Te, Messalla, canam, quamquam me cognita virtus
terret; ut infirmae nequeant subsistere vires,
incipiam tamen, ac meritas si carmina laudes
deficiant, humilis tantis sim conditor actis
5 nec tua praeter te chartis intexere quisquam
facta queat, dictis ut non maiora supersint,
est nobis voluisse satis; nec munera parva
respueris: etiam Phoebo gratissima dona
Cres tulit, et cunctis Baccho iucundior hospes
10 Icarus, ut puro testantur sidera caelo
Erigoneque Canisque, neget ne longior aetas.
Quin etiam Alcides, deus ascensurus Olympum,
laeta Molorcheis posuit vestigia tectis,
parvaque caelestis placavit mica, nec illis
15 semper inaurato taurus cadit hostia cornu.
Hic quoque sit gratus parvus labor, ut tibi possim
inde alios aliosque memor componere versus.
Alter dicat opus magni mirabile mundi,
qualis in immenso desederit aere tellus,
20 qualis et in curvum pontus confluxerit orbem,
et vagus, e terris qua surgere nititur, aer,
huic ut contextus passim fluat igneus aether,
pendentique super claudantur ut omnia caelo;
at quodcumque meae poterunt audere Camenae,
25 seu tibi par poterunt seu, quod Spes abnuit, ultra
sive minus (certeque canent minus), omne vovemus
hoc tibi, nec tanto careat mihi nomine charta.
Nam quamquam antiquae gentis superant tibi laudes,
non tua maiorum contenta est gloria fama
30 nec quaeris quid quaque index sub imagine dicat,
sed generis priscos contendis vincere honores,
quam tibi maiores maius decus ipse futuris:
at tua non titulus capiet sub nomine facta,
aeterno sed erunt tibi magna volumina versu,
35 convenientque tuas cupidi componere laudes
undique quique canent vincto pede quique soluto;
quis potior, certamen erit: sim victor in illis,
ut nostrum tantis inscribam nomen in actis.
Nam quis te maiora gerit castrisve forove?
40 Nec tamen hic aut hic tibi laus maiorve minorve,
iusta pari premitur veluti cum pondere libra,
43 qualis, inaequatum si quando onus urget utrimque,
44 instabilis natat alterno depressior orbe,
42 prona nec hac plus parte sedet nec surgit ab illa.
45 Nam seu diversi fremat inconstantia vulgi,
non alius sedare queat; seu iudicis ira
sit placanda, tuis poterit mitescere verbis.
Non Pylos aut Ithace tantos genuisse feruntur
Nestora vel parvae magnum decus urbis Vlixem,
50 vixerit ille senex quamvis, dum terna per orbem
saecula fertilibus Titan decurreret horis,
ille per ignotas audax erraverit urbes,
qua maris extremis tellus includitur undis.
Nam Ciconumque manus adversis reppulit armis,
55 nec valuit lotos coeptos avertere cursus,
cessit et Aetnaeae Neptunius incola rupis
victa Maroneo foedatus lumina baccho;
vexit et Aeolios placidum per Nerea ventos,
incultos adiit Laestrygonas Antiphatenque,
60 nobilis Artacie gelida quos irrigat unda;
solum nec doctae verterunt pocula Circes,
quamvis illa foret Solis genus, apta vel herbis
aptaque vel cantu veteres mutare figuras;
Cimmerion etiam obscuras accessit ad arces,
65 quis numquam candente dies apparuit ortu,
seu supra terras Phoebus seu curreret infra;
vidit ut inferno Plutonis subdita regno
magna deum proles levibus ius diceret umbris,
praeteriitque cita Sirenum litora puppi.
70 Illum inter geminae nantem confinia mortis
nec Scyllae saevo conterruit impetus ore,[1]
cum canibus rabidas inter fera serperet undas,
nec violenta suo consumpsit more Charybdis,
vel si sublimis fluctu consurgeret imo,
75 vel si interrupto nudaret gurgite pontum.
