Nil admirari prope res est una, Numici,
solaque, quae possit facere et servare beatum.
Hunc solem et stellas et decedentia certis
tempora momentis sunt qui formidine nulla
5 imbuti spectent; quid censes munera terrae,
quid maris extremos Arabas ditantis et Indos,
ludicra quid plausus et amici dona Quiritis,
quo spectanda modo, quo sensu credis et ore?
Qui timet his adversa, fere miratur eodem
10 quo cupiens pacto; pavor est utrubique molestus,
improvisa simul species exterret utrumque.
Gaudeat an doleat, cupiat metuatne, quid ad rem,
si quicquid vidit melius peiusve sua spe
defixis oculis animoque et corpore torpet?
15 Insani sapiens nomen ferat, aequus iniqui,
ultra quam satis est virtutem si petat ipsam.
I nunc, argentum et marmor vetus aeraque et artes
suspice, cum gemmis Tyrios mirare colores;
gaude quod spectant oculi te mille loquentem;
20 navus mane forum et vespertinus pete tectum,
ne plus frumenti dotalibus emetat agris
Mutus et—indignum, quod sit peioribus ortus, —
hic tibi sit potius quam tu mirabilis illi.
Quicquid sub terra est in apricum proferet aetas,
25 defodiet condetque nitentia. Cum bene notum
porticus Agrippae et via te conspexerit Appi,
ire tamen restat Numa quo devenit et Ancus.
Si latus aut renes morbo temptantur acuto,
quaere fugam morbi. Vis recte vivere: (quis non?)
30 si virtus hoc una potest dare, fortis omissis
hoc age deliciis. Virtutem verba putas et
lucum ligna: cave ne portus occupet alter,
ne Cibyratica, ne Bithyna negotia perdas;
mille talenta rotundentur, totidem altera, porro et
35 tertia succedant, et quae pars quadret acervum.
Scilicet uxorem cum dote fidemque et amicos
et genus et formam regina Pecunia donat,
ac bene nummatum decorat Suadela Venusque.
Mancupiis locuples eget aeris Cappadocum rex:
40 ne fueris hic tu. Chlamydes Lucullus, ut aiunt,
si posset centum scaenae praebere rogatus,
‘Qui possum tot?’ ait, ‘Tamen et quaeram et quot habebo
mittam.’ Post paulo scribit sibi milia quinque
esse domi chlamydum; partem vel tolleret omnes.
45 Exilis domus est, ubi non et multa supersunt
et dominum fallunt et prosunt furibus. Ergo
si res sola potest facere et servare beatum,
hoc primus repetas opus, hoc postremus omittas.
Si fortunatum species et gratia praestat,
50 mercemur servum qui dictet nomina, laevum
qui fodicet latus et cogat trans pondera dextram
porrigere. ‘Hic multum in Fabia valet, ille Velina;
cui libet hic fasces dabit, eripietque curule
cui volet importunus ebur.’ ‘Frater,’ ‘Pater’ adde;
55 ut cuique est aetas, ita quemque facetus adopta.
Si, bene qui cenat, bene vivit, lucet; eamus
quo ducit gula: piscemur, venemur, ut olim
Gargilius, qui mane plagas, venabula, servos
differtum transire forum populumque iubebat,
60 unus ut e multis populo spectante referret
emptum mulus aprum; crudi tumidique lavemur,
quid deceat, quid non, obliti, Caerite cera
digni, remigium vitiosum Ithacensis Vlixei,
cui potior patria fuit interdicta voluptas.
65 Si, Mimnermus uti censet, sine amore iocisque
nil est iucundum, vivas in amore iocisque.
Vive, vale. Si quid novisti rectius istis,
candidus imperti; si non, his utere mecum.
努米丘,对任何外物都不动心几乎是
唯一带给你幸福并保持幸福的品质。
某些人凝望这轮太阳、天上众星
和渐次遁逝的季节时没有任何惊恐。
5 你如何看待大地的礼物?还有大海
(它给遥远的阿拉伯和印度送去资财)?
