卡圖盧斯《歌集》第66首



Ominia qui magni dispexit lumina mundi,
qui stellarum ortus comperit atque obitus,
flammeus ut rapidi solis nitor obscuretur,
ut cedant certis sidera temporibus,
5 ut Triviam furtim sub Latmia saxa relegans
dulcis amor gyro devocet aerio,
Idem me ille Conon caelesti in lumine vidit
e Bereniceo vertice caesariem
fulgentem clare, quam multis illa dearum
10 levia protendens brachia pollicita est,
qua rex tempestate novo auctus hymenaeo
vastatum finis iverat Assyrios,
dulcia nocturnae portans vestigia rixae,
quam de virgineis gesserat exuviis.
15 Estne novis nuptis odio Venus? Anne parentum
frustrantur falsis gaudia lacrimulis,
ubertim thalami quas intra limina fundunt?
Non, ita me divi, vera gemunt, iuerint.
Id mea me multis docuit regina querellis
20 invisente novo proelia torva viro.
At tu non orbum luxti deserta cubile,
sed fratris cari flebile discidium?
Quam penitus maestas exedit cura medullas!
Vt tibi tunc toto pectore sollicitae
25 sensibus ereptis mens excidit! At [te] ego certe
cognoram a parva virgine magnanimam.
Anne bonum oblita es facinus, quo regium adepta es
coniugium, quod non fortior ausit alis?
Sed tum maesta virum mittens quae verba locuta es!
30 Iuppiter, ut tristi lumina saepe manu!
Quis te mutavit tantus deus? An quod amantes
non longe a caro corpore abesse volunt?
Atque ibi me cunctis pro dulci coniuge divis
non sine taurino sanguine pollicita es,
35 si reditum tetulisset. Is haud in tempore longo
captam Asiam Aegypti finibus addiderat.
Quis ego pro factis caelesti reddita coetu
pristina vota novo munere dissolvo.
Invita, o regina, tuo de vertice cessi,
40 invita: adiuro teque tuumque caput,
digna ferat quod si quis inaniter adiurarit:
sed qui se ferro postulet esse parem?
Ille quoque eversus mons est, quem maximum in oris
progenies Thiae clara supervehitur,
45 cum Medi peperere novum mare, cumque iuventus
per medium classi barbara navit Athon.
Quid facient crines, cum ferro talia cedant?
Iuppiter, ut Chalybon omne genus pereat,
et qui principio sub terra quaerere venas
50 institit ac ferri stringere duritiem!
Abiunctae paulo ante comae mea fata sorores
lugebant, cum se Memnonis Aethiopis
unigena impellens nutantibus aera pennis
obtulit Arsinoes Locridos ales equus,
55 isque per aetherias me tollens avolat umbras
et Veneris casto collocat in gremio.
Ipsa suum Zephyritis eo famulum legarat
Graia Canopiis incola litoribus.
Inde Venus vario ne solum in lumine caeli
60 ex Ariadnaeis aurea temporibus
fixa corona foret, sed nos quoque fulgeremus
devotae flavi verticis exuviae,
uvidulam a fluctu cedentem ad templa deum me
sidus in antiquis diva novum posuit.
65 Virginis et saevi contingens namque Leonis
lumina, Callisto iuncta Lycaoniae,
vertor in occasum, tardum dux ante Booten,
qui vix sero alto mergitur Oceano.
Sed quamquam me nocte premunt vestigia divum,
70 lux autem canae Tethyi restituit,
(pace tua fari hic liceat, Rhamnusia virgo,
namque ego non ullo vera timore tegam,
nec si me infestis discerpent sidera dictis,
condita quin veri pectoris evoluam),
75 non his tam laetor rebus, quam me afore semper,
afore me a dominae vertice discrucior,
quicum ego, dum virgo quondam fuit omnibus expers
unguentis, una milia multa bibi.