Non violata vagi sileantur pascua Solis,
non amor et fecunda Atlantidos arva Calypsus,
finis et erroris miseri Phaeacia tellus.
Atque haec seu nostras inter sunt cognita terras,
80 fabula sive novum dedit his erroribus orbem,
sit labor illius, tua dum facundia maior.
Iam te non alius belli tenet aptius artes,
qua deceat tutam castris praeducere fossam,
qualiter adversos hosti defigere cervos,
85 quemve locum ducto melius sit claudere vallo,
fontis ubi dulces erumpat terra liquores,
ut facilisque tuis aditus sit et arduus hosti,
laudis ut assiduo vigeat certamine miles,
quis tardamve sudem melius celeremve sagittam
90 iecerit aut lento perfregerit obvia pilo,
aut quis equum celeremve arto compescere freno
possit et effusas tardo permittere habenas
inque vicem modo directo contendere passu,
seu libeat, curvo brevius convertere gyro,
95 quis parma, seu dextra velit seu laeva, tueri,
sive hac sive illac veniat gravis impetus hastae
amplior aut signata cita loca tangere funda.[2]
Iam simul audacis veniant certamina Martis
adversisque parent acies concurrere signis,
100 tum tibi non desit faciem componere pugnae,
seu sit opus quadratum acies consistat in agmen,
rectus ut aequatis decurrat frontibus ordo,
seu libeat duplicem seiunctim cernere Martem,
dexter uti laevum teneat dextrumque sinister
105 miles sitque duplex gemini victoria casus.
At non per dubias errant mea carmina laudes:
nam bellis experta cano. Testis mihi victae
fortis Iapydiae miles, testis quoque fallax
Pannonius, gelidas passim disiectus in Alpes,
110 testis Arupinis et pauper natus in arvis,
quem si quis videat vetus ut non fregerit aetas,
terna minus Pyliae miretur saecula famae:
112b namque senex longae peragit dum tempora vitae,
centum fecundos Titan renovaverit annos,
ipse tamen velox celerem super edere corpus
115 audet equum validisque sedet moderator habenis.
Te duce non alias conversus terga Domator
libera Romanae subiecit colla catenae.
Nec tamen his contentus eris: maiora peractis
instant, compertum est veracibus ut mihi signis,
120 quis Amythaonius nequeat certare Melampus.
Nam modo fulgentem Tyrio subtegmine vestem
indueras oriente die duce fertilis anni,
splendidior liquidis cum Sol caput extulit undis
et fera discordes tenuerunt flamina venti,
125 curva nec assuetos egerunt flumina cursus,
quin rapidum placidis etiam mare constitit undis,
ulla nec aerias volucris perlabitur auras
nec quadrupes densas depascitur aspera silvas,
quin largita tuis sunt multa silentia votis.
130 Iuppiter ipse levi vectus per inania curru
affuit et caelo vicinum liquit Olympum
intentaque tuis precibus se praebuit aure
cunctaque veraci capite annuit: additus aris
laetior eluxit structos super ignis acervos.
135 Quin hortante deo magnis insistere rebus
incipe; non idem tibi sint aliisque triumphi.
Non te vicino remorabitur obvia Marte
Gallia nec latis audax Hispania terris
nec fera Theraeo tellus obsessa colono,
140 nec qua vel Nilus vel regia lympha Choaspes
profluit aut rapidus, Cyri dementia, Gyndes,
aret Araccaeis aut unda Oroatia campis,[3]
nec qua regna vago Tamyris finivit Araxe,
impia nec saevis celebrans convivia mensis
145 ultima vicinus Phoebo tenet arva Padaeus,
quaque Hebrus Tanaisque Getas rigat atque Magynos.
Quid moror? Oceanus ponto qua continet orbem,
nulla tibi adversis regio sese offeret armis.
Te manet invictus Romano Marte Britannus
150 teque interiecto mundi pars altera sole.
Nam circumfuso consistit in aere tellus
et quinque in partes toto disponitur orbe.