如何领受罗马人的庆典、欢呼和馈赠,
以何种方式,配以怎样的情感和表情?
害怕相反的东西和贪恋这些东西
10 其实无分别,两种人都被恐惧侵袭,
一旦他们被某种意外的景象吓瘫。
高兴或痛苦,贪恋或畏惧,有什么相关,
如果所见的无论高于或低于预期,
他的眼睛都发直,身心都变得呆滞?
15 智者会变成疯子,义人会变成恶人,
倘若他追求美德,却不顾必要的分寸。
去吧,尽情流连你的大理石、铜雕
和白银,细细品赏宝石和推罗的染料;
庆祝吧,你发表演说时有一千双眼睛盯着。
20 你要努力工作,早出晚归,省得
穆图斯从妻子陪嫁的土地赚更多的钱,
那多耻辱,他的出身可比你低贱,
到头来他不羡慕你,反而要你羡慕他。
藏于地底的,时间将把它暴露于晴空下;
25 此刻发光的,却要被埋葬。当你的荣名
获得阿格里帕柱廊、阿匹亚道的见证,
努玛和安库斯的最后归宿仍然等着你。
如果你的腰或肾被重病折磨,快寻觅
治疗的药方。你想正确地生活,谁不想?
30 若只有美德能如此,就断了享乐的欲望,
勇敢地追求它。你认为美德只是空谈,
圣林是木材:小心别人把港口霸占,
让你丢了齐布拉和比提尼亚的生意。
假设你挣了一千塔兰特,然后又一笔
35 一千,又一千,直到筑好方形的财堆。
没错,妻子、嫁妆、信用、朋友、后代、
还有容貌,金钱女王都会赏给你,
发了财,雄辩神和维纳斯就来帮你装饰。
卡帕多奇亚的国王有很多奴隶,却没钱,
40 你可别学他。据说,有人因为表演
向卢库鲁斯求借一百套古希腊战袍,
“我哪有这么多?”他说,“不过,等我找好,
就全部送过去。”很快他回信称家里共有
五千件,对方若需要,每一件都可拿走。
45 贫穷的家里没有多少不用的物件,
被主人冷落,却为窃贼提供方便。
所以,若唯有财富让你一直幸福,
你就第一个去干活,最后一个结束。
如果命运的宠儿少不了派头和追捧,
50 咱们就去买做社交智囊的奴隶,他会碰
我左侧,督促我穿过街道去握手。“这家伙
是法比亚的大人物,那家伙,维里纳部落。
他喜欢谁,就把权力给谁,他看谁不高兴,
就把谁拉下象牙椅。”要根据每位的年龄
55 分别称大叔、兄弟,礼貌地接待每个人。
如果吃得好就活得好,现在天亮了,让我们
跟随口腹的指引,去钓鱼、打猎,就像
从前的加吉琉,早晨他会叫奴隶们带上
长矛和猎网穿过广场熙攘的人流,
60 众目睽睽下,任凭骡子队列里的一头
驮回他买的野猪。吃撑了就去浴场,
忘掉什么得体不得体,我们理当
被剥夺选举权,堕落如尤利西斯的同伴,
沉溺在邪僻的快乐里,忘掉故国家园。
65 倘若如弥涅墨斯所言,没有爱欲
和嬉闹,便无快乐,你就把它们追逐。
好好过,再见。如果你有更好的心得,
就坦率告知,否则就与我共享这些。
这首诗写给努米丘(Numicius),讨论了哲学对于生活的意义。
第1行 Nil admirari prope res est una solaque,“对任何事都不动心几乎是唯一……的事”。不定式结构Nil admirari是主语,它的意思并非“对任何事都不感到惊奇”,而是接近伊壁鸠鲁学派所推崇的“不动心”(ataraxia)的境界,也就是不被外物扰动的状态。Numici(努米丘)是呼格。
第2行 quae从句修饰res,quae possit facere et servare beatum,“能够使人幸福并让他保持幸福(的事)”。
第3行 Hunc solem et stellas et decedentia certis tempora momentis都是spectent(观看)的宾语,“这轮太阳、天上众星和按确定轨迹离去的季节”,夺格certis momentis(按确定的运动变化)修饰现在分词decedentia(离开)。
第4行 sunt qui formidine nulla imbuti spectent,“有人能毫无恐惧地观看”。夺格formidine nulla和过去分词imbuti(浸透、充满)配合。
第5行 quid censes munera terrae,“你如何看待大地的礼物?”宾格munera是判断的对象,宾格quid是关于对象的想法。
第6行 quid maris(munera censes),“你如何看待大海的礼物?”现在分词短语extremos Arabas ditantis et Indos(使遥远的阿拉伯人和印度人变得富裕)修饰属格名词maris。
