奥维德《哀歌集》第1部第3首



Cum subit illius tristissima noctis imago,
quae mihi supremum tempus in Vrbe fuit,
cum repeto noctem, qua tot mihi cara reliqui,
labitur ex oculis nunc quoque gutta meis.
5 Iam prope lux aderat, qua[1] me discedere Caesar
finibus extremae iusserat Ausoniae.
Nec spatium nec mens fuerat satis apta parandi:
torpuerant longa pectora nostra mora.
Non mihi servorum, comitis non cura legendi,
10 non aptae profugo vestis opisve fuit.
Non aliter stupui, quam qui Iovis ignibus ictus
vivit et est vitae nescius ipse suae.
Vt tamen hanc animi nubem dolor ipse removit,
et tandem sensus convaluere mei,
15 adloquor extremum maestos abiturus amicos,
qui modo de multis unus et alter erant.
Vxor amans flentem flens acrius ipsa tenebat,
imbre per indignas usque cadente genas.
Nata procul Libycis aberat diversa sub oris,
20 nec poterat fati certior esse mei.
Quocumque aspiceres, luctus gemitusque sonabant,
formaque non taciti funeris intus erat.
Femina virque meo, pueri quoque funere maerent,
inque domo lacrimas angulus omnis habet.
25 Si licet exemplis in parvo[2] grandibus uti,
haec facies Troiae, cum caperetur, erat.
Iamque quiescebant voces hominumque canumque
Lunaque nocturnos alta regebat equos.
Hanc ego suspiciens et ab hac[3] Capitolia cernens,
30 quae nostro frustra iuncta fuere Lari,
‘Numina vicinis habitantia sedibus,’ inquam,
‘iamque oculis numquam templa videnda meis,
dique relinquendi, quos Vrbs habet alta Quirini,
este salutati tempus in omne mihi,
35 et quamquam sero clipeum post vulnera sumo,
attamen hanc odiis exonerate fugam,
caelestique viro, quis me deceperit error,
dicite, pro culpa ne scelus esse putet.
Vt quod vos scitis, poenae quoque sentiat auctor,
40 placato possum non miser esse deo.’
Hac prece adoravi superos ego: pluribus uxor,
singultu medios impediente sonos.
Illa etiam ante Lares[4] passis adstrata capillis
contigit extinctos[5] ore tremente focos,
45 multaque in aversos effudit verba Penates
pro deplorato non valitura viro.
Iamque morae spatium nox praecipitata negabat,
versaque ab axe suo Parrhasis Arctos erat.
Quid facerem? blando patriae retinebar amore:
50 ultima sed iussae nox erat illa fugae.
A! quotiens aliquo dixi properante ‘quid urges?
vel quo festinas ire, vel unde, vide.’
A! quotiens certam me sum mentitus habere
horam, propositae quae foret apta viae.
55 Ter limen tetigi, ter sum revocatus, et ipse
indulgens animo pes mihi tardus erat.
Saepe ‘vale’ dicto rursus sum multa locutus,
et quasi discedens oscula summa dedi.
Saepe eadem mandata dedi meque ipse fefelli,
60 respiciens oculis pignora cara meis.
Denique ‘quid propero? Scythia est, quo mittimur,’ inquam,
‘Roma relinquenda est, utraque iusta mora est.
Vxor in aeternum vivo mihi viva negatur,
et domus et fidae dulcia membra domus,
65 quosque ego dilexi fraterno more sodales,
o mihi Thesea pectora iuncta fide!
Dum licet, amplectar: numquam fortasse licebit
amplius; in lucro est quae datur hora mihi.’
Nec mora, sermonis verba inperfecta relinquo,
70 complectens animo proxima quaeque meo.
Dum loquor et flemus, caelo nitidissimus alto,
stella gravis nobis, Lucifer ortus erat.
Dividor haud aliter, quam si mea membra relinquam,
et pars abrumpi corpore visa suo est.
75 Sic doluit Mettus[6] tum cum in contraria versos
ultores habuit proditionis equos.
Tum vero exoritur clamor gemitusque meorum,
et feriunt maestae pectora nuda manus.
Tum vero coniunx umeris abeuntis inhaerens
80 miscuit haec lacrimis tristia verba suis:
‘Non potes avelli: simul hinc, simul ibimus:’ inquit,
‘te sequar et coniunx exulis exul ero.