Atque duae gelido vastantur frigore semper:
illic et densa tellus absconditur umbra,
155 et nulla incepto perlabitur unda liquore,
sed durata riget densam in glaciemque nivemque,
quippe ubi non umquam Titan super egerit ortus.
At media est Phoebi semper subiecta calori,
seu propior terris aestivum fertur in orbem
160 seu celer hibernas properat decurrere luces;
non igitur presso tellus exsurgit aratro,
nec frugem segetes praebent neque pabula terrae;
non illic colit arva deus, Bacchusve Ceresve,
nulla nec exustas habitant animalia partes.
165 Fertilis hanc inter posita est interque rigentes
nostraque et huic adversa solo pars altera nostro,
quas similis utrimque tenens vicinia caeli
temperat, alter et alterius vires necat aer;
hinc placidus nobis per tempora vertitur annus,
170 hinc et colla iugo didicit submittere taurus
et lenta excelsos vitis conscendere ramos,
tondeturque seges maturos annua partus,
et ferro tellus, pontus confinditur aere,[4]
quin etiam structis exsurgunt oppida muris.
175 Ergo ubi praeclaros poscent tua facta triumphos,[5]
solus utroque idem diceris magnus in orbe.
Non ego sum satis ad tantae praeconia laudis,
ipse mihi non si praescribat carmina Phoebus.
Est tibi, qui possit magnis se accingere rebus,
180 Valgius: aeterno propior non alter Homero.
Languida non noster peragit labor otia, quamvis
Fortuna, ut mos est illi, me adversa fatiget.
Nam mihi, cum magnis opibus domus alta niteret,
cui fuerant flavi ditantes ordine sulci
185 horrea fecundas ad deficientia messis,
cuique pecus denso pascebant agmine colles,
et domino satis et nimium furique lupoque,
nunc desiderium superest: nam cura novatur,
cum memor ante actos semper dolor admonet annos.
190 Sed licet asperiora cadant spolierque relictis,
non te deficient nostrae memorare Camenae.
Nec solum tibi Pierii tribuentur honores:
pro te vel rapidas ausim maris ire per undas,
adversis hiberna licet tumeant freta ventis,
195 pro te vel densis solus subsistere turmis
vel parvum Aetnaeae corpus committere flammae.
Sum quodcumque, tuum est. Nostri si parvula cura
sit tibi, quanta libet, si sit modo, non mihi regna
Lydia, non magni potior sit fama Gylippi,
200 posse Meleteas nec mallem vincere chartas.
Quod tibi si versus noster, totusve minusve,
vel bene sit notus, summo vel inerret in ore,
nulla mihi statuent finem te fata canendi.
Quin etiam mea tunc tumulus cum texerit ossa,
205 seu matura dies celerem properat mihi mortem,
longa manet seu vita, tamen, mutata figura
seu me finget equum rigidos percurrere campos
doctum seu tardi pecoris sim gloria taurus
sive ego per liquidum volucris vehar aera pennis,
210 quandocumque hominem me longa receperit aetas,
inceptis de te subtexam carmina chartis.
[1] saevo=seno
[2] amplior=aptior
[3] Oroatia=caristia
[4] confinditur=confunditur
[5] praeclaros=per claros; poscent=ierint=tulerint=cierint=noscent=scierint=peperint
(梅薩拉頌歌)
梅薩拉,我將詠贊你,儘管你公認的澤勛
令我膽怯。雖然我微薄的力量難勝任,
我仍將開始。如果我的詩難以讚美
你的輝煌成就,我這位記錄者太卑微,
5 除了你,沒有人能用你的事迹如此
編織書卷,不遺漏任何更偉大的功績,
我表達意願就已經足夠。但請勿拒絕
這份薄禮,甚至福玻斯都歡迎克里特的
禮物,巴克斯喜愛款待他的伊卡洛斯
10 勝過所有人,作證的是清澈夜空的星子
厄里戈涅和小犬,以免被歲月忘記;[1]
甚至後來將登上天界的海格力斯[2]
也曾在摩洛爾科斯的屋檐下欣然棲身。[3]
少許鹽粒就能夠打動神的心,他們
15 並非總要求獻祭頭套金角的公牛。
願你也接受這微不足道的作品,能夠
讓我被記憶鼓舞,繼續為你寫詩。
讓別人去講述偉大世界的奇妙起始,[4]
大地如何在無垠的空氣中逐漸沉降,
20 海洋如何圍繞着弧形的地球流淌,
在遊盪的空氣奮力從大地升起之處,
與之混合的火質以太又如何起伏——[5]
所有元素如何被懸掛的天穹封禁。
可是我的詩敢於嘗試的一切,無論
25 企及或越過(“希望”禁止)你的高度,
或者夠不上(當然夠不上),我都全部
獻給你——我的紙草怎能缺如此的人物?