第7行 ludicra quid plausus et amici dona Quiritis(censes),“你如何看待友善的罗马人的表演、喝彩和馈赠?”ludicra指舞台表演,属格Quiritis指罗马公民。Morris认为,dona特指罗马人给他们喜欢的人奉上的官职。
第8行 将来被动分词短语quo spectanda modo语法上修饰dona,意义上修饰上一行的三个名词,从属于credis(你认为),“应以何种方式看待这些?”quo sensu et ore(以怎样的情感和表情)也和spectanda搭配。
第9行 Qui从句省略了先行词ille(他)。Qui timet his adversa,“害怕和这些东西相反的东西的人”。与格his(这些)和中性复数名词adversa(相反的)配合。fere miratur eodem pacto,“几乎以同样方式欣赏(这些东西)”,eodem被后面的quo从句限定。
第10行 quo cupiens(miratur),“渴求这些东西的人欣赏它们的那种程度”。例如,害怕贫困其实和贪恋富贵的态度是相通的。pavor est utrubique molestus,“在两种情况里,恐惧都搅扰人心”。副词utrubique意为“两个地方(都)”。
第11行 improvisa simul species exterret utrumque,“一旦某种意料之外的景象惊吓了这两种人”。
第12行 Gaudeat an doleat,“他高兴还是痛苦”。cupiat metuatne,“他渴求还是畏惧”,an和后缀-ne使上述两个结构名词化,作省略句quid ad rem(有何关系)的主语。
第13行 si quicquid vidit melius peiusve sua spe,“如果无论他看到的东西比期望好或坏”。si引导条件状语从句,主句是quid ad rem。在条件状语从句内部,quicquid引导本行的从句,下一行是从句内部的主句。sua spe(他的希望)是夺格,与比较级melius(更好的)和peius(更坏的)配合。
第14行 defixis oculis animoque et corpore torpet,“他的眼睛都紧盯着不放,身心都变得麻木呆滞”。
第15行 Insani sapiens nomen ferat,“让智者背负疯子的名声”,属格Insani和主格sapiens都用作名词,ferat是虚拟式。aequus iniqui,“让义人(背负)不义者的名声”。
第16行 ultra quam satis est virtutem si petat ipsam,“如果他(智者或义人)追求美德本身超出了必要的限度”。介词ultra(超过)和从句quam satis est(足够的)搭配。
第17行 I nunc是命令式,“现在你走吧”。argentum et marmor vetus aeraque et artes suspice也是命令式,“好好欣赏白银、古代的大理石、青铜器和艺术品”。
第18行 cum gemmis Tyrios mirare colores是命令式,“赏玩宝石和推罗的染料”,mirare(欣赏)是异相动词。
第19行 gaude也是命令式,“庆祝吧”。quod spectant oculi te mille loquentem,“因为有一千双眼睛看着正在说话的你”,这里的quod原因色彩很淡,也可理解为引导gaude的宾语从句。
第20行 navus mane forum et vespertinus pete tectum是命令式,“你要勤劳,早上去(罗马)广场工作,晚上回家”。
第21行 ne plus frumenti dotalibus emetat agris Mutus,“以免穆图斯(所指不详)从他妻子陪嫁的土地收获更多的粮食(意味着更多的财产)”。dotalibus(嫁妆的一部分)修饰夺格agris(土地)。
第22行 indignum,“耻辱(的事)”,作下一行从句的同位语。quod sit peioribus ortus,“因为他的出身(比你)差”,虚拟式表示引述的理由。
第23行 hic tibi sit potius quam tu mirabilis illi,“(结果)他(反而)值得你羡慕,而不是你值得他羡慕”。mirabilis是sit的表语,与格tibi(你)和illi(他)都和有被动意味的形容词mirabilis配合,表示施动者。quam表示比较。
