Ominia qui magni dispexit lumina mundi,
qui stellarum ortus comperit atque obitus,
flammeus ut rapidi solis nitor obscuretur,
ut cedant certis sidera temporibus,
5 ut Triviam furtim sub Latmia saxa relegans
dulcis amor gyro devocet aerio,
Idem me ille Conon caelesti in lumine vidit
e Bereniceo vertice caesariem
fulgentem clare, quam multis illa dearum
10 levia protendens brachia pollicita est,
qua rex tempestate novo auctus hymenaeo
vastatum finis iverat Assyrios,
dulcia nocturnae portans vestigia rixae,
quam de virgineis gesserat exuviis.
15 Estne novis nuptis odio Venus? Anne parentum
frustrantur falsis gaudia lacrimulis,
ubertim thalami quas intra limina fundunt?
Non, ita me divi, vera gemunt, iuerint.
Id mea me multis docuit regina querellis
20 invisente novo proelia torva viro.
At tu non orbum luxti deserta cubile,
sed fratris cari flebile discidium?
Quam penitus maestas exedit cura medullas!
Vt tibi tunc toto pectore sollicitae
25 sensibus ereptis mens excidit! At [te] ego certe
cognoram a parva virgine magnanimam.
Anne bonum oblita es facinus, quo regium adepta es
coniugium, quod non fortior ausit alis?
Sed tum maesta virum mittens quae verba locuta es!
30 Iuppiter, ut tristi lumina saepe manu!
Quis te mutavit tantus deus? An quod amantes
non longe a caro corpore abesse volunt?
Atque ibi me cunctis pro dulci coniuge divis
non sine taurino sanguine pollicita es,
35 si reditum tetulisset. Is haud in tempore longo
captam Asiam Aegypti finibus addiderat.
Quis ego pro factis caelesti reddita coetu
pristina vota novo munere dissolvo.
Invita, o regina, tuo de vertice cessi,
40 invita: adiuro teque tuumque caput,
digna ferat quod si quis inaniter adiurarit:
sed qui se ferro postulet esse parem?
Ille quoque eversus mons est, quem maximum in oris
progenies Thiae clara supervehitur,
45 cum Medi peperere novum mare, cumque iuventus
per medium classi barbara navit Athon.
Quid facient crines, cum ferro talia cedant?
Iuppiter, ut Chalybon omne genus pereat,
et qui principio sub terra quaerere venas
50 institit ac ferri stringere duritiem!
Abiunctae paulo ante comae mea fata sorores
lugebant, cum se Memnonis Aethiopis
unigena impellens nutantibus aera pennis
obtulit Arsinoes Locridos ales equus,
55 isque per aetherias me tollens avolat umbras
et Veneris casto collocat in gremio.
Ipsa suum Zephyritis eo famulum legarat
Graia Canopiis incola litoribus.
Inde Venus vario ne solum in lumine caeli
60 ex Ariadnaeis aurea temporibus
fixa corona foret, sed nos quoque fulgeremus
devotae flavi verticis exuviae,
uvidulam a fluctu cedentem ad templa deum me
sidus in antiquis diva novum posuit.
65 Virginis et saevi contingens namque Leonis
lumina, Callisto iuncta Lycaoniae,
vertor in occasum, tardum dux ante Booten,
qui vix sero alto mergitur Oceano.
Sed quamquam me nocte premunt vestigia divum,
70 lux autem canae Tethyi restituit,
(pace tua fari hic liceat, Rhamnusia virgo,
namque ego non ullo vera timore tegam,
nec si me infestis discerpent sidera dictis,
condita quin veri pectoris evoluam),
75 non his tam laetor rebus, quam me afore semper,
afore me a dominae vertice discrucior,
quicum ego, dum virgo quondam fuit omnibus expers
unguentis, una milia multa bibi.
Nunc vos, optato quas iunxit lumine taeda,
80 non prius unanimis corpora coniugibus
tradite nudantes reiecta veste papillas
quam iucunda mihi munera libet onyx,
vester onyx, casto colitis quae iura cubili.
Sed quae se impuro dedit adulterio,
85 illius a mala dona levis bibat irrita pulvis:
namque ego ab indignis praemia nulla peto.
Sed magis, o nuptae, semper concordia vestras,
semper amor sedes incolat assiduus.
Tu vero, regina, tuens cum sidera divam
90 placabis festis luminibus Venerem,
unguinis expertem non siris esse tuam me,
sed potius largis affice muneribus.
Sidera corruerint utinam! Coma regia fiam,
Proximus Hydrochoi fulgeret Oarion!
(后发座的自述)[1]
他巡阅过浩瀚宇宙所有发光的天体,
探求过星辰升起与降落的规则,
迅疾的太阳那灿烂的火焰何时藏匿,
诸星座如何在特定的季节隐没,
5 甜爱如何让月亮离开天上的轨道,[2]
悄悄浪游到拉特墨斯山下——
正是他,科农,看见我璀璨地闪耀
(我,贝莱尼克王后的头发)[3]
在苍穹的微光之中,因为她曾经伸出
10 光滑的手臂,将我允诺给诸女神。
那时,国王犹自沉浸于新婚的欢愉,
却要跋山涉水,去亚述远征,[4]
身上残留着夜晚战斗的甜蜜印痕,
美妙的战利品就是处女的贞节。[5]
15 新娘真的憎恨维纳斯?或者她们[6]
在洞房门槛内让泪水流淌成河,
只是为了冲毁父母本当有的欢喜?