雖然古老的家族已給你豐盛的榮譽,
但你對光榮的追求不止於先祖的名聲,
30 你也不去問蠟像的銘文記載的內容,
而是盡全力超過家族昔日的風采,
先輩於你的榮耀不如你之於後代,
姓名下的生平不可能容納你的功業。
你將擁有卷軼浩繁的不朽詩歌,
35 渴望為你寫頌詞的作家將從各處
聚集(無論他們寫散文或遵守格律),
並努力爭奪第一,願我取得勝利,
在如此成就的記述間銘刻我的名字。
在軍營或在法庭,誰的貢獻超過你?
40 然而你在兩方面的聲望都同樣卓異,
正如負載着相同重量的精準天平
43 (如果有時候兩邊施加的力量不等,
44 它就會搖晃,左右的托盤輪流下降),
42 這邊不更低,那邊不更高,正好一樣。
45 若無常的庸眾因為內訌而咆哮,無人
比你更善於震懾他們;若需要撫平
法官的憤怒,你的言辭可讓他軟化。[6]
皮洛斯無法如此誇涅斯托耳,伊塔卡
無法如此誇尤利西斯(小城的大榮光),[7]
50 雖然那位老者的壽數足以讓太陽
三百次走完育化莊稼與水果的旅程,
另一位也曾勇敢地遊歷未知的諸城,[8]
直至被大海波浪封鎖的陸地盡頭:
他迎戰齊科涅斯人的軍隊,將其驅走;[9]
55 蓮花也未能迫使他偏離原來的航道,[10]
居住在埃特納巉岩的涅普頓之子(醉酒[11]
之時被奪去視力)也不是他的對手;
載着風神袋,他穿越平靜的海濤,[12]
拜訪野蠻的萊斯特里恭人和安提法忒斯[13]
60 (阿爾塔其厄寒涼的水滋潤着那裡);[14]
唯有他未被喀耳刻的毒藥變成畜生,[15]
儘管她是日神的後裔,魔法高深,
精於用草卉或咒語讓人失去原形;
他也曾進入欽梅利伊人的黑暗瓮城[16]
65 (他們從未目睹過早晨明亮的天光,
無論太陽運行在大地之下或之上);
他看見神靈的偉大後裔如何臣服於[17]
冥王的統治,為輕忽的幽靈制定法律,
也曾坐迅疾的舟船經過塞壬的岸濱;[18]
70 當他在兩邊都是死亡的海峽中航行,
並未被斯庫拉兇殘大嘴的攻擊嚇倒
(她偷偷潛出那片群犬肆虐的波濤),
狂暴的卡律布狄斯也未能以自己的方式[19]
吞噬他,無論是從深淵裡高高湧起,
75 還是分開如山的巨浪,露出海床;
我也要提及他侵入遠行福玻斯的牧場,[20]
還有阿特拉斯女兒的愛情與膏田,[21]
以及派阿齊亞——他悲慘流浪的終點。[22]
無論這些事發生在我們知曉的邦國,
80 還是讓傳說把漂泊安排在某個新世界,
他只是受的罪更多,辯才卻要輸給你。
