《哀歌集》第二部第1首(提布卢斯)



Quisquis adest, faveat: fruges lustramus et agros,
ritus ut a prisco traditus extat avo.
Bacche, veni, dulcisque tuis e cornibus uva
pendeat, et spicis tempora cinge, Ceres.
5 Luce sacra requiescat humus, requiescat arator,
et grave suspenso vomere cesset opus.
Solvite vincla iugis: nunc ad praesepia debent
plena coronato stare boves capite.
Omnia sint operata deo: non audeat ulla
10 lanificam pensis imposuisse manum.
Vos quoque abesse procul iubeo, discedat ab aris,
cui tulit hesterna gaudia nocte Venus.
Casta placent superis: pura cum veste venite
et manibus puris sumite fontis aquam.
15 Cernite, fulgentes ut eat sacer agnus ad aras
vinctaque post olea candida turba comas.
Di patrii, purgamus agros, purgamus agrestes:[1]
vos mala de nostris pellite limitibus,
neu seges eludat messem fallacibus herbis,
20 neu timeat celeres tardior agna lupos.
Tunc nitidus plenis confisus rusticus agris
ingeret ardenti grandia ligna foco,
turbaque vernarum, saturi bona signa coloni,
ludet et ex virgis extruet ante casas.
25 Eventura precor: viden ut felicibus extis
significet placidos nuntia fibra deos?
Nunc mihi fumosos veteris proferte Falernos
consulis et Chio solvite vincla cado.
Vina diem celebrent: non festa luce madere
30 est rubor, errantes et male ferre pedes.
Sed ‘Bene Messallam’ sua quisque ad pocula dicat,
nomen et absentis singula verba sonent.
Gentis Aquitanae celeber Messalla triumphis
et magna intonsis gloria victor avis,
35 huc ades aspiraque mihi, dum carmine nostro
redditur agricolis gratia caelitibus.
Rura cano rurisque deos. His vita magistris
desuevit querna pellere glande famem;
illi compositis primum docuere tigillis
40 exiguam viridi fronde operire domum;
illi etiam tauros primi docuisse feruntur
servitium et plaustro supposuisse rotam.
Tunc victus abiere feri, tum consita pomus,[2]
tunc bibit inriguas fertilis hortus aquas,[3]
45 aurea tunc pressos pedibus dedit uva liquores[4]
mixtaque securo est sobria lympha mero.[5]
Rura ferunt messes, calidi cum sideris aestu
deponit flavas annua terra comas.
Rure levis verno flores apis ingerit alveo,
50 compleat ut dulci sedula melle favos.
Agricola assiduo primum satiatus aratro
cantavit certo rustica verba pede
et satur arenti primum est modulatus avena
carmen, ut ornatos diceret ante deos,
55 agricola et minio suffusus, Bacche, rubenti
primus inexperta duxit ab arte choros.
Huic datus a pleno memorabile munus ovili
dux pecoris curtas auxerat hircus opes.
Rure puer verno primum de flore coronam
60 fecit et antiquis imposuit Laribus.
Rure etiam teneris curam exhibitura puellis
molle gerit tergo lucida vellus ovis.
Hinc et femineus labor est, hinc pensa colusque,
fusus et apposito pollice versat opus;
65 atque aliqua assidue textrix operata Minervae
cantat, et a pulso tela sonat latere.
Ipse quoque inter agros interque armenta Cupido
natus et indomitas dicitur inter equas.
Illic indocto primum se exercuit arcu:
70 ei mihi, quam doctas nunc habet ille manus!
Nec pecudes, velut ante, petit: fixisse puellas
gestit et audaces perdomuisse viros.
Hic iuveni detraxit opes, hic dicere iussit
limen ad iratae verba pudenda senem;
75 hoc duce custodes furtim transgressa iacentes
ad iuvenem tenebris sola puella venit
et pedibus praetentat iter suspensa timore,[6]
explorat caecas cui manus ante vias.
A miseri, quos hic graviter deus urget! At ille
80 felix, cui placidus leniter afflat Amor.
Sancte, veni dapibus festis, sed pone sagittas
et procul ardentes hinc precor abde faces.
Vos celebrem cantate deum pecorique vocate
voce: palam pecori, clam sibi quisque vocet.
85 Aut etiam sibi quisque palam: nam turba iocosa
obstrepit et Phrygio tibia curva sono.
Ludite: iam Nox iungit equos, currumque sequuntur
matris lascivo sidera fulva choro,
postque venit tacitus furvis circumdatus alis
90 Somnus et incerto Somnia nigra pede.
[1] Di=Dii
[2] Tunc=Tum
[3] tunc=tum
[4] tunc=tum
[5] securo=sincero (Diggle 2005)
[6] praetentat=praetemptat

(土地净化礼)[1]
 
