Nil admirari prope res est una, Numici,
solaque, quae possit facere et servare beatum.
Hunc solem et stellas et decedentia certis
tempora momentis sunt qui formidine nulla
5 imbuti spectent; quid censes munera terrae,
quid maris extremos Arabas ditantis et Indos,
ludicra quid plausus et amici dona Quiritis,
quo spectanda modo, quo sensu credis et ore?
Qui timet his adversa, fere miratur eodem
10 quo cupiens pacto; pavor est utrubique molestus,
improvisa simul species exterret utrumque.
Gaudeat an doleat, cupiat metuatne, quid ad rem,
si quicquid vidit melius peiusve sua spe
defixis oculis animoque et corpore torpet?
15 Insani sapiens nomen ferat, aequus iniqui,
ultra quam satis est virtutem si petat ipsam.
I nunc, argentum et marmor vetus aeraque et artes
suspice, cum gemmis Tyrios mirare colores;
gaude quod spectant oculi te mille loquentem;
20 navus mane forum et vespertinus pete tectum,
ne plus frumenti dotalibus emetat agris
Mutus et—indignum, quod sit peioribus ortus, —
hic tibi sit potius quam tu mirabilis illi.
Quicquid sub terra est in apricum proferet aetas,
25 defodiet condetque nitentia. Cum bene notum
porticus Agrippae et via te conspexerit Appi,
ire tamen restat Numa quo devenit et Ancus.
Si latus aut renes morbo temptantur acuto,
quaere fugam morbi. Vis recte vivere: (quis non?)
30 si virtus hoc una potest dare, fortis omissis
hoc age deliciis. Virtutem verba putas et
lucum ligna: cave ne portus occupet alter,
ne Cibyratica, ne Bithyna negotia perdas;
mille talenta rotundentur, totidem altera, porro et
35 tertia succedant, et quae pars quadret acervum.
Scilicet uxorem cum dote fidemque et amicos
et genus et formam regina Pecunia donat,
ac bene nummatum decorat Suadela Venusque.
Mancupiis locuples eget aeris Cappadocum rex:
40 ne fueris hic tu. Chlamydes Lucullus, ut aiunt,
si posset centum scaenae praebere rogatus,
‘Qui possum tot?’ ait, ‘Tamen et quaeram et quot habebo
mittam.’ Post paulo scribit sibi milia quinque
esse domi chlamydum; partem vel tolleret omnes.
45 Exilis domus est, ubi non et multa supersunt
et dominum fallunt et prosunt furibus. Ergo
si res sola potest facere et servare beatum,
hoc primus repetas opus, hoc postremus omittas.
Si fortunatum species et gratia praestat,
50 mercemur servum qui dictet nomina, laevum
qui fodicet latus et cogat trans pondera dextram
porrigere. ‘Hic multum in Fabia valet, ille Velina;
cui libet hic fasces dabit, eripietque curule
cui volet importunus ebur.’ ‘Frater,’ ‘Pater’ adde;
55 ut cuique est aetas, ita quemque facetus adopta.
Si, bene qui cenat, bene vivit, lucet; eamus
quo ducit gula: piscemur, venemur, ut olim
Gargilius, qui mane plagas, venabula, servos
differtum transire forum populumque iubebat,
60 unus ut e multis populo spectante referret
emptum mulus aprum; crudi tumidique lavemur,
quid deceat, quid non, obliti, Caerite cera
digni, remigium vitiosum Ithacensis Vlixei,
cui potior patria fuit interdicta voluptas.
65 Si, Mimnermus uti censet, sine amore iocisque
nil est iucundum, vivas in amore iocisque.
Vive, vale. Si quid novisti rectius istis,
candidus imperti; si non, his utere mecum.
努米丘,對任何外物都不動心幾乎是
唯一帶給你幸福並保持幸福的品質。
某些人凝望這輪太陽、天上眾星
和漸次遁逝的季節時沒有任何驚恐。
5 你如何看待大地的禮物?還有大海
(它給遙遠的阿拉伯和印度送去資財)?
如何領受羅馬人的慶典、歡呼和饋贈,
以何種方式,配以怎樣的情感和表情?