在戰爭的藝術方面,無人能與你匹敵:
何處挖溝渠才能確保軍營的安全,
怎樣布設拒馬來抵擋敵人的兵團,
85 如何找修築環形寨牆的理想地點,
穿透哪裡的泥土會噴出甜美的清泉,
並且讓你的軍隊易到達,敵軍卻難;
如何讓士兵為榮譽持續競爭、鍛煉,
看誰最擅長投擲木棍或射出迅疾的
90 箭矢,或用柔韌的標槍將擋道物消滅,
或者誰能夠拽緊轡頭,制住飛駿,
鬆開韁繩,叫落後的馬自由馳騁,
變換花樣,時而驅使它徑直向前,
時而隨心駕馭它在狹窄的圈裡打轉,
95 誰用左邊和右邊的盾牌防守都獲勝,
無論沉重的長矛從哪個方向進攻,
或能讓閃電般的投石機遠遠擊中目標。
一旦勇敢的戰鬥打響,士兵準備好
在彼此對峙的旗幟下與敵人短兵相接,
100 你就不會茫然於擺出最合適的陣列,
無論是需要將隊伍縮成一個方形,
讓前鋒保持齊平,全軍穩固地推進,
或者更適宜將兵士分成兩個部分,
讓右軍護衛左軍,左軍護衛右軍,
105 承擔雙重的風險,爭取雙重的凱旋。
然而我的詩並非遊盪在可疑的讚辭間,
戰爭已顯明它們的真實。雅皮迪亞[23]
潰敗的強大軍隊和詭詐的潘諾尼亞[24]
(族人逃散到阿爾卑斯各處的雪山)可作證,
110 出生於阿魯皮烏姆的一位窮人可作證[25]
(誰如果看見不曾被暮年摧折的他,
就不會對三世壽命的皮洛斯傳說太驚訝)。[26]
112b 當這位老者走完自己漫長的生命時,
太陽應當已運行一個豐收的世紀,
他卻渾不懼讓敏捷的身體躍上馬背,
115 安穩如山地坐着,手牢牢控制韁轡。
從未嘗敗績的多瑪托耳終於在你擔任[27]
統帥時,向羅馬鎖鏈伸出自由的脖頸。
但你不會滿足於這些,更大的功勞
等着你,我知曉,因為看見預示的徵兆
120 (論靈驗,梅朗坡斯都不能與之相比)。[28]
你新近穿上了熠熠發光的推羅紫衣,[29]
在豐饒之年開端的那個喜慶日子,[30]
當太陽從澄明海波里格外燦爛地抬起
它的頭,爭鬥的風止住狂野的喧囂,
125 蜿蜒的江河不再遵循慣常的水道,
甚至大海都安靜,收起洶湧的波浪,
沒有禽鳥在高邈的空氣中扇動翅膀,
也沒有兇猛的四足獸在茂密林間進食,
而是為你的禱告賜下充盈的沉寂。
130 朱庇特親自乘戰車,穿過空靈的穹蒼,
離開凌霄的奧林匹斯山,陪在你身旁,
用專註的耳朵聽你的願望,頷首稱讚,
以無上權威全部應允。剛觸到祭壇,
火就在堆聚的香料上騰起歡快的焰苗。
135 開始為偉業努力吧,響應神的呼召,
別讓為你準備的凱旋禮與別人一樣!
