卡圖盧斯《歌集》第64首101-200行

cum saevum cupiens contra contendere monstrum
aut mortem appeteret Theseus aut praemia laudis!
Non ingrata tamen frustra munuscula divis
promittens tacito succendit vota labello;
105 nam velut in summo quatientem brachia Tauro
quercum aut conigeram sudanti cortice pinum
indomitus turbo contorquens flamine robur
eruit (illa procul radicitus exturbata
prona cadit, late quaeviscumque obvia frangens),
110 sic domito saevum prostravit corpore Theseus
nequiquam vanis iactantem cornua ventis.
Inde pedem sospes multa cum laude reflexit
errabunda regens tenui vestigia filo,
ne labyrintheis e flexibus egredientem
115 tecti frustraretur inobservabilis error.
Sed quid ego a primo digressus carmine plura
commemorem, ut linquens genitoris filia vultum,
ut consanguineae complexum, ut denique matris,
quae misera in gnata deperdita laeta[batur],
120 omnibus his Thesei dulcem praeoptarit amorem;
aut ut vecta rati spumosa ad litora Diae
[venerit,] aut ut eam devinctam lumina somno
liquerit immemori discedens pectore coniunx?
Saepe illam perhibent ardenti corde furentem
125 clarisonas imo fudisse e pectore voces,
ac tum praeruptos tristem conscendere montes,
unde aciem [in] pelagi vastos protenderet aestus,
Tum tremuli salis adversas procurrere in undas
mollia nudatae tollentem tegmina surae,
130 atque haec extremis maestam dixisse querellis,
frigidulos udo singultus ore cientem:
‘Sicine me patriis avectam, perfide, ab aris,
perfide, deserto liquisti in litore, Theseu?
Sicine discedens neglecto numine divum,
135 immemor a! devota domum periuria portas?
Nullane res potuit crudelis flectere mentis
consilium? Tibi nulla fuit clementia praesto,
immite ut nostri vellet miserescere pectus?
At non haec quondam blanda promissa dedisti
140 voce mihi, non haec miserae sperare iubebas,
sed conubia laeta, sed optatos hymenaeos:
quae cuncta aereii discerpunt irrita venti.
nunc iam nulla viro iuranti femina credat,
nulla viri speret sermones esse fideles:
145 quis dum aliquid cupiens animus praegestit apisci,
nil metuunt iurare, nihil promittere parcunt;
sed simul ac cupidae mentis satiata libido est,
dicta nihil metuere, nihil periuria curant.
Certe ego te in medio versantem turbine leti
150 eripui, et potius germanum amittere crevi
quam tibi fallaci supremo in tempore dessem.
Pro quo dilaceranda feris dabor alitibusque
praeda, neque iniacta tumulabor mortua terra.
Quaenam te genuit sola sub rupe leaena,
155 quod mare conceptum spumantibus exspuit undis,
quae Syrtis, quae Scylla rapax, quae vasta Charybdis,
talia qui reddis pro dulci praemia vita?
Si tibi non cordi fuerant conubia nostra,
saeva quod horrebas prisci praecepta parentis,
160 attamen in vestras potuisti ducere sedes,
quae tibi iucundo famularer serva labore,
candida permulcens liquidis vestigia lymphis,
purpureave tuum consternens veste cubile.
Sed quid ego ignaris nequiquam conquerar auris,
165 externata malo, quae nullis sensibus auctae
nec missas audire queunt nec reddere voces?
Ille autem prope iam mediis versatur in undis,
nec quisquam apparet vacua mortalis in alga.
Sic nimis insultans extremo tempore saeva
170 fors etiam nostris invidit questibus auris.
Iuppiter omnipotens, utinam ne tempore primo
Gnosia Cecropiae tetigissent litora puppes,
indomito nec dira ferens stipendia tauro
perfidus in Cretam religasset navita funem,
175 nec malus hic celans dulci crudelia forma
consilia in nostris requiesset sedibus hospes!
Nam quo me referam? Quali spe perdita nitor?
Idaeosne petam montes? At, gurgite lato
Discernens ponti truculentum dividit aequor.
180 An patris auxilium sperem? Quemne ipsa reliqui
respersum iuvenem fraterna caede secuta?
Coniugis an fido consoler memet amore?
Quine fugit lentos incurvans gurgite remos?
Praeterea nullo colitur sola insula tecto,
185 nec patet egressus pelagi cingentibus undis:
nulla fugae ratio, nulla spes: omnia muta,
omnia sunt deserta, ostentant omnia letum.
Non tamen ante mihi languescent lumina morte,
nec prius a fesso secedent corpore sensus,
190 quam iustam a divis exposcam prodita multam
caelestumque fidem postrema comprecer hora.
Quare, facta virum multantes vindice poena
Eumenides, quibus anguino redimita capillo
frons exspirantis praeportat pectoris iras,
195 huc huc adventate, meas audite querellas,
quas ego, vae miserae, extremis proferre medullis
cogor inops, ardens, amenti caeca furore.
Quae quoniam verae nascuntur pectore ab imo,
vos nolite pati nostrum vanescere luctum,
200 sed quali solam Theseus me mente reliquit,

當忒修斯決意要與兇猛的怪獸搏鬥,
寧可在死亡的危險中追逐聲名的不朽。
她在沉默中向神獻祭,她允諾的禮物
並非沒回報,卻沒帶來完美的結局。
105 就像一棵橡樹或者淌着汗水的松樹,
枝條在陶魯斯山之巔狂亂地飛舞,
當不可抗拒的旋風扭曲着它的枝幹,
把它連根拔起,在氣流之上飛卷,[1]
跌落到地面,砸碎一切觸及之物,
110 忒修斯也是以如此的力量將怪獸降伏,
讓它向空蕩的風徒然晃動犄角。
循原路返回,他安然無恙,載滿榮耀,
用纖細的線引導自己曲折的腳步,[2]
以免從盤繞的迷宮出來時,那座建築[3]
115 無法揣測的分岔讓他絕望無助。
可我為什麼要離開最初的話題,繼續[4]
講這位少女如何逃離父親的視線,
如何拋下姐姐的擁抱、母親的挂念,
(可憐的女兒,她是多麼熾烈地愛你!)
120 一心沉醉於她對忒修斯的柔情蜜意;
如何乘船到浪花飛濺的迪亞海灘;
或者當沉沉睡意鎖住她的雙眼,
伴侶如何遺棄她,絲毫不顧念信義?
他們說激憤的情緒讓她無法自持,
125 從胸膛深處湧出聲嘶力竭的叫喊,
她時而神色凄惶地登上陡峭的山,
從那裡極目眺望浩瀚起伏的海面,
時而衝進海里,任波浪在身邊翻卷。
她托起柔軟的衣邊,露出她的雙膝,
130 滿臉淚水,一邊令人心碎地啜泣,
一邊悲痛欲絕地發出如此的哀嘆:
“你就這樣讓我遠離了祖先的家園,[5]
將我棄於荒島,無信無義的忒修斯?[6]
你就這樣離開了,蔑視神的意志,
135 不知道背信的詛咒正隨你一起返家?
沒什麼能讓你冷酷的心改變計劃?
難道世上竟沒有一種仁慈的力量
軟化你殘忍的靈魂,憐憫我的哀傷?
當你用溫柔的聲音向我做出承諾時,
140 你絕不想讓我預見到這些悲慘的事,
而是憧憬幸福的結合,美好的姻緣!
所有空言都已被天上的風吹散,
以後任何女人都別信男人的誓言,[7]
都別指望男人的話不包含欺騙:
145 當他們的心熱切地渴望得到什麼,
他們什麼誓都敢發,什麼謊話都敢說:
可一旦他們貪婪的慾望得到滿足,
他們就不怕言而無信,翻雲覆雨。
當你在死亡的旋風中掙扎,無疑是我
150 救了你,寧肯失去同胞兄弟,也捨不得[8]
在危難時刻辜負你,花言巧語的你!
因你的緣故,我將被野獸和猛禽分食,[9]
屍體沒有泥土遮蓋,沒有墳安息!
什麼樣的母獅在荒涼的岩石下產了你,[10]
155 什麼樣的海懷了你,隨浪花吐出你,
怎樣的險灘,怎樣兇殘的怪獸生了你,[11]
你竟用如此的報酬換取甜蜜的生活?
如果