奧維德《哀歌集》第1部第1首



Parve (nec invideo) sine me, liber, ibis in Vrbem:
ei mihi, quo[1] domino non licet ire tuo!
Vade, sed incultus, qualem decet exulis esse:
infelix habitum temporis huius habe.
5 Nec te purpureo velent vaccinia fuco:
non est conveniens luctibus ille color:
nec titulus minio, nec cedro charta notetur,
candida nec nigra cornua fronte geras.
Felices ornent haec instrumenta libellos:
10 fortunae memorem te decet esse meae.
Nec fragili geminae poliantur pumice frontes,
hirsutus sparsis ut videare comis.
Neve liturarum pudeat. Qui viderit illas,
de lacrimis factas sentiet[2] esse meis.
15 Vade, liber, verbisque meis loca grata saluta:
contingam certe quo licet illa pede.
Siquis, ut in populo, nostri non inmemor illi[3],
siquis, qui, quid agam, forte requirat, erit:
vivere me dices, salvum tamen esse negabis:
20 id quoque, quod vivam, munus habere dei.
Atque ita tu tacitus (quaerenti plura legendum[4])
ne, quae non opus est, forte loquare, cave.
Protinus admonitus repetet mea crimina lector,
et peragar populi publicus ore reus.
25 Tu cave defendas, quamvis mordebere dictis:
causa patrocinio non bona maior[5] erit.
Invenies aliquem, qui me suspiret ademptum,
carmina nec siccis perlegat ista genis,
et tacitus secum, ne quis malus audiat, optet,
30 sit mea lenito Caesare poena levis:
nos quoque, quisquis erit, ne sit miser ille, precamur,
placatos miseris qui volet esse deos;
quaeque volet, rata sint, ablataque principis ira
sedibus in patriis det mihi posse mori.
35 Vt peragas mandata, liber, culpabere forsan
ingeniique minor laude ferere mei.
Iudicis officium est ut res, ita tempora rerum
quaerere: quaesito tempore tutus eris.
Carmina proveniunt animo deducta sereno:
40 nubila sunt subitis pectora nostra malis.
Carmina secessum scribentis et otia quaerunt:
me mare, me venti, me fera iactat hiems.
Carminibus metus omnis obest[6]: ego perditus ensem
haesurum iugulo iam puto iamque meo.
45 Haec quoque quod facio, iudex mirabitur aequus,
scriptaque cum venia qualiacumque leget.
Da mihi Maeoniden et tot circumice casus,
ingenium tantis excidet omne malis.
Denique securus famae, liber, ire memento,
50 nec tibi sit lecto displicuisse pudor.
Non ita se praebet nobis Fortuna secundam
ut tibi sit ratio laudis habenda tuae.
Donec eram sospes, tituli tangebar amore,
quaerendique mihi nominis ardor erat.
55 Carmina nunc si non studiumque, quod obfuit, odi,
sit satis. Ingenio sic fuga parta meo.
Tu tamen i pro me, tu, cui licet, aspice Romam:
di facerent, possem nunc meus esse liber.
Nec te, quod venias magnam peregrinus in Vrbem,
60 ignotum populo posse venire puta.
Vt titulo careas, ipso noscere colore:
dissimulare velis, te liquet esse meum.
Clam tamen intrato, ne te mea carmina laedant:
non sunt ut quondam plena favoris erant.
65 Siquis erit, qui te, quia sis meus, esse legendum
non putet, e gremio reiciatque suo,
‘inspice’ dic ‘titulum: non sum praeceptor amoris;
quas meruit, poenas iam dedit illud opus.’
Forsitan expectes, an in alta Palatia missum
70 scandere te iubeam Caesareamque domum.
Ignoscant augusta mihi loca dique locorum.
Venit in hoc illa fulmen ab arce caput.
Esse quidem memini mitissima sedibus illis
Numina; sed timeo qui nocuere deos.
75 Terretur minimo pennae stridore columba,
unguibus, accipiter, saucia facta tuis.
Nec procul a stabulis audet discedere, siqua
excussa est avidi dentibus agna lupi.
Vitaret caelum Phaëthon, si viveret, et quos
80 optarat stulte, tangere nollet equos.
Me quoque, quae sensi, fateor Iovis arma timere:
me reor infesto, cum tonat, igne peti.
Quicumque Argolica de classe Capherea fugit,
semper ab Euboicis vela retorquet[7] aquis.
85 Et mea cumba semel vasta percussa procella
illum, quo laesa est, horret adire locum.
Ergo cave, liber, et timida circumspice mente,
ut satis a media sit tibi plebe legi.