Et mihi facta via est, et me capit ultima tellus:
accedam profugae sarcina parva rati.
85 Te iubet e patria discedere Caesaris ira,
me pietas. Pietas haec mihi Caesar erit.’
Talia temptabat, sicut temptaverat ante,
vixque dedit victas utilitate manus.
Egredior, sive illud erat sine funere ferri,
90 squalidus inmissis hirta per ora comis.
Illa dolore amens tenebris narratur obortis
semianimis media procubuisse domo:
utque resurrexit foedatis pulvere turpi
crinibus et gelida membra levavit humo,
95 se modo, desertos modo complorasse Penates,
nomen et erepti saepe vocasse viri,
nec gemuisse minus, quam si nataeve meumve[7]
vidisset structos corpus habere rogos,
et voluisse mali moriendo ponere sensum,
100 respectuque tamen non potuisse mei.
Vivat, et absentem, quoniam sic fata tulerunt,
vivat ut[8], auxilio sublevet usque suo.
[1] qua=qua cum
[2] parvo=parvis
[3] ab hac=ad hanc
[4] Lares=aras
[5] extinctos=aeternos
[6] Mettus=Priamus
[7] nataeve meumve=nataeque meumque=nataeque virique
[8] ut=et

(别离之夜)[1]
 
那个夜晚悲伤的一幕幽灵般闪现,
啊,我在罗马最后的时间,
多少挚爱之物被抛下,只要一回忆,
即使现在我都止不住泪滴。
5 天色已近黎明,按照恺撒的命令,
当日我必须离开意大利的边境。
我既没时间,也没情绪准备旅途:
一再延搁,我的灵魂已麻木。
顾不上挑选仆人和同伴,也没仔细
10 准备放逐的衣服和各种物资。
痴痴地飘荡,如同遭了朱庇特的雷霆,
我虽然活着,却感知不到生命。
然而,痛苦本身驱走了心灵的迷雾,
我的感官也终于开始复苏,
15 即将出发,我向忧郁的朋友告辞,
不过两三位前来,更多的已消失。
至情的妻子紧紧拥着我,我在哭泣,
她那无辜的脸庞也泪雨淅沥。
女儿还在遥不可及的利比亚海岸,
20 不可能得知我的命运已改变。
家里目光所及,都是哀叹和哭声,
仿佛在举行葬礼,只少了肃静。
我们夫妻,我的奴仆,都为我伤心,
每个角落都有人泣下沾襟。
25 若可用高贵的传说比拟卑微的事情,
眼前就像特洛伊陷落的场景。
说话声和犬吠声渐渐消散,唯余一轮
高月指引夜晚车马的行进。
我举头望它,又将视线移向卡皮托山,
30 (圣地与我家相邻,却是枉然[2],)
祈求道:“栖居附近的仙灵[3],我此世不能
再目睹的神殿,奎里努斯大城
供奉的我被迫抛于身后的诸位天神,
永别了!这次离别便是一生。
35 虽然我受伤后才拿盾牌,已经太晚,
但请你们化解放逐里的仇怨,
告诉那位神裔,是怎样的错误害了我,
以免他把过失理解成了罪孽,
你们所知的,也请让惩罚我的人知晓:
40 他的气消了,我才能勉强过得好。”
我如此向诸神祈祷,妻子也难忍哀诉,
哽咽声一再噎住了她的话语。
她甚至披头散发在家神牌位前匍匐,
用颤抖的唇亲吻熄灭的火炉,
45 向已经抛弃我们的神灵喋喋不休,
徒劳地要把落难的丈夫挽留。
时间飞逝,夜将尽,已不容我再迁延,
大熊座[4]绕着北极星默默旋转。
我能做什么?对故国的柔情牵绊着我,
50 但这已是放逐令的最后一夜。
啊,我曾多少次诘问朋友:“催促
干什么?想想我是去哪里,从哪里去?”
啊,我曾多少次骗他们,说早已选定
某个时辰,开始计划的旅程。
55 我三次踩到门槛,三次被唤回,我的足
犹豫不前,也迁就我的心绪。
时常我说了再见,却又关不上话匣,
重新和大家吻别,重新出发。
时常我忘了刚才的嘱咐,再次絮叨,
60 回首凝望留在身后的珍宝[5]
最后我说:“我是去斯基泰[6],还要抛舍
罗马,这两条都是拖延的理由,为何
如此匆忙?夫妻从此要生生分开,
亲爱的家永不能迎接我归来,
65 还有我视为兄弟的挚友,虽有忒修斯
一般的情谊[7],却只能遥遥惦记!