害怕相反的東西和貪戀這些東西
10 其實無分別,兩種人都被恐懼侵襲,
一旦他們被某種意外的景象嚇癱。
高興或痛苦,貪戀或畏懼,有什麼相關,
如果所見的無論高於或低於預期,
他的眼睛都發直,身心都變得獃滯?
15 智者會變成瘋子,義人會變成惡人,
倘若他追求美德,卻不顧必要的分寸。
去吧,盡情流連你的大理石、銅雕
和白銀,細細品賞寶石和推羅的染料;
慶祝吧,你發表演說時有一千雙眼睛盯着。
20 你要努力工作,早出晚歸,省得
穆圖斯從妻子陪嫁的土地賺更多的錢,
那多恥辱,他的出身可比你低賤,
到頭來他不羨慕你,反而要你羨慕他。
藏於地底的,時間將把它暴露于晴空下;
25 此刻發光的,卻要被埋葬。當你的榮名
獲得阿格里帕柱廊、阿匹亞道的見證,
努瑪和安庫斯的最後歸宿仍然等着你。
如果你的腰或腎被重病折磨,快尋覓
治療的藥方。你想正確地生活,誰不想?
30 若只有美德能如此,就斷了享樂的慾望,
勇敢地追求它。你認為美德只是空談,
聖林是木材:小心別人把港口霸佔,
讓你丟了齊布拉和比提尼亞的生意。
假設你掙了一千塔蘭特,然後又一筆
35 一千,又一千,直到築好方形的財堆。
沒錯,妻子、嫁妝、信用、朋友、後代、
還有容貌,金錢女王都會賞給你,
發了財,雄辯神和維納斯就來幫你裝飾。
卡帕多奇亞的國王有很多奴隸,卻沒錢,
40 你可別學他。據說,有人因為表演
向盧庫魯斯求借一百套古希臘戰袍,
“我哪有這麼多?”他說,“不過,等我找好,
就全部送過去。”很快他回信稱家裡共有
五千件,對方若需要,每一件都可拿走。
45 貧窮的家裡沒有多少不用的物件,
被主人冷落,卻為竊賊提供方便。
所以,若唯有財富讓你一直幸福,
你就第一個去幹活,最後一個結束。
如果命運的寵兒少不了派頭和追捧,
50 咱們就去買做社交智囊的奴隸,他會碰
我左側,督促我穿過街道去握手。“這傢伙
是法比亞的大人物,那傢伙,維里納部落。
他喜歡誰,就把權力給誰,他看誰不高興,
就把誰拉下象牙椅。”要根據每位的年齡
55 分別稱大叔、兄弟,禮貌地接待每個人。
如果吃得好就活得好,現在天亮了,讓我們
跟隨口腹的指引,去釣魚、打獵,就像
從前的加吉琉,早晨他會叫奴隸們帶上
長矛和獵網穿過廣場熙攘的人流,
60 眾目睽睽下,任憑騾子隊列里的一頭
馱回他買的野豬。吃撐了就去浴場,
忘掉什麼得體不得體,我們理當
被剝奪選舉權,墮落如尤利西斯的同伴,
沉溺在邪僻的快樂里,忘掉故國家園。
65 倘若如彌涅墨斯所言,沒有愛欲
和嬉鬧,便無快樂,你就把它們追逐。
好好過,再見。如果你有更好的心得,
就坦率告知,否則就與我共享這些。
這首詩寫給努米丘(Numicius),討論了哲學對於生活的意義。
第1行 Nil admirari prope res est una solaque,“對任何事都不動心幾乎是唯一……的事”。不定式結構Nil admirari是主語,它的意思並非“對任何事都不感到驚奇”,而是接近伊壁鳩魯學派所推崇的“不動心”(ataraxia)的境界,也就是不被外物擾動的狀態。Numici(努米丘)是呼格。
第2行 quae從句修飾res,quae possit facere et servare beatum,“能夠使人幸福並讓他保持幸福(的事)”。
第3行 Hunc solem et stellas et decedentia certis tempora momentis都是spectent(觀看)的賓語,“這輪太陽、天上眾星和按確定軌跡離去的季節”,奪格certis momentis(按確定的運動變化)修飾現在分詞decedentia(離開)。
第4行 sunt qui formidine nulla imbuti spectent,“有人能毫無恐懼地觀看”。奪格formidine nulla和過去分詞imbuti(浸透、充滿)配合。
第5行 quid censes munera terrae,“你如何看待大地的禮物?”賓格munera是判斷的對象,賓格quid是關於對象的想法。
第6行 quid maris(munera censes),“你如何看待大海的禮物?”現在分詞短語extremos Arabas ditantis et Indos(使遙遠的阿拉伯人和印度人變得富裕)修飾屬格名詞maris。