神啊,她们的怨诉言不由衷。
我明白真相,是因为王后哀叹不已,
20 当新郎即将投入残忍的战争。
可是被抛下的你不是为空床伤悲,
而是为至亲兄弟黯然的离别?[7]
忧虑多么深地咬进你痛苦的骨髓!
你多么凄惶,失去了一切知觉,
25 仿佛心都掉了出来!可是我了解你,
你在童年时就已经镇定自若。
难道你不记得为了与国王结为伉俪
而采取的勇敢之举,谁比你果决?[8]
可是送别丈夫时,你的话多么抑郁!
30 朱庇特啊,你怎样一再擦拭泪水!
哪位神改变了你?还是因为情侣
难忍受与爱人的身体长久相违?
为了亲爱的丈夫,你向所有神许愿,
如果他平安归来,你就会献上我
35 (你以公牛的血为证)。没过多少时间
他就占了亚细亚,为埃及扩边界。
如今事已兑现,我当向天上诸神
替你还昔日的愿,和新祭品一起。
啊,王后,我离开你是多么不甘心,[9]
40 不甘心:我以你和你的头起誓:
谁敢妄发这样的誓,让他遭报应:
但谁能声称自己堪与铁匹敌?
甚至海滨最宏伟的那座山都被铲平,
(提娅灿烂的儿子曾翻越那里,)[10]
45 当波斯人开辟出一片新海,蛮族年轻人[11]
乘兵舰从阿托斯山的心脏穿过。
连它们都屈服于铁,头发怎能抗衡?
朱庇特,愿卡吕贝斯部落灭绝,[12]
愿最先在地下寻找矿藏、最先打磨
50 坚利铁器的那人死无全尸!
刚与我分开的姐妹头发,哀哭我的
命运,当埃塞俄比亚门农的兄弟、[13]
阿尔西诺厄王后的飞马拍打翼翅,[14]
催动气流,出现在我的身边,
55 并且托举着我,掠过天空的阴翳,
将我安放在维纳斯纯洁的胸前。
是泽弗里昂的女神——卡诺珀斯的[15]
希腊王后派这位仆人前来。
然后,维纳斯为了不让阿里阿德涅
60 双鬓的金冠在天穹独放异彩,
为了让我,从金黄头顶收获的供品,
也能在纷繁的星光中熠熠生辉,
将我化成新星座,与诸颗旧星为邻,
尽管我去神庙途中浸满了泪水。
65 我在处女座和凶猛的狮子座之间,
挨着吕卡翁的女儿卡里斯托,[16]
沉落之时,我走在迟缓的牧夫座前,[17]
他很晚才在深深大洋中隐没。[18]
虽然夜里众神的脚迹会经过我身边,
70 晨光也会送我回泛白的海中,[19]
(拉姆诺斯的处女啊,请恕我直言,[20]
我不会让任何恐惧将真相囚笼;
即使星座们都用愤怒的言辞讨伐我,
我也要把胸中的秘密公之于众。)
75 我并不喜欢现在的处境,反而感觉
是折磨,因我永别了女主人的头顶;
以前和她一起在闺中,我曾经遍尝
数千种香膏,如今再没此福分。
如今你们,婚礼火炬光亮中的新娘,
80 虔诚守护着贞洁床榻的女人们,
在把你们的身体交给同心的郎君,
解开衣襟,袒露乳房之前,
别忘献给我盛着可爱礼物的玛瑙瓶。
但如果谁自甘陷入淫乱的泥潭,
85 且让轻浮的尘土饮干她徒劳的贿赂,
我不向无德之人寻任何报答。
可是纯洁的新娘,愿更甜美的和睦、
更丰盛的爱永驻你们的家。
还有你,王后,当你凝望满天星辰,
90 用节庆的灯火取悦神圣的维纳斯,
不要对我,昔日的婢女,吝惜供品,
请让我重新沉醉于无边的香气。
愿众星全坠落!愿我还在王后头上,
愿猎户座在宝瓶座的旁边发光![21]
[1] 本诗格律是哀歌双行体。这首诗很可能是第65首提到的卡图卢斯翻译的卡利马科斯诗作的其中一首。卡利马科斯原诗已佚失,20世纪发现的两个片段表明卡图卢斯在翻译一些晦涩部分时比较随意。卡利马科斯是公元前3世纪亚历山大著名的诗人。当时埃及由托勒密(Ptolemaeus)王朝统治。为感谢神让国王欧埃尔盖特斯(Euergetes)从远征亚述的军事行动中平安归来,王后贝莱尼克(Berenice)履行承诺,将自己的一绺头发奉献给神。但不久这绺头发就从神庙中消失了,宫廷天象官科农声称发现了一个新的星座(后发座),它就是王后的头发变的,避免了王室的尴尬。卡利马科斯以此为题材写了这首诗。
[2] Triviam(主格Trivia,特里维娅)指月神狄安娜,参考第34首第15行的注释。Latmia是从Latmus(拉特墨斯山)变来的形容词。月神塞莱娜(Selene,古老的月神,后与阿忒弥斯/狄安娜混同)常在拉特墨斯山与美少年恩狄米昂(Endymion)幽会。