第24行 Quicquid sub terra est(无论什么藏于地下的东西)作proferet的宾语。in apricum proferet aetas,“时间都将让它暴露于阳光下”,apricum意为“有阳光的地方”。
第25行 defodiet condetque nitentia,“它(指时间)将埋葬和隐藏现在发着光的东西”,现在分词nitentia(闪耀)用作中性复数名词。
第26行 Cum bene notum porticus Agrippae et via te conspexerit Appi,“当阿格里帕柱廊和阿匹亚道看见闻名遐迩的你时”。conspexerit是将来完成时,bene notum(著名)修饰宾语te。阿格里帕柱廊建于公元前25年,via Appi(=Via Appia)指阿匹亚道。
第27行 ire tamen restat Numa quo devenit et Ancus,“你仍然得去努玛和安库斯已经到达的地方(即地府)”。不定式ire附属于restat(仍然需要),quo引导从句并在从句中作地点状语,devenit(到达)是现在完成时。努玛和安库斯分别是古罗马第二任和第四任国王。
第28行 Si latus aut renes morbo temptantur acuto,“如果你的腰或肾被严重的病痛折磨”。
第29行 quaere fugam morbi是命令式,“去找摆脱病痛的方法”。Vis recte vivere,“你想正确地生活”。quis non,“谁不想?”
第30行 si virtus hoc una potest dare,“如果只有美德能达成这一点”,una修饰virtus,表示唯一性,hoc指“正确地生活”。omissis deliciis(放弃各种享乐)是独立夺格。
第31行 fortis hoc age是命令式,“勇敢地追逐它”,fortis修饰主语“你”,有副词味道。
第32行 Virtutem verba putas et lucum ligna,“你认为美德只是一堆空话,圣林只是一堆木材”。putas(认为)可带双宾格,一个作宾语,一个作宾补。cave(小心)是命令式,警惕的内容是后面的ne从句。portus occupet alter,“另外那人(指竞争对手)占据了港口”。
第33行 Cibyratica, Bithyna negotia perdas,“你失去了齐布拉和比提尼亚的生意”。齐布拉(Cibyra)和比提尼亚(Bithynia)都在小亚细亚。
第34行 mille talenta rotundentur,“(假设)你大概挣到了一千塔兰特(白银)”。rotundentur指数数时取整,虚拟式表示假设,这笔钱大约相当于今天的4000万美元。totidem altera(talenta),“又挣了一千塔兰特”。
第35行 porro et tertia succedant,“然后又添了第三个一千”。et quae pars quadret acervum,“然后又来了一部分,刚好把正方形的财堆摆满”。quae从句修饰pars(部分),quadret(使成方形)意味着财宝按正方形堆放。
第36行 Scilicet,“当然”。36-37行的宾格名词都是donat(赠予)的宾语,主语是regina Pecunia(金钱女王)。uxorem,“妻子”。cum dote,“和嫁妆一起”。fidem,“信用”。amicos,“朋友”。
第37行 genus,“孩子”。formam,“容貌”。
第38行 ac bene nummatum decorat Suadela Venusque,“雄辩女神和维纳斯也会装饰有钱的人”,过去分词nummatum(有钱的)用作阳性名词,指人。
第39行 Mancupiis locuples(有很多奴隶)修饰Cappadocum rex(卡帕多奇亚的国王),Mancupiis(奴隶)是夺格。卡帕多奇亚(Cappadocia)在今天的土耳其中部,按照西塞罗的说法(Ad Att. 6.3),卡帕多奇亚的国王Ariobarzanes“超级穷”(perpauper)。属格aeris(钱)和eget(缺乏)配合。Duff认为,贺拉斯可能特指卡帕多奇亚的最后一位国王阿尔凯劳斯(Archelaus),他于公元前17年死于罗马,死后卡帕多奇亚就成了罗马行省,提比略成年后第一次公开亮相就是为他辩护,参考苏埃托尼乌斯的记述(Tiberius 8)。