在场之人,请肃静;我们正净化土地[2]
和蔬果,按远古先祖传下的仪式。
巴克斯,来吧,愿你的角挂上甜葡萄;
刻瑞斯,愿你的双鬓有麦穗缠绕。
5 愿大地在神圣光芒中休憩,愿耕夫休憩,
犁铧高悬,艰辛的活计停止。
解开木轭的绳索,公牛该头戴花环,
现在它们该站在食槽边饱餐。
让一切只为荣耀神而运转,任何妇女
10 都不可惦记纺纱,偷偷忙碌。
我也命令你们别靠近——请远离祭坛,
如果昨夜曾享受云雨之欢。[3]
洁净才叫神喜悦:你们来,衣裳应洁净,
从圣泉领受水的手也当洁净。
15 看吧,献祭的羊羔正走向闪亮的祭坛,
后面白袍的人群都头戴橄榄。
祖先的神,我们净化土地和乡民,
请将灾难逐出我们的边境,
别让庄稼用撒谎的杂草辜负谷仓,
20 别让落单的羊羔怕迅猛的狼。
这样,信任丰盈田野的欣喜耕夫
会将阔柴堆进燃烧的火炉,
成群的家奴——富裕农场主的吉祥标志——
嬉戏着在前面用树枝搭建房子。
25 我祈祷好的结局:看,预言的脏腑
用幸运的纹路显示诸神的祝福!
现在,从旧日酒窖中取出烟熏的法勒年,[4]
扯掉皮筋,打开基俄斯的酒坛。[5]
用酒为日子助兴!在节庆酩酊大醉,
30 脚步踉跄,并不值得谁羞愧。
但要让每人饮酒时都说声“梅萨拉安康!”,
他虽不在场,却叫他的名回响。
因为击败阿奎塔尼亚而闻名的梅萨拉,[6]
征服者,长发祖先的荣耀与光华,
35 请莅临此处,给我灵感,当我用诗歌
向庇佑原野的神灵表达感谢。
我赞美乡村和乡村之神,是他们指引
人类不再以橡实驱走饥馑;
是他们最初传授以木梁造房的技术,
40 并用绿叶为小屋遮蔽风雨;
据传说,也是他们最先教公牛服役,
在我们的推车底下添上轮子。
那时野蛮的食物消失了,开始种果树,
那时繁盛的果园开始饮沟渠;
45 那时金色的葡萄被足踩,献出汁液,
警醒的清水与忘忧的纯酒相合。
乡村迎来收获,当犬星酷热欲燃,
大地又一年褪下明黄的发卷。
在乡村,轻巧的蜜蜂采集春天的花,
50 急于用甘甜的蜜装满巢与家。
是农夫在辛苦劳作之余,最先踏着
固定的节奏,唱出乡村的歌;
饱食之后,最先用干芦苇试验曲调,
并在自己装饰的神像前吹奏;
55 巴克斯,是一位农夫最先拿朱砂梅涂抹
全身,在队伍前领舞,技巧稚拙。
作为奖赏,他得到可以炫耀的礼物——
领头的山羊增加了他微薄的财富。[7]
在乡村,男孩最先把春天的花朵编成环,
60 用它作为古老拉里斯的冠冕。
也是在乡村,炫目的绵羊身披柔毛,
很快让娇弱的少女有理由操劳。
女人的活计由此而来:毛纱与绕线杆,
纺锤转动,在拇指与食指之间。
65 某位纺织女工作时,一直为密涅瓦歌唱,
侧面被撞击,织机也发出声响。
传说就连丘比特也诞生在野地,牛羊
和不可驯服的母马陪在他身旁。
在那里,他开始自学陌生的弓箭之术,
70 天啊,如今他的技艺多么娴熟!
他不再像从前追猎野兽,而渴望射进
姑娘的心灵,驯服桀骜的男人。
他夺走青年的财富,他命令老者在门边
对愤怒的女子说出羞耻的语言;[8]
75 在他引领下,女孩独自偷偷地绕过
沉睡的守卫,摸黑赴情郎之约,
恐惧地悬着一颗心,她反复用脚探路,
伸手在前方摸索黑沉沉的旅途。
悲惨啊,被爱神严厉压迫的人!可是
80 有福者却感觉丘比特温柔的呼吸。
神,参加这节日的盛宴!但求你放下
箭矢,远远地藏好燃烧的火把。[9]
每人都歌唱这著名的神灵!为牲畜大声
召唤他——表面为它们,私下为自身。
85 为自己召唤也无妨!戏谑的人群太喧嚣,
弯管的佛里吉亚曲调太吵闹。
玩乐吧,“夜”已聚拢驷马,金色的星座
顽皮地簇拥,追随母亲的战车,[10]
睡神也沉默地跟着,裹着黑色的翅膀,
90 还有黑色的梦神,脚步迷茫。[11]


[1] Murgatroyd(2002)指出,这是一首“模仿式诗歌”,就是诗人以戏剧化的方式描绘宗教仪式,仿佛自己也在同步参与。泛希腊时期的卡利马科斯和古罗马的卡图卢斯、奥维德等人都有不少此类作品。
[2] 拉丁语原文的Quisquis adest, faveat =linguis favete,后者是古罗马宗教仪式的标准用语,意为只说宗教视为吉祥的话语,否则便保持沉默。
[3] 提前禁欲是古罗马宗教仪式的通常要求,参考奥维德《情诗集》(Amores)第三部第七首53-54行:“谁能一大早就从如此娇嫩的女孩边 / 起身,径直赶赴神灵的圣殿?”
[4] “旧日”对应的拉丁语原文是veteris consulis,意为“往日执政官的”,古罗马纪年喜欢用执政官的名字,因为执政官任期一年。法勒年(Falernus)是古罗马著名的葡萄酒。
[5] 基俄斯(Chios)是位于爱琴海北部的一个岛,以葡萄酒和大理石闻名。醇厚的法勒年和清淡的基俄斯是绝配。
[6] 参考本书第一部第七首。
[7] 55-58行显然与悲剧起源有关,但其中的细节已难以确定。
[8] Murgatroyd指出,提布卢斯在这里提到了古罗马喜剧中的两类常见角色,一是为情人耗尽家财的年轻人,二是愚蠢的老年恋爱者。
[9] “神”指丘比特,箭矢和火把都是他的日常装备。
[10] “母亲”指“夜”,“夜”(Nox)对应着古希腊神话中的Nyx,是宇宙中最古老的女神,是睡神和梦神的母亲,参考赫西俄德《神谱》(Theogony 213, 759)。
[11] 睡神(Somnus)和梦神(Somnia)的密切关系体现在共同的词根上。