與高盧人狹路相逢的近戰將無法阻擋
你的腳步,好戰西班牙廣闊的領土,
泰拉移居者佔據的那片荒蠻地域,[31]
140 尼羅河或國王之河科阿斯佩斯流經[32]
之處,或湍急君得斯河(曾讓居魯士發瘋)[33]
和阿拉卡平原的奧羅阿提斯河遭炙烤之地[34]
也不能,或塔穆利絲國界上的阿拉克西斯,[35]
或經常舉辦瀆神食人宴的帕代伊部落[36]
145 (與福玻斯為鄰,據有世界盡頭的田野),
或哺育蓋塔人的赫布羅斯河、塔納伊斯河。[37]
我何必啰嗦?被大洋環繞的整個世界,
沒任何地方能夠以武力與你抗衡。
羅馬軍團未征服的不列顛為你留存,
150 還有太陽軌道分隔開的世界另一半——[38]
因為地球在四周包裹的空氣里虛懸,
我們可以把整個球體分成五部分。
其中兩部分常年被冰凍的寒冷蹂躪:
那裡,大地藏匿在濃黑陰影的深處,
155 每條流淌的河流都無法抵達歸宿,
而是在中途凝固,在深深冰雪中掩埋,
因為日頭永遠都不會利落地升起來。
然而中間區域卻正對着福玻斯的熱力,
無論它在夏季軌道上更接近大地,
160 還是加速運行,想早些結束冬季。
所以,那裡沒有鐵犁翻耕的印跡,
也沒有良田產莊稼或者牧場產草料,
巴克斯或刻瑞斯不曾看護那裡的田疇,
動物也不肯棲居——土地都已被烤透。
165 在它和冰凍地帶之間的區域卻很富饒,
就是我們的土地和與之對稱的部分,
從兩邊攔截的鄰近天域將同樣的特徵
賦予它們,兩種空氣的力量相中和。
因此,我們的一年有寧靜循環的季節;
170 因此,公牛學會忍受軛,俯下脖頸,
柔韌的葡萄藤學會沿着高樹枝攀升,
田野年復一年奉獻出成熟的蔬果,
鐵劃開土壤,銅頭的大船劃開海波,
甚至高牆環繞的城鎮也紛紛湧現。
175 所以,當你的功績贏得光榮的凱旋,
你將獨自享有這兩個世界的聲名。
我的能力不足以宣揚如此的光榮,
即使福玻斯親自指導我的詩也不行。
但你有瓦爾吉烏斯,他可承擔此重任,[39]
180 無人比他更接近永恆荷馬的才華。
並非我在辛勞外還有怠惰的閑暇,
儘管敵意的運氣一如平素折磨我。
我昔日曾經住在高宅里,富貴豪奢,
一排排棕黃的犁溝為我增殖財貨,
185 即使穀倉都裝滿,也不能應對收穫,
密匝匝的牛羊排成長列,放牧于山坡,
數量對主人足夠,對竊賊和野狼卻太多,
但現在只剩下悵惘:痛苦總重新襲來,
讓悲傷喚起往事,提醒我逝去的年歲。
190 儘管我遭逢厄運,正失去剩餘的一切,
但我的繆斯仍然會紀念你的功業,
而且我向你獻上的不只是繆斯的榮譽:
為了你,滔天巨浪在前面我也敢橫渡,
即使狂暴的大海在逆卷的風中翻滾;
195 為了你,我可以獨自抵抗密集的敵軍,
或將這弱小的身體交給埃特納的烈焰。
無論我有什麼價值,全都屬於你。但凡
你對我有絲毫眷顧,只要有,呂底亞王國[40]
或偉大古利頗斯的名聲就黯然失色,[41]
200 即使能超過荷馬的技藝,我也不願意。[42]
但如果我的詩歌,全部或部分,能被你
熟諳,或者僅僅能從你的唇邊經過,
死亡就無法成為我歌頌你的時間邊界。
不,即使等到墳墓掩埋了我的骸骨,
205 無論那日子迅速到來,我很快亡故,
還是有漫長的壽數留存,還是我改換
形狀,成為馬,學習馳騁于堅實的平原,[43]
或動作緩慢的公牛——整個牧群的驕傲,
或一隻在清澈天空展翅飛翔的小鳥,
210 只要流逝的時光能讓我回人類之列,
我就會續寫此生已為你寫下的詩頁。