第40行 ne fueris hic tu,“你可不要做他”,ne和现在完成时虚拟式搭配表示禁止,hic(他)是表语。ut aiunt,“据他们所说”。Chlamydes是(古希腊士兵的)战袍,作praebere(提供)的宾语。Lucullus(卢库鲁斯)指L. Licinius Lucullus,曾击败本都国王米特拉达梯,以豪奢闻名。
第41行 si此处意为“是否”,引导间接问句,作过去分词rogatus的宾语从句。si posset centum scaenae praebere,“他是否能为舞台提供一百件(战袍)”。
第42行 Qui possum tot,“我怎么能(提供)这么多件?”ait,“他说”。Tamen,“不过”。et quaeram et quot habebo mittam,“我会仔细找,并把我所有的都送过去”。quot从句省略了先行词tot(那么多),后者作mittam的宾语。
第43行 Post paulo,“没过多久”。scribit(他写道)的宾语是后面的宾格不定式结构和从句。sibi milia quinque esse domi chlamydum,“他家里有五千件战袍”,domi是地格,chlamydum是属格。
第44行 partem vel tolleret omnes的虚拟式表示许可,“让他(指借战袍的人)拿走部分或全部”。贺拉斯的这个故事和后面的评论被普鲁塔克吸收进了他的《卢库鲁斯传》。
第45行 Exilis domus est,“这样的家是贫穷的”,domus被ubi引导的定语从句限定。non et multa supersunt,“没有许多多余的东西”。
第46行 et dominum fallunt,“而且它们没有被主人注意到”。et prosunt furibus,“并且成为小偷的收获”,与格furibus(贼)和prosunt(有利于)配合。Ergo,“所以”。
第47行 si res sola potest facere et servare beatum,“如果唯有财富能使你幸福并且让你保持幸福”。
第48行 hoc primus repetas opus,“你就做重新开始这项工作的第一人”。hoc postremus omittas,“放下这项工作的最后一人”。repetas和omittas的虚拟式都表示劝告。
第49行 Si fortunatum species et gratia praestat,“如果浮华的表象和众人的追捧使人幸福”,fortunatum作阳性名词,指人。
第50行 mercemur servum qui dictet nomina,“咱们就去买一位专门提示姓名的奴隶”。这样的奴隶在古罗马有专门的名字nomenclator,他们的任务是记住每一位客人的名字,并在主人遗忘时负责提醒,这样主人就仿佛认得所有见过的人。mercemur的虚拟式表示劝告,qui从句修饰servum,dictet用虚拟式是因为这个定语从句有目的从句的意味。
第51行 laevum qui fodicet latus,“他会轻碰(我的)左侧(即提醒我)”。cogat trans pondera dextram porrigere,“并且迫使(我)穿过街与人握手”。dextram porrigere,“伸出右手”。关于trans pondera,历代注者没有定论,古罗马注者解释说pondera(重物)指的是街道上的垫脚石,方便人过街。贺拉斯可能是说,这样的奴隶会时时提醒主人,和可能投他票的人握手寒暄。
第52行 Hic multum in Fabia(tribu)valet,“这人在法比亚部落很有影响”。ille Velina,“那人在维里纳部落(有影响)”。最初罗马只有三个部落(tribus是数词tres的复数与格或夺格形式),后来增加到35个部落,部落后来成为罗马投票分区的依据。
第53行 cui libet hic fasces dabit,“这个人能把束薪斧给他喜欢的任何人”。cui libet的先行词illi省略了,与格和dabit(给)配合。fasces是Fascism一词的词源,指古罗马象征权力的束薪斧。eripietque curule ebur,“他也能夺走的象牙椅”。curule ebur直译是“椅子上的象牙”,指象牙椅(sella curulis),是一种饰有象牙的座椅,在古罗马只有执政官、司法官等少数高级官员有权使用。