赶紧拥抱他们吧:或许再没有机会;
赐我的最后时刻是多么珍贵。”
我却没有拖延,咽下未说完的句子,
70 将我最亲近的人搂入怀里。
趁着说话和流泪的间隙,夺目的启明星
——我们的灾星已经升上高空。
我被迫和他们分开,就像和肢体分割,
就像一支手臂从躯干断裂。
75 当年被马车撕成碎片的叛徒梅图斯[8]
忍受的痛苦大概莫过于此。
这时,家人们终于忍不住大声地哭嚷,
悲伤的拳头捶打着赤裸的胸膛。
这时,妻子紧拽着我挪开的双肩,泪滴
80 和这些凄凉的话全混在一起:
“你不能离开我,一起,我们一起走!你放逐,
我也放逐,妻子永远陪着丈夫。
这条路也是我的,世界的尽头也等着我:
添了我,远航的小船也不会沉没。
85 恺撒的愤怒驱使你离开家乡,牵挂
驱使我:牵挂就是我的恺撒。”
她以前也曾如此劝说,但最后她只能
忍痛放手,面对现实的处境。
我走出家门(还是说,仿佛直接下葬?),
90 未剃须,未梳头,一身凌乱凄惶。
后来才知道,她当时伤心得几欲发狂,
顿然晕厥,瘫倒在房子中央,
等到她苏醒过来,头发沾满了尘泥,
才缓缓从地面撑起冰冷的肢体,
95 时而为自己,时而为被弃的家神哀泣,
反复念叨被夺走的丈夫的名字。
她呻吟的样子,仿佛看见火葬的柴堆上
女儿或者我的尸体正横躺。
她只求死去,好从此不再感知痛苦,
100 却不能死去,因为我的缘故。
既然命运如此安排,就让她活着,
活着,兴许能救助远方的我。


[1] 这是《哀歌集》中情感最深挚的作品之一,奥维德从海上现实的危险回到了记忆中的离别场景。它对后世流放诗影响很大。俄国诗人曼德尔施塔姆同名诗集的代表作《哀歌》就从此诗汲取了灵感。诗人在第一节里声称自己掌握了“别离的科学”,作品中的“夜之怨诉”“最后一刻”和“女人之泪”分别呼应着奥维德诗中的tristissima noctis(1行)、supremum tempus(2行)和uxor flens(17行)。
[2] 卡皮托山(Capitolium)是罗马传统宗教的圣地,尤其是朱庇特神庙所在地,然而他们并未庇佑住在附近的奥维德,所以是“枉然”。
[3] 这里奥维德似乎在“仙灵”(numina)和“天神”(di)之间做了区别,前者指一切灵界之物,后者指朱庇特等主神。
[4] 原文在“大熊座”(Arctos)前加了形容词Parrhasis,因为传说卡里斯托(Callisto)化身为大熊座,她的故乡是帕拉西亚(Parrhasia)。
[5] 从诗中可知,奥维德只有一个女儿,当时不在身边,所以“珍宝”很可能指他的外孙或外孙女。
[6] 斯基泰(Scythia)是一个松散的游牧部落联盟,属于古代东伊朗族,兴盛期在公元前11世纪到公元2世纪,势力范围在黑海和里海北岸到中亚一带。
[7] 奥维德指的是忒修斯(Theseus)和庇里托俄斯(Pirithous)的著名友谊。
[8] 梅图斯指罗马王制时期阿尔巴国王Mettus Fufetius,在与罗马结成联盟对抗外敌的战争中,骑墙观望,甚至逃离战场,险些造成罗马溃败,后被罗马国王Tullus Hostilius处以四马分尸的极刑。事见李维《罗马史》(Ab Urbe Condita 1.28)。Green(2005)敏锐地指出,奥维德的错误或许与梅图斯相似,他发现了一个重大的秘密(参考引言的讨论),却不肯立刻向屋大维汇报,寄希望于皇帝自己发现,结果他的拖延被皇帝理解为共谋,导致了他最终被放逐。