第7行 ludicra quid plausus et amici dona Quiritis(censes),“你如何看待友善的羅馬人的表演、喝彩和饋贈?”ludicra指舞台表演,屬格Quiritis指羅馬公民。Morris認為,dona特指羅馬人給他們喜歡的人奉上的官職。
第8行 將來被動分詞短語quo spectanda modo語法上修飾dona,意義上修飾上一行的三個名詞,從屬於credis(你認為),“應以何種方式看待這些?”quo sensu et ore(以怎樣的情感和表情)也和spectanda搭配。
第9行 Qui從句省略了先行詞ille(他)。Qui timet his adversa,“害怕和這些東西相反的東西的人”。與格his(這些)和中性複數名詞adversa(相反的)配合。fere miratur eodem pacto,“幾乎以同樣方式欣賞(這些東西)”,eodem被後面的quo從句限定。
第10行 quo cupiens(miratur),“渴求這些東西的人欣賞它們的那種程度”。例如,害怕貧困其實和貪戀富貴的態度是相通的。pavor est utrubique molestus,“在兩種情況里,恐懼都攪擾人心”。副詞utrubique意為“兩個地方(都)”。
第11行 improvisa simul species exterret utrumque,“一旦某種意料之外的景象驚嚇了這兩種人”。
第12行 Gaudeat an doleat,“他高興還是痛苦”。cupiat metuatne,“他渴求還是畏懼”,an和後綴-ne使上述兩個結構名詞化,作省略句quid ad rem(有何關係)的主語。
第13行 si quicquid vidit melius peiusve sua spe,“如果無論他看到的東西比期望好或壞”。si引導條件狀語從句,主句是quid ad rem。在條件狀語從句內部,quicquid引導本行的從句,下一行是從句內部的主句。sua spe(他的希望)是奪格,與比較級melius(更好的)和peius(更壞的)配合。
第14行 defixis oculis animoque et corpore torpet,“他的眼睛都緊盯着不放,身心都變得麻木獃滯”。
第15行 Insani sapiens nomen ferat,“讓智者背負瘋子的名聲”,屬格Insani和主格sapiens都用作名詞,ferat是虛擬式。aequus iniqui,“讓義人(背負)不義者的名聲”。
第16行 ultra quam satis est virtutem si petat ipsam,“如果他(智者或義人)追求美德本身超出了必要的限度”。介詞ultra(超過)和從句quam satis est(足夠的)搭配。
第17行 I nunc是命令式,“現在你走吧”。argentum et marmor vetus aeraque et artes suspice也是命令式,“好好欣賞白銀、古代的大理石、青銅器和藝術品”。
第18行 cum gemmis Tyrios mirare colores是命令式,“賞玩寶石和推羅的染料”,mirare(欣賞)是異相動詞。
第19行 gaude也是命令式,“慶祝吧”。quod spectant oculi te mille loquentem,“因為有一千雙眼睛看着正在說話的你”,這裡的quod原因色彩很淡,也可理解為引導gaude的賓語從句。
第20行 navus mane forum et vespertinus pete tectum是命令式,“你要勤勞,早上去(羅馬)廣場工作,晚上回家”。
第21行 ne plus frumenti dotalibus emetat agris Mutus,“以免穆圖斯(所指不詳)從他妻子陪嫁的土地收穫更多的糧食(意味着更多的財產)”。dotalibus(嫁妝的一部分)修飾奪格agris(土地)。
第22行 indignum,“恥辱(的事)”,作下一行從句的同位語。quod sit peioribus ortus,“因為他的出身(比你)差”,虛擬式表示引述的理由。
第23行 hic tibi sit potius quam tu mirabilis illi,“(結果)他(反而)值得你羨慕,而不是你值得他羨慕”。mirabilis是sit的表語,與格tibi(你)和illi(他)都和有被動意味的形容詞mirabilis配合,表示施動者。quam表示比較。