Dum petit infirmis nimium sublimia pennis
90 Icarus, aequoreis nomina fecit aquis[8].
Difficile est tamen hinc remis utaris an aura,
dicere. Consilium resque locusque dabunt.
Si poteris vacuo tradi, si cuncta videbis
mitia, si vires fregerit ira suas:
95 siquis erit, qui te dubitantem et adire timentem
tradat, et ante tamen pauca loquatur, adi.
Luce bona dominoque tuo felicior ipse
pervenias illuc et mala nostra leves.
Namque ea vel nemo, vel qui mihi vulnera fecit
100 solus Achilleo tollere more potest.
Tantum ne noceas, dum vis prodesse, videto.
nam spes est animi nostra timore minor:
quaeque quiescebat, ne mota resaeviat ira,
et poenae tu sis altera causa, cave.
105 Cum tamen in nostrum fueris penetrale receptus,
contigerisque tuam, scrinia curva, domum:
aspicies illic positos ex ordine fratres,
quos studium cunctos evigilavit idem.
Cetera turba palam titulos ostendet apertos,
110 et sua detecta nomina fronte geret;
tres procul obscura latitantes parte videbis:
sic quoque, quod nemo nescit, amare docent.
Hos tu vel fugias, vel, si satis oris habebis,
Oedipodas facito Telegonosque voces.
115 Deque tribus, moneo, si qua est tibi cura parentis,
ne quemquam, quamvis ipse docebit, ames.
Sunt quoque mutatae, ter quinque volumina, formae,
nuper ab exequiis carmina rapta meis.
His mando dicas, inter mutata referri
120 fortunae vultum corpora posse meae.
Namque ea dissimilis subito est effecta priori,
flendaque nunc, aliquo tempore laeta fuit.
Plura quidem mandare tibi, si quaeris, habebam:
sed vereor tardae causa fuisse viae[9].
125 Et si quae subeunt, tecum, liber, omnia ferres,
sarcina laturo magna futurus eras.
Longa via est, propera: nobis habitabitur orbis
ultimus, a terra terra remota mea.
[1] quo=quod=cum
[2] sentiet=sentiat
[3] illi=illo
[4] legendum=legendus
[5] maior=peior
[6] obest=abest
[7] retorquet= retorsit
[8] Icarus, aequoreis nomina fecit aquis=Icarus, aequoreas nomine fecit aquas=Icarias: aequoreis nomina fecit aquis
[9] viae=morae

詩人致詩集[1]
 
小書,我並不妒忌,你就要獨自去羅馬,
而我,你的主人,卻不許再見它!
走吧,衣着寒傖,但放逐者還能怎樣?
就穿這身晦暗卻當季的衣裳。
5 你可不要用玉簪花[2]的絳紫裝扮自己——
那樣的色調不適合傷心的遭際,
標題別用朱紅,紙草別浸泡雪松油[3]
也別為黯然的書頁配皓白的捲軸[4]
且讓這些飾物去點綴幸福的作品,
10 你還是應該紀念我的命運。
不要用易碎的浮石[5]磨光你的雙頰,
這樣正好,披散着凌亂的頭髮。
不要為點點污漬羞慚,看到的人
會明白,它們都是我的淚痕[6]
15 走吧,代我向那些美好的地方致意:
我也會去的,乘着格律和詩。
倘若如雲的人群里還有一人記得我,
倘若他碰巧問我過得如何,
你會說我還活着,但已經沒有活氣,
20 就連這殘生都是神[7]的恩賜。
除此之外請沉默,答案讓讀者自尋:
別亂開口,透露了秘密的事情。
一得到提示,他就會記起我的過犯[8]
我又將被公眾的嘴追逼審判。
25 別貿然反駁,無論攻訐多麼傷你:
本不是好事,越辯越招人懷疑。
你也會發現,有人嘆息我被流放,
瀏覽這些詩句時淚濕臉龐,
他唯恐被惡人偷聽,在心裡默禱,愷撒[9]
30 哪日能消氣,減輕我的懲罰。
無論他是誰,既然肯祈願諸神垂憐我
我也會祝福他永不陷入困厄,
祝他萬事遂心,祝君上散盡怒氣,
讓我能夠在先祖的土地辭世。
35 書啊,你聽從我的吩咐,卻可能遭責怪,
說你配不上我慣受誇讚的天才。
法官的職司是斷案,自然應查清原委:
原委查清了,你就無可羞愧。
詩句可以從寧靜的胸中源源湧出,
40 我受盡打擊的心卻暗雲密布。
寫詩之人總是尋求安謐與閑適,
我卻被海浪、暴風和嚴冬催逼。
萬般恐懼下,何來詩興?落魄的我
每刻都擔心喉嚨被利刃刺破。
45 公平的裁判會驚訝,我竟能寫出這些,
閱讀時他也不會過於嚴苛。
即使換了荷馬[10],被如此的災殃包圍,
他的天才也會在苦難中枯萎。
最後記住,書啊,別顧忌名聲,也別為
50 冒犯某位讀者而自慚形穢。
時運女神並未給我如此的青眼,
需要你一一統計別人的誇讚。
從前未落難的時候,我的確在意虛名,
胸中燃燒着讓世人知曉的熱情;
55 而如今,讓我不憎惡詩歌已經足夠:
我的才華就是我放逐的禍首。
但你走吧,只有你能替我將羅馬凝視。
神啊,我多想和這書交換位置!
