神,我呼求
110 如此誠摯,終於得你們相救。
[1] 這首詩的戲劇場景是海上風暴,Evans(1983)、Gonzalez-Vazquez(1993)、Hardie(2002)都強調了奧維德對《埃涅阿斯紀》和《奧德賽》類似場景的借鑒。Ingleheart(2006)特別指出這首詩在《哀歌集》第一部中的路標地位,詩集里的眾多主題初次匯聚於此:神的憤怒、妻子的忠貞、奧維德境遇與神話人物的相似……相對於埃涅阿斯和尤利西斯這兩位史詩人物,奧維德突出了自己羅馬哀歌詩人的身份。
[2] 原文為Mulciber(伏爾甘的另一個名字)。
[3] 原文的Teucris指特洛伊人,因為特洛伊第一任國王是Teucer(透克羅斯)。帕拉斯即雅典娜(密涅瓦)。
[4] 朱諾原文為Saturnia,意為“薩圖爾努斯的女兒”。圖爾努斯(Turnus)是《埃涅阿斯紀》中魯圖裡亞人(Rutuli)的國王、埃涅阿斯(Aeneas)的主要敵人。
[5] 即奧德修斯。
[6] “另一位”指屋大維。
[7] 原文中的Tartara是古希臘神話中冥府的最深處。
[8] 引號表示擬人。
[9] 原文為“第九個浪之後、第十一個浪之前的浪”。古羅馬人普遍相信每十個浪就會出現一個超級大浪。
[10] “冥府”原文是Stygias…undas(斯堤克斯河的波浪),斯堤克斯河是地府之河。
[11] 關於“亞細亞都市”,參考卡圖盧斯《歌集》(Carmina 46.6)和賀拉斯《書信集》(Epistulae 1.11.1-5)。
[12] 亞歷山大大帝所建,當時地中海世界的文化中心。
[13] 薩爾馬特人(Sarmati)屬於古代伊朗族,曾建立薩爾馬提亞國(Sarmatia),興盛期在公元前5世紀到公元4世紀,公元1世紀左右極盛,勢力範圍在多瑙河口至伏爾加河的黑海北岸一帶,說斯基泰語。
[14] “左側”(laevi)或許雙關,也有“不祥”之意。
[15] “意大利的土地”原文是Ausonios fines,奧索尼亞(Ausonia)是古希臘人給意大利起的名字。