第24行 Quicquid sub terra est(無論什麼藏於地下的東西)作proferet的賓語。in apricum proferet aetas,“時間都將讓它暴露於陽光下”,apricum意為“有陽光的地方”。
第25行 defodiet condetque nitentia,“它(指時間)將埋葬和隱藏現在發著光的東西”,現在分詞nitentia(閃耀)用作中性複數名詞。
第26行 Cum bene notum porticus Agrippae et via te conspexerit Appi,“當阿格里帕柱廊和阿匹亞道看見聞名遐邇的你時”。conspexerit是將來完成時,bene notum(著名)修飾賓語te。阿格里帕柱廊建於公元前25年,via Appi(=Via Appia)指阿匹亞道。
第27行 ire tamen restat Numa quo devenit et Ancus,“你仍然得去努瑪和安庫斯已經到達的地方(即地府)”。不定式ire附屬於restat(仍然需要),quo引導從句並在從句中作地點狀語,devenit(到達)是現在完成時。努瑪和安庫斯分別是古羅馬第二任和第四任國王。
第28行 Si latus aut renes morbo temptantur acuto,“如果你的腰或腎被嚴重的病痛折磨”。
第29行 quaere fugam morbi是命令式,“去找擺脫病痛的方法”。Vis recte vivere,“你想正確地生活”。quis non,“誰不想?”
第30行 si virtus hoc una potest dare,“如果只有美德能達成這一點”,una修飾virtus,表示唯一性,hoc指“正確地生活”。omissis deliciis(放棄各種享樂)是獨立奪格。
第31行 fortis hoc age是命令式,“勇敢地追逐它”,fortis修飾主語“你”,有副詞味道。
第32行 Virtutem verba putas et lucum ligna,“你認為美德只是一堆空話,聖林只是一堆木材”。putas(認為)可帶雙賓格,一個作賓語,一個作賓補。cave(小心)是命令式,警惕的內容是後面的ne從句。portus occupet alter,“另外那人(指競爭對手)佔據了港口”。
第33行 Cibyratica, Bithyna negotia perdas,“你失去了齊布拉和比提尼亞的生意”。齊布拉(Cibyra)和比提尼亞(Bithynia)都在小亞細亞。
第34行 mille talenta rotundentur,“(假設)你大概掙到了一千塔蘭特(白銀)”。rotundentur指數數時取整,虛擬式表示假設,這筆錢大約相當於今天的4000萬美元。totidem altera(talenta),“又掙了一千塔蘭特”。
第35行 porro et tertia succedant,“然後又添了第三個一千”。et quae pars quadret acervum,“然後又來了一部分,剛好把正方形的財堆擺滿”。quae從句修飾pars(部分),quadret(使成方形)意味着財寶按正方形堆放。
第36行 Scilicet,“當然”。36-37行的賓格名詞都是donat(贈予)的賓語,主語是regina Pecunia(金錢女王)。uxorem,“妻子”。cum dote,“和嫁妝一起”。fidem,“信用”。amicos,“朋友”。
第37行 genus,“孩子”。formam,“容貌”。
第38行 ac bene nummatum decorat Suadela Venusque,“雄辯女神和維納斯也會裝飾有錢的人”,過去分詞nummatum(有錢的)用作陽性名詞,指人。
第39行 Mancupiis locuples(有很多奴隸)修飾Cappadocum rex(卡帕多奇亞的國王),Mancupiis(奴隸)是奪格。卡帕多奇亞(Cappadocia)在今天的土耳其中部,按照西塞羅的說法(Ad Att. 6.3),卡帕多奇亞的國王Ariobarzanes“超級窮”(perpauper)。屬格aeris(錢)和eget(缺乏)配合。Duff認為,賀拉斯可能特指卡帕多奇亞的最後一位國王阿爾凱勞斯(Archelaus),他於公元前17年死於羅馬,死後卡帕多奇亞就成了羅馬行省,提比略成年後第一次公開亮相就是為他辯護,參考蘇埃托尼烏斯的記述(Tiberius 8)。