別以為從遙遠的異域進入宏偉的都城[11]
60 就不會有人認出你的身份。
雖然沒有簽名,顏色已把你揭穿;
再掩飾,你我的關聯也一目了然。
但還是悄悄潛入吧,別受我的詩拖累,
它們早不像當年,人見人愛。
65 若有人不屑一顧,因為你是我所作,
將你徑直從胸前扔回來,你就說:
“看看標題,我已經不是風月專家,
該受懲罰的那本書已受夠懲罰。”
或許你想知道,我是否會遣你攀登
70 巍峨的帕拉丁,拜謁愷撒的皇宮。
願威嚴殿宇和威嚴諸神[12]饒恕我!雷霆
就是從那裡降下,落在我頭頂。
我記得,居住聖所的諸神都分外仁慈,
但受過他們傷害,我難免怵惕。
75 鷹啊,你翅翼的微小振動都會驚嚇
鴿子,若它曾傷於你的利爪;
羊羔也不敢遠離圍欄,如果它曾經
從野狼貪婪的牙齒間死裡逃生;
帕厄同[13]即使沒死,也會避開天空,
80 愚蠢渴望的馬車,絕不肯再碰。
領教過他的武器,我自然也畏懼朱庇特,
聽到霹靂,就覺得天火要追逐我。
逃離歐卑亞海岬的每一位希臘水手
駛過故地時必定會全速掉頭[14]
85 我的小舟既然已遭過風暴的摧殘,
再靠近遇襲的地方就心驚膽戰。
所以書啊,一定要謹慎地四下打量,
有庸人閱讀足矣,別存奢望。
翅膀本脆弱,卻竭力高飛,伊卡洛斯[15]
90 只在海里留下自己的名字。
我這裡很難預測,你該划槳或張帆[16]
具體的情勢和處境會給你答案。
若你能在他空閑時覲見,若你感覺
氣氛適宜,他的怒氣已退卻,
95 若你猶疑膽怯時有人在現場陪伴,
並為你鋪墊幾句,你就可上前。
願你在吉日到達,願你比主人有福,
願你能減輕我的這身痛苦,
因為除了擊傷我的他,再無人能像
100 阿喀琉斯那樣治好我的傷[17]
只是要小心,別為了幫我,反而害我——
我雖存希望,心裡的恐懼倒更多。
千萬別再煽起他已趨熄滅的憤恨,
再給我添加新的罪名,小心!
105 當我把你帶進這幽深隱秘的殿堂,
當你遷入這個圓柱形的書箱,
你會看見兄弟們早已經列隊相迎,
他們都是我輾轉思量的結晶。
其中多數都坦然展示着他們的標題,
110 名字印在前額,一看便知;
有三卷在暗處躲躲藏藏,即使這樣,
仍在講人天生便懂的愛之秘方[18]
你可以逃開,如果有勇氣,也可以呵斥
這些俄狄浦斯、忒勒戈諾斯[19]
115 警告你,若你還敬重父親分毫,就不可
愛他們,雖然他們如此教唆。
還有十五卷記述了種種變形的故事,
他們在最近的葬禮上逃過一死[20]
我請你對他們說,我的運氣的這張臉
120 也和書里的人物一樣善變,
眨眼之間,它就抹去了從前的模樣,
昔日的歡顏現在卻徒添悲傷。
如果你問起,其實我還有更多的囑咐,
可是我害怕耽誤你的旅途;
125 書啊,你若要裝走我心裡的全部詩行,
信使一定會埋怨你的重量。
前路漫漫,趕緊走!而我將身處天涯,
遙不可觸,遠離我的故家。


[1] 這首詩是《哀歌集》第一部的序詩。它確立了《哀歌集》和《黑海書簡》的一個重要主題,就是將詩人與詩集的關係比作父親與孩子。就擬人手法而言,它讓人聯想起卡圖盧斯(C. Valerius Catullus,前84-前54)《歌集》(Carmina)第三十五首和第四十二首,尤其是賀拉斯(Q. Horatius Flaccus,前65-前8)《書信集》(Epistulae)第一部第二十首,但奧維德詩作的情感色彩更為濃烈。他建議詩集穿着黯淡的衣裳去羅馬,並囑咐它如何應對讀者的詰問,並特別讓它避開奧古斯都的住所。詳細解讀可以參考M. H. T. Davisson, “Parents and Children in Ovid’s Poems from Exile,” The Classical World, 78.2 (1984): 111-4. 從體裁而言,它沿襲了古希臘的送別詩(propemptikon)傳統。詩中提到的幾位神話人物將在奧維德的放逐詩歌反覆出現,例如帕厄同、伊卡洛斯、尤利西斯、泰勒頗斯等,將屋大維比作神的說法也將貫穿五部《哀歌集》和四部《黑海書簡》。