[1] 根據許基努斯(Hyginus)的《故事集》(Fabulae 130),伊卡洛斯(Icarus或Icarius)曾經熱情接待路過的酒神。他的狗名叫邁拉(Maera),主人被一群喝醉的牧人殺死後,它回到家裡,拽着他女兒厄里戈涅(Erigone)到了現場。厄里戈涅因悲傷而死,邁拉也絕食而死,酒神憐憫他們,將伊卡里俄斯變成獵戶座,將女兒變成處女座(Virgo),將邁拉變成小犬星(Canicula)。
[2] 海格力斯(Hercules),朱庇特與阿爾克梅涅之子,原是凡人,因為功業卓著被擢升為神。“海格力斯”對應的拉丁語原文是Alcides,這是指代他的慣常名稱,意為“阿爾凱俄斯的後裔”,因為名義上他是阿爾凱俄斯(安菲特律翁的父親)的孫子。“天界”對應的拉丁語原文是Olympum(奧林匹斯山,古希臘神話中天神居住之地)。
[3] 摩洛爾科斯(Molorchus)是尼米亞(Nemea)附近的一位窮人,海格力斯殺尼米亞獅子途中經過他家,曾受到他的熱情款待。
[4] 從這行開始的六行詩明顯受到古羅馬詩人盧克萊修(Lucretius)《物性論》(De Rerum Natura)影響。
[5] 在西方古典時代,以太(aether)指存在於遠離地球的高空中的特殊空氣,火元素則被視為組成星辰的材料,所以以太常與火混雜。參考盧克萊修《物性論》(De Rerum Natura 5.457)中“蘊含火的以太”的說法。
[6] 梅薩拉是當時著名的演說家。
[7] 皮洛斯(Pylos)是特洛伊戰爭中最年長的希臘人涅斯托耳(Nestor)的家鄉,據說他活了三百歲。尤利西斯(Ulysses,即奧德修斯)是伊塔卡(Ithaca)的國王,特洛伊戰爭中希臘軍隊的智囊。
[8] 以下約三十行詩概述了尤利西斯在海上漂泊十年的經歷。
[9] 齊科涅斯人(Cicones)是色雷斯的一個民族。
[10] 這裡的蓮花(lotos)不是中國的蓮花,而是古希臘神話中食蓮部落(Lotophagoi)食用的一種忘憂植物。參考《奧德賽》第九卷。
[11] 埃特納(Aetna)是意大利西西里島上的著名火山,“涅普頓之子”指獨眼巨人波呂斐摩斯(Polyphemus)。他被尤利西斯用計弄瞎,但殺死了他的許多同伴。
[12] “風神袋”指埃俄洛斯(Aeolus)贈給尤利西斯的禮物,這個袋子里裝着各種可能威脅航行的風。拉丁語原文的Nerea是Nereus(涅柔斯)的希臘語賓格,涅柔斯是古老的海神,這裡代指海。
[13] 萊斯特里恭部族(Laestrygones)有食人的習慣,安提法忒斯(Antiphates)是這個食人族的國王,參考《奧德賽》(Odyssey 10.80-132)。
[14] 阿爾塔其厄(Artacie)是萊斯特里恭部族領土上的一處泉水。
[15] 喀耳刻(Circe),太陽神赫利俄斯與柏爾薩之女,擅長魔法。她將尤利西斯的許多同伴變成了豬。
[16] 欽梅利伊人(Cimmerii)是古代色雷斯的一個民族,他們住在第聶伯河兩岸、今天的克里米亞一帶。
[17] 指冥府的三位法官:米諾斯(Minos)和拉達曼托斯(Rhadamanthus),朱庇特和歐羅巴之子;埃阿科斯(Aeacus),朱庇特與埃吉娜之子。
[18] 塞壬(Sirenes),河神阿刻羅俄斯女兒的統稱,以歌聲魅惑水手而聞名。
[19] 卡律布狄斯(Charybdis)是古希臘神話中的海妖,據說一天三次吸入再吐出大量海水,無數水手葬身她口中。理性的解釋是,這是一個漩渦。
[20] “福玻斯的牧場”指斐萊(Pherae),福玻斯曾在此為阿德墨托斯(Admetus)放牧。