第54行 cui从句的先行词illi省略了,与格和eripiet(夺走)配合。cui volet importunus,“他不高兴的时候希望(下台)的人”。古罗马官员不仅竞选时需要讨好选民,执政期间也不能触怒他们。adde(加上)是命令式,这里指和选民套近乎时要用亲切的称呼。Frater,“兄弟”。pater,这里最好翻译为“大伯”或“大叔”。
第55行 ut cuique est aetas,“根据每个人的年龄(选择称呼)”,与格cuique表示aetas的归属。ita quemque facetus adopta是命令式,“以这种方式礼貌地接受每个人”。
第56行 Si引导的从句是bene vivit(活得好),bene qui cenat(谁吃得好)是下一级从句。lucet(天亮了)和eamus(让我们走)是与Si从句对应的主句。
第57行 eamus quo ducit gula,“让我们去食欲引导我们去的地方”。piscemur(钓鱼) 和venemur(打猎)都是异相动词。
第58行 ut olim Gargilius,“就像加吉琉(所指不详,可能是民间故事里的人物)从前那样”。qui从句的先行词是Gargilius。qui mane plagas, venabula, servos iubebat,“他在早晨会命令奴隶(带着)猎网和长矛”。
第59行 differtum transire forum populumque,“穿过拥挤的广场和人群”。
第60行 ut引导目的状语从句。unus ut e multis referret emptum mulus aprum,“让许多骡子中的一头驮回他买的野猪”,mulus(骡子)是主语。populo spectante(人群在一旁看)是独立夺格。
第61行 crudi tumidique lavemur,“让我们(在)肚子胀满食物、难以消化(的时候)去洗澡”。crudi(消化不良)和tumidi(肚子鼓鼓)都修饰主语“我们”。
第62行 quid deceat(什么得体)和quid non(什么不得体)都是形容词obliti(忘记)的宾语从句。Caerite cera digni(应当被剥夺选举权的)修饰主语,凯勒(Caere)是埃特鲁里亚一个古老的城市,它的居民有罗马公民资格,但没有选举权。cera省略了tabula,意为“蜡板”,用来记录公民的姓名,Caerite cera意味着成为凯勒的公民,也就是失去选举权。
第63行 remigium vitiosum Ithacensis Vlixei是“我们”的同位语,“(就像)伊塔卡的尤利西斯的邪恶同伴”。remigium(=remiges,桨手)是集合名词,指尤利西斯的手下。
第64行 cui从句的先行词是remigium。cui potior patria fuit interdicta voluptas,“对他们而言,被禁止的快乐比故国还重要”。interdicta voluptas(被禁止的快乐)指他们贪恋肉体享乐,一再忘记回国这个首要目标。
第65行 Mimnermus uti(=ut)censet,“如弥涅墨斯所认为的那样”,弥涅墨斯是古希腊诗人、哀歌体的鼻祖。sine amore iocisque nil est iucundum,“(如果)没有爱欲和嬉闹,没有任何东西是快乐的”。
第66行 vivas in amore iocisque,“你就活在爱欲和嬉闹中吧”。
第67行 Vive, vale是命令式,“好好活,再见”。Si quid novisti rectius istis,“如果你知道什么比(我给你的)这些想法更正确的想法”。rectius修饰quid,夺格istis表示比较,作中性复数名词。istis指贺拉斯在整首诗里表达的人生态度,中指代词istis给人的感觉是贺拉斯把这些道路摆在对方面前。
第68行 candidus imperti是命令式,“坦率地告诉(我)”。si non, his utere mecum,“如果不(知道),就和我一起享用这些”。his和istis所指的内容是一致的,但用his表明了双方的共同认可。