第40行 ne fueris hic tu,“你可不要做他”,ne和現在完成時虛擬式搭配表示禁止,hic(他)是表語。ut aiunt,“據他們所說”。Chlamydes是(古希臘士兵的)戰袍,作praebere(提供)的賓語。Lucullus(盧庫魯斯)指L. Licinius Lucullus,曾擊敗本都國王米特拉達梯,以豪奢聞名。
第41行 si此處意為“是否”,引導間接問句,作過去分詞rogatus的賓語從句。si posset centum scaenae praebere,“他是否能為舞台提供一百件(戰袍)”。
第42行 Qui possum tot,“我怎麼能(提供)這麼多件?”ait,“他說”。Tamen,“不過”。et quaeram et quot habebo mittam,“我會仔細找,並把我所有的都送過去”。quot從句省略了先行詞tot(那麼多),後者作mittam的賓語。
第43行 Post paulo,“沒過多久”。scribit(他寫道)的賓語是後面的賓格不定式結構和從句。sibi milia quinque esse domi chlamydum,“他家裡有五千件戰袍”,domi是地格,chlamydum是屬格。
第44行 partem vel tolleret omnes的虛擬式表示許可,“讓他(指借戰袍的人)拿走部分或全部”。賀拉斯的這個故事和後面的評論被普魯塔克吸收進了他的《盧庫魯斯傳》。
第45行 Exilis domus est,“這樣的家是貧窮的”,domus被ubi引導的定語從句限定。non et multa supersunt,“沒有許多多餘的東西”。
第46行 et dominum fallunt,“而且它們沒有被主人注意到”。et prosunt furibus,“並且成為小偷的收穫”,與格furibus(賊)和prosunt(有利於)配合。Ergo,“所以”。
第47行 si res sola potest facere et servare beatum,“如果唯有財富能使你幸福並且讓你保持幸福”。
第48行 hoc primus repetas opus,“你就做重新開始這項工作的第一人”。hoc postremus omittas,“放下這項工作的最後一人”。repetas和omittas的虛擬式都表示勸告。
第49行 Si fortunatum species et gratia praestat,“如果浮華的表象和眾人的追捧使人幸福”,fortunatum作陽性名詞,指人。
第50行 mercemur servum qui dictet nomina,“咱們就去買一位專門提示姓名的奴隸”。這樣的奴隸在古羅馬有專門的名字nomenclator,他們的任務是記住每一位客人的名字,並在主人遺忘時負責提醒,這樣主人就彷彿認得所有見過的人。mercemur的虛擬式表示勸告,qui從句修飾servum,dictet用虛擬式是因為這個定語從句有目的從句的意味。
第51行 laevum qui fodicet latus,“他會輕碰(我的)左側(即提醒我)”。cogat trans pondera dextram porrigere,“並且迫使(我)穿過街與人握手”。dextram porrigere,“伸出右手”。關於trans pondera,歷代注者沒有定論,古羅馬注者解釋說pondera(重物)指的是街道上的墊腳石,方便人過街。賀拉斯可能是說,這樣的奴隸會時時提醒主人,和可能投他票的人握手寒暄。
第52行 Hic multum in Fabia(tribu)valet,“這人在法比亞部落很有影響”。ille Velina,“那人在維里納部落(有影響)”。最初羅馬只有三個部落(tribus是數詞tres的複數與格或奪格形式),後來增加到35個部落,部落後來成為羅馬投票分區的依據。
第53行 cui libet hic fasces dabit,“這個人能把束薪斧給他喜歡的任何人”。cui libet的先行詞illi省略了,與格和dabit(給)配合。fasces是Fascism一詞的詞源,指古羅馬象徵權力的束薪斧。eripietque curule ebur,“他也能奪走的象牙椅”。curule ebur直譯是“椅子上的象牙”,指象牙椅(sella curulis),是一種飾有象牙的座椅,在古羅馬只有執政官、司法官等少數高級官員有權使用。