[21] “阿特拉斯女兒”指卡呂普索(Calypso),拉丁語原文的Calypsus是希臘語屬格。她是提坦神阿特拉斯(Atlas)的女兒,居住在奧古吉亞島(Ogygia)。
[22] 派阿齊亞(Phaeacia)是尤利西斯遇見瑙西卡公主的地方。
[23] 雅皮迪亞(Iapydia)是巴爾幹半島西部伊利里亞(Illyria)地區的三個組成部分之一,公元前34年被羅馬征服。
[24] 潘諾尼亞(Pannonia)是羅馬邊疆行省,東邊和北邊以多瑙河為界。
[25] “皮洛斯傳說”指涅斯托耳。
[26] 阿魯皮烏姆(Arupium)是羅馬人的一個定居點,在今天克羅地亞境內。
[27] 多瑪托耳(Domator),所指不詳,可能是某個蠻族部落的首領。
[28] 梅朗坡斯(Melampus)是古希臘南部麥西尼亞(Messenia)的國王。他曾經救過兩條大蛇,這兩條大蛇就向他報恩,趁着他在森林裡熟睡時,分別用舌頭舔過他的眼睛和耳朵。因此,他得到了異乎常人的力量:眼睛可以看見別人看不見的東西,耳朵可以聽懂一切動物的言語,有了出神入化的醫術,甚至還能未卜先知。拉丁語原文中修飾Melampus 的Amythaonius意為“屬於阿密塔昂的”,因為梅朗坡斯是阿密塔昂的兒子,由於漢譯格律限制,該詞未譯。
[29] 指執政官官服(toga praetexta),梅薩拉和屋大維是公元前31年的執政官。
[30] 從公元前153年開始,元旦就是執政官就職之日(此前是3月15日)。
[31] 泰拉(Thera)是愛琴海環形島(Cyclades)的一個島,其居民在北非建立了居雷奈(Cynene)。
[32] 科阿斯佩斯河(Choaspes)是發源於阿富汗興都庫什山的一條河。
[33] 君得斯河(Gyndes),今天的迪亞拉河,是巴比倫底格里斯河的一條支流。根據希羅多德的記述(Histories 11.189),公元前559年,在遠征巴比倫途中,波斯國王居魯士二世和部隊受到君得斯河的阻擋,他的愛馬被激流捲走,居魯士盛怒之下,決定讓河流改道,工程嚴重耽誤了軍事行動。
[34] 阿拉卡(Aracca)是底格里斯河畔的一個城鎮,奧羅阿提斯河(Oroatis)即今天的佐赫爾河(Zohre),在伊朗西南部。
[35] 塔穆利絲(Tamyris,也作Tomyris)是斯基泰女王,擊敗並殺死了波斯國王居魯士二世。阿拉克西斯河(Araxes)是亞美尼亞的一條河。
[36] 帕代伊(Padaei)是印度的一個食人部落。
[37] 蓋塔人(Getae)是色雷斯部落,主要居住在多瑙河入海口附近,今天的保加利亞南部和羅馬尼亞北部。赫布羅斯河(Hebrus)是色雷斯的主要河流,注入愛琴海。塔納伊斯河(Tanais)就是今天的頓河,在俄國境內。由於漢譯格律限制,拉丁語原文的Magynos(馬古尼人,所指不詳)未譯。
[38] 以下二十餘行的內容明顯模仿了盧克萊修的《物性論》。
[39] 關於瓦爾吉烏斯,參考本書第一部第十首第11行的注釋。
[40] 呂底亞(Lydia),小亞細亞的古國名,後來成為一個地區。
[41] 古利頗斯(Gylippus)是伯羅奔尼撒戰爭中一位著名的斯巴達將領。
[42] “荷馬”對應的拉丁語原文是Meleteas(Meles的形容詞),梅勒斯(Meles)是荷馬出生地小亞細亞名城斯密爾納(smyrna)的一條河。
[43] 此處影射的是古希臘哲學家畢達哥拉斯的靈魂轉世說。