[2] “玉簪花”對應的原文為vaccinium,也有人認為可能是燕草。
[3] 西方古人喜歡用各種顏色裝飾手稿,尤其喜歡用硃紅色。普林尼(C. Plinius Secundus,23-79)告訴我們,羅馬人用雪松油浸泡紙草,既是為了防蟲蛀,也是為了給書一種芳香的味道,參考賀拉斯《詩藝》(Ars Poetica)第332行。
[4] 在古羅馬,白色是喜慶的顏色。古羅馬的書籍多是捲軸,軸的兩端露在外面,會用小球等形狀加以裝飾,被稱為cornua(角)。
[5] 古羅馬的書是寫在一卷一卷的羊皮紙或紙草上,寫完後需要用浮石把每卷首尾的位置磨光滑。參考卡圖盧斯《歌集》(Carmina 1.2)。
[6] 或許影射普洛佩提烏斯(S. Propertius,約前50-前15)《哀歌》(Elegiae 4.3.4)中的說法。
[7] “神”指屋大維,這個用法貫穿《哀歌集》和《黑海書簡》始終。這既是奧古斯都時代羅馬人的普遍做法,也方便奧維德將屋大維與諸神做藝術化的比較。
[8] 關於奧維德的“過犯”,參考引言的討論。
[9] 在奧維德詩中,絕大部分情況下,“愷撒”指屋大維(比如這裡),但也有少數地方指屋大維的養子提比略(Tiberius Caesar)或者其他皇子、皇孫。
[10] “荷馬”對應的原文是Maeoniden(邁奧尼亞人),因為荷馬的出生地通常認為是斯密爾納,該城屬於呂底亞(古名邁奧尼亞)地區。
[11] “都城”對應的原文是urbem,這個詞在奧維德詩中一般都指羅馬城。
[12] “諸神”指屋大維、提比略、日耳曼尼庫斯(Germanicus Iulius Caesar)和德魯蘇(Nero Claudius Drusus II)。
[13] 帕厄同(Phaethon)是老太陽神赫利俄斯(Helios)的兒子,因為他駕駛父親的太陽車失控被燒,為避免造成大禍,朱庇特用閃電擊中了他,他燃燒着從天空墜入埃利達努斯河中。
[14] 歐卑亞(Euboea)國王瑙普里俄斯(Nauplius)的兒子帕拉墨得斯(Palamedes)被希臘人所殺,為了報仇,他在海岬上點滿火炬,從特洛伊回來的希臘人以為是港口,紛紛靠岸,結果許多船撞礁沉沒。原文Argolica classe指希臘艦隊,Argolis是伯羅奔尼撒半島的一個地區。Caphereus(卡佩柔斯)是歐卑亞的一個海岬。
[15] 伊卡洛斯(Icarus)是巧匠代達羅斯(Daedalus)的兒子,在逃離克里特時,由於他飛得太高,父親為他做的翅膀被太陽曬化,墜海而死。
[16] “划槳或張帆”比喻不同的策略。“划槳”更依賴單方面的努力,“張帆”則要觀察風向(屋大維的狀態)。
[17] 奧維德此處自比泰勒頗斯(Telephus),他曾被阿喀琉斯(Achilles)的長矛刺傷,後來兩人和解,阿喀琉斯又用長矛的銹治好了他的傷口(神諭說他只能被傷他的人治好)。
[18] 指三部《愛的藝術》(Ars Amatoria)。
[19] 俄狄浦斯(Oedipus)無意中殺死父親拉伊俄斯(Laius),忒勒戈諾斯(Telegonus)誤殺父親奧德修斯(Odysseus),《愛的藝術》也害了“父親”奧維德。
[20] 奧維德在離開羅馬前,曾將十五卷《變形記》付之一炬,但由於事先朋友手中已經有複本,這部巨著得以倖存。