[3] Bereniceo是从Berenice(贝莱尼克)变来的形容词。
[4] Assyrios是从Assyria(亚述,在小亚细亚)变来的形容词。
[5] 这里把性爱比作战斗,把贞操比作战利品。
[6] 关于新娘憎恶维纳斯女神(指性行为)的说法,参考第62首39-48行。
[7] 贝莱尼克和欧埃尔盖特斯只是表兄妹,但埃及人习惯把国王夫妇称为兄妹,王室也有兄妹结婚的传统。
[8] 贝莱尼克的母亲反对她与托勒密三世(欧埃尔盖特斯)结婚,希望把她嫁给马其顿国王的弟弟德梅特里俄斯(Demetrius),然而他却与贝莱尼克的母亲私通。于是贝莱尼克找人刺死了德梅特里俄斯,扫除了与欧埃尔盖特斯成婚的障碍。这里是用她的果决来反衬她离别的伤情。
[9] 维吉尔在《埃涅阿斯记》中描绘埃涅阿斯向狄多女王告别时(6. 460)几乎原样引用了这行诗。Fordyce(1961)等学者认为,维吉尔在庄严的史诗中不会有意使用这种戏仿史诗的轻佻句子,Griffith(1995)却认为,卡图卢斯这首诗只是借用了卡利马科斯作品的躯壳,其实暗藏玄机,它真正的范本是《伊利亚特》中埋葬帕特洛克罗斯(Patroclus)的片断(Iliad 23.140-51)。佩琉斯(参考第64首)发誓说,如果阿喀琉斯从特洛伊平安归来,他就将儿子的头发献祭给斯珀尔克伊俄斯河(Spercheius)。然而在帕特洛克罗斯的葬礼上,阿喀琉斯却剪下头发,放在亡友的手里,暗示自己永远不可能回到故乡。Griffith特别指出,如果贝莱尼克仅仅是献头发,是没有必要用血祭的(第34行)。考虑到第65首与第66首的密切关系,卡图卢斯未必没有影射自己的失兄之痛。以荷马为师的维吉尔应当意识到了卡图卢斯作品中的《伊利亚特》潜文本。此外,Tatum(1984)发现,《埃涅阿斯记》中狄多也曾剪下头发(4.700-5),但其目的是为了让灵魂从身体中解脱。狄多背叛了自己的丈夫,贝莱尼克却忠于自己的丈夫,也形成隐含的对照。
[10] Progenies Thiae(提娅的儿子)指太阳。据赫希俄德《神谱》(Theogony 371),Thia(提娅)和Hyperion(海佩里昂)生下了太阳神Helios(赫利俄斯)和月神Selene(塞莱娜)。
[11] Medi,美地亚(Media,古代里海南岸的一个国家)人,这里借指波斯人。波斯国王薛西斯率军远征希腊时,曾凿穿阿托斯山(Athos,宾格Athon),开辟了一条运河。
[12] Chalybon是Chalybes(卡吕贝斯部落,黑海地区的以矿工和铁匠为主的著名部落)的希腊语复数属格。
[13] Memnonis Aethiopis unigena,“埃塞俄比亚门农(Memnon)的兄弟”,指西风神Zephyrus。门农在特洛伊战死,卡图卢斯以这种方式称呼西风是有用意的。
[14] Arsinoes Locridos ales equus,“洛克里斯(Locris,Zephyrus的家乡)的阿尔西诺厄(Arsinoe,托勒密二世的王后)的飞马”,也指Zephyrus。因阿尔西诺厄死后被供为神,其庙在Zephyrion(泽弗里昂),所以与Zephyrus有关联。
[15] Zephyritis指维纳斯,阿尔西诺厄被奉为神后,与维纳斯混同了,参考上一条注释。Graia Canopiis incola litoribus,“卡诺珀斯(Canopus,在埃及亚历山大城附近,距阿尔西诺厄神庙不远)海岸的希腊居住者”,也指维纳斯(阿尔西诺厄是希腊人)。
[16] Callisto(卡里斯托),阿卡迪亚国王吕卡翁(Lycaon)的女儿,被宙斯变成大熊星座。
[17] Booten(主格Bootes),牧夫座。
[18] Oceano(主格Oceanus),大洋河神俄刻阿诺斯,这里借指海。
[19] Tethyi(主格Tethys,忒堤斯),俄刻阿诺斯的妻子,这里也借指海。
[20] “拉姆诺斯的处女”指涅墨西斯女神。
[21] Hydrochoi即Aquarius(宝瓶座);Oarion即Orion(猎户座)。