第54行 cui從句的先行詞illi省略了,與格和eripiet(奪走)配合。cui volet importunus,“他不高興的時候希望(下台)的人”。古羅馬官員不僅競選時需要討好選民,執政期間也不能觸怒他們。adde(加上)是命令式,這裡指和選民套近乎時要用親切的稱呼。Frater,“兄弟”。pater,這裡最好翻譯為“大伯”或“大叔”。
第55行 ut cuique est aetas,“根據每個人的年齡(選擇稱呼)”,與格cuique表示aetas的歸屬。ita quemque facetus adopta是命令式,“以這種方式禮貌地接受每個人”。
第56行 Si引導的從句是bene vivit(活得好),bene qui cenat(誰吃得好)是下一級從句。lucet(天亮了)和eamus(讓我們走)是與Si從句對應的主句。
第57行 eamus quo ducit gula,“讓我們去食慾引導我們去的地方”。piscemur(釣魚) 和venemur(打獵)都是異相動詞。
第58行 ut olim Gargilius,“就像加吉琉(所指不詳,可能是民間故事裡的人物)從前那樣”。qui從句的先行詞是Gargilius。qui mane plagas, venabula, servos iubebat,“他在早晨會命令奴隸(帶着)獵網和長矛”。
第59行 differtum transire forum populumque,“穿過擁擠的廣場和人群”。
第60行 ut引導目的狀語從句。unus ut e multis referret emptum mulus aprum,“讓許多騾子中的一頭馱回他買的野豬”,mulus(騾子)是主語。populo spectante(人群在一旁看)是獨立奪格。
第61行 crudi tumidique lavemur,“讓我們(在)肚子脹滿食物、難以消化(的時候)去洗澡”。crudi(消化不良)和tumidi(肚子鼓鼓)都修飾主語“我們”。
第62行 quid deceat(什麼得體)和quid non(什麼不得體)都是形容詞obliti(忘記)的賓語從句。Caerite cera digni(應當被剝奪選舉權的)修飾主語,凱勒(Caere)是埃特魯里亞一個古老的城市,它的居民有羅馬公民資格,但沒有選舉權。cera省略了tabula,意為“蠟板”,用來記錄公民的姓名,Caerite cera意味着成為凱勒的公民,也就是失去選舉權。
第63行 remigium vitiosum Ithacensis Vlixei是“我們”的同位語,“(就像)伊塔卡的尤利西斯的邪惡同伴”。remigium(=remiges,槳手)是集合名詞,指尤利西斯的手下。
第64行 cui從句的先行詞是remigium。cui potior patria fuit interdicta voluptas,“對他們而言,被禁止的快樂比故國還重要”。interdicta voluptas(被禁止的快樂)指他們貪戀肉體享樂,一再忘記回國這個首要目標。
第65行 Mimnermus uti(=ut)censet,“如彌涅墨斯所認為的那樣”,彌涅墨斯是古希臘詩人、哀歌體的鼻祖。sine amore iocisque nil est iucundum,“(如果)沒有愛欲和嬉鬧,沒有任何東西是快樂的”。
第66行 vivas in amore iocisque,“你就活在愛欲和嬉鬧中吧”。
第67行 Vive, vale是命令式,“好好活,再見”。Si quid novisti rectius istis,“如果你知道什麼比(我給你的)這些想法更正確的想法”。rectius修飾quid,奪格istis表示比較,作中性複數名詞。istis指賀拉斯在整首詩里表達的人生態度,中指代詞istis給人的感覺是賀拉斯把這些道路擺在對方面前。
第68行 candidus imperti是命令式,“坦率地告訴(我)”。si non, his utere mecum,“如果不(知道),就和我一起享用這些”。his和istis所指的內容是一致的,但用his表明了雙方的共同認可。