Nunc vos, optato quas iunxit lumine taeda,
80 non prius unanimis corpora coniugibus
tradite nudantes reiecta veste papillas
quam iucunda mihi munera libet onyx,
vester onyx, casto colitis quae iura cubili.
Sed quae se impuro dedit adulterio,
85 illius a mala dona levis bibat irrita pulvis:
namque ego ab indignis praemia nulla peto.
Sed magis, o nuptae, semper concordia vestras,
semper amor sedes incolat assiduus.
Tu vero, regina, tuens cum sidera divam
90 placabis festis luminibus Venerem,
unguinis expertem non siris esse tuam me,
sed potius largis affice muneribus.
Sidera corruerint utinam! Coma regia fiam,
Proximus Hydrochoi fulgeret Oarion!

(后髮座的自述)[1]
 
他巡閱過浩瀚宇宙所有發光的天體,
探求過星辰升起與降落的規則,
迅疾的太陽那燦爛的火焰何時藏匿,
諸星座如何在特定的季節隱沒,
5 甜愛如何讓月亮離開天上的軌道,[2]
悄悄浪遊到拉特墨斯山下——
正是他,科農,看見我璀璨地閃耀
(我,貝萊尼克王后的頭髮)[3]
在蒼穹的微光之中,因為她曾經伸出
10 光滑的手臂,將我允諾給諸女神。
那時,國王猶自沉浸於新婚的歡愉,
卻要跋山涉水,去亞述遠征,[4]
身上殘留着夜晚戰鬥的甜蜜印痕,
美妙的戰利品就是處女的貞節。[5]
15 新娘真的憎恨維納斯?或者她們[6]
在洞房門檻內讓淚水流淌成河,
只是為了沖毀父母本當有的歡喜?
神啊,她們的怨訴言不由衷。
我明白真相,是因為王后哀嘆不已,
20 當新郎即將投入殘忍的戰爭。
可是被拋下的你不是為空床傷悲,
而是為至親兄弟黯然的離別?[7]
憂慮多麼深地咬進你痛苦的骨髓!
你多麼凄惶,失去了一切知覺,
25 彷彿心都掉了出來!可是我了解你,
你在童年時就已經鎮定自若。
難道你不記得為了與國王結為伉儷
而採取的勇敢之舉,誰比你果決?[8]
可是送別丈夫時,你的話多麼抑鬱!
30 朱庇特啊,你怎樣一再擦拭淚水!
哪位神改變了你?還是因為情侶
難忍受與愛人的身體長久相違?
為了親愛的丈夫,你向所有神許願,
如果他平安歸來,你就會獻上我
35 (你以公牛的血為證)。沒過多少時間
他就佔了亞細亞,為埃及擴邊界。
如今事已兌現,我當向天上諸神
替你還昔日的願,和新祭品一起。
啊,王后,我離開你是多麼不甘心,[9]
40 不甘心:我以你和你的頭起誓:
誰敢妄發這樣的誓,讓他遭報應:
但誰能聲稱自己堪與鐵匹敵?
甚至海濱最宏偉的那座山都被剷平,
(提婭燦爛的兒子曾翻越那裡,)[10]
45 當波斯人開闢出一片新海,蠻族年輕人[11]
乘兵艦從阿托斯山的心臟穿過。
連它們都屈服於鐵,頭髮怎能抗衡?
朱庇特,願卡呂貝斯部落滅絕,[12]
願最先在地下尋找礦藏、最先打磨
50 堅利鐵器的那人死無全屍!
剛與我分開的姐妹頭髮,哀哭我的
命運,當埃塞俄比亞門農的兄弟、[13]
阿爾西諾厄王后的飛馬拍打翼翅,[14]
催動氣流,出現在我的身邊,
55 並且托舉着我,掠過天空的陰翳,
將我安放在維納斯純潔的胸前。
是澤弗里昂的女神——卡諾珀斯的[15]
希臘王后派這位僕人前來。
然後,維納斯為了不讓阿里阿德涅
60 雙鬢的金冠在天穹獨放異彩,
為了讓我,從金黃頭頂收穫的供品,
也能在紛繁的星光中熠熠生輝,
將我化成新星座,與諸顆舊星為鄰,
儘管我去神廟途中浸滿了淚水。
65 我在處女座和兇猛的獅子座之間,
挨着呂卡翁的女兒卡里斯托,[16]
沉落之時,我走在遲緩的牧夫座前,[17]
他很晚才在深深大洋中隱沒。[18]
雖然夜裡眾神的腳跡會經過我身邊,
70 晨光也會送我回泛白的海中,[19]
(拉姆諾斯的處女啊,請恕我直言,[20]
我不會讓任何恐懼將真相囚籠;
即使星座們都用憤怒的言辭討伐我,
我也要把胸中的秘密公之於眾。)
75 我並不喜歡現在的處境,反而感覺
是折磨,因我永別了女主人的頭頂;
以前和她一起在閨中,我曾經遍嘗
數千種香膏,如今再沒此福分。
如今你們,婚禮火炬光亮中的新娘,
80 虔誠守護着貞潔床榻的女人們,
在把你們的身體交給同心的郎君,
解開衣襟,袒露乳房之前,
別忘獻給我盛着可愛禮物的瑪瑙瓶。
但如果誰自甘陷入淫亂的泥潭,
85 且讓輕浮的塵土飲干她徒勞的賄賂,
我不向無德之人尋任何報答。
可是純潔的新娘,願更甜美的和睦、
更豐盛的愛永駐你們的家。
還有你,王后,當你凝望滿天星辰,
90 用節慶的燈火取悅神聖的維納斯,
不要對我,昔日的婢女,吝惜供品,
請讓我重新沉醉於無邊的香氣。
願眾星全墜落!願我還在王后頭上,
願獵戶座在寶瓶座的旁邊發光![21]


[1] 本詩格律是哀歌雙行體。這首詩很可能是第65首提到的卡圖盧斯翻譯的卡利馬科斯詩作的其中一首。卡利馬科斯原詩已佚失,20世紀發現的兩個片段表明卡圖盧斯在翻譯一些晦澀部分時比較隨意。卡利馬科斯是公元前3世紀亞歷山大著名的詩人。當時埃及由托勒密(Ptolemaeus)王朝統治。為感謝神讓國王歐埃爾蓋特斯(Euergetes)從遠征亞述的軍事行動中平安歸來,王后貝萊尼克(Berenice)履行承諾,將自己的一綹頭髮奉獻給神。但不久這綹頭髮就從神廟中消失了,宮廷天象官科農聲稱發現了一個新的星座(后髮座),它就是王后的頭髮變的,避免了王室的尷尬。卡利馬科斯以此為題材寫了這首詩。
[2] Triviam(主格Trivia,特里維婭)指月神狄安娜,參考第34首第15行的注釋。Latmia是從Latmus(拉特墨斯山)變來的形容詞。月神塞萊娜(Selene,古老的月神,後與阿忒彌斯/狄安娜混同)常在拉特墨斯山與美少年恩狄米昂(Endymion)幽會。
[3] Bereniceo是從Berenice(貝萊尼克)變來的形容詞。
[4] Assyrios是從Assyria(亞述,在小亞細亞)變來的形容詞。
[5] 這裡把性愛比作戰鬥,把貞操比作戰利品。
[6] 關於新娘憎惡維納斯女神(指性行為)的說法,參考第62首39-48行。
[7] 貝萊尼克和歐埃爾蓋特斯只是表兄妹,但埃及人習慣把國王夫婦稱為兄妹,王室也有兄妹結婚的傳統。
[8] 貝萊尼克的母親反對她與托勒密三世(歐埃爾蓋特斯)結婚,希望把她嫁給馬其頓國王的弟弟德梅特里俄斯(Demetrius),然而他卻與貝萊尼克的母親私通。於是貝萊尼克找人刺死了德梅特里俄斯,掃除了與歐埃爾蓋特斯成婚的障礙。這裡是用她的果決來反襯她離別的傷情。
[9] 維吉爾在《埃涅阿斯記》中描繪埃涅阿斯向狄多女王告別時(6. 460)幾乎原樣引用了這行詩。Fordyce(1961)等學者認為,維吉爾在莊嚴的史詩中不會有意使用這種戲仿史詩的輕佻句子,Griffith(1995)卻認為,卡圖盧斯這首詩只是借用了卡利馬科斯作品的軀殼,其實暗藏玄機,它真正的範本是《伊利亞特》中埋葬帕特洛克羅斯(Patroclus)的片斷(Iliad 23.140-51)。佩琉斯(參考第64首)發誓說,如果阿喀琉斯從特洛伊平安歸來,他就將兒子的頭髮獻祭給斯珀爾克伊俄斯河(Spercheius)。然而在帕特洛克羅斯的葬禮上,阿喀琉斯卻剪下頭髮,放在亡友的手裡,暗示自己永遠不可能回到故鄉。Griffith特別指出,如果貝萊尼克僅僅是獻頭髮,是沒有必要用血祭的(第34行)。考慮到第65首與第66首的密切關係,卡圖盧斯未必沒有影射自己的失兄之痛。以荷馬為師的維吉爾應當意識到了卡圖盧斯作品中的《伊利亞特》潛文本。此外,Tatum(1984)發現,《埃涅阿斯記》中狄多也曾剪下頭髮(4.700-5),但其目的是為了讓靈魂從身體中解脫。狄多背叛了自己的丈夫,貝萊尼克卻忠於自己的丈夫,也形成隱含的對照。
[10] Progenies Thiae(提婭的兒子)指太陽。據赫希俄德《神譜》(Theogony 371),Thia(提婭)和Hyperion(海佩里昂)生下了太陽神Helios(赫利俄斯)和月神Selene(塞萊娜)。
[11] Medi,美地亞(Media,古代裏海南岸的一個國家)人,這裡借指波斯人。波斯國王薛西斯率軍遠征希臘時,曾鑿穿阿托斯山(Athos,賓格Athon),開闢了一條運河。
[12] Chalybon是Chalybes(卡呂貝斯部落,黑海地區的以礦工和鐵匠為主的著名部落)的希臘語複數屬格。
[13] Memnonis Aethiopis unigena,“埃塞俄比亞門農(Memnon)的兄弟”,指西風神Zephyrus。門農在特洛伊戰死,卡圖盧斯以這種方式稱呼西風是有用意的。
[14] Arsinoes Locridos ales equus,“洛克里斯(Locris,Zephyrus的家鄉)的阿爾西諾厄(Arsinoe,托勒密二世的王后)的飛馬”,也指Zephyrus。因阿爾西諾厄死後被供為神,其廟在Zephyrion(澤弗里昂),所以與Zephyrus有關聯。
[15] Zephyritis指維納斯,阿爾西諾厄被奉為神後,與維納斯混同了,參考上一條注釋。Graia Canopiis incola litoribus,“卡諾珀斯(Canopus,在埃及亞歷山大城附近,距阿爾西諾厄神廟不遠)海岸的希臘居住者”,也指維納斯(阿爾西諾厄是希臘人)。
[16] Callisto(卡里斯托),阿卡迪亞國王呂卡翁(Lycaon)的女兒,被宙斯變成大熊星座。
[17] Booten(主格Bootes),牧夫座。
[18] Oceano(主格Oceanus),大洋河神俄刻阿諾斯,這裡借指海。
[19] Tethyi(主格Tethys,忒堤斯),俄刻阿諾斯的妻子,這裡也借指海。
[20] “拉姆諾斯的處女”指涅墨西斯女神。
[21] Hydrochoi即Aquarius(寶瓶座);Oarion即Orion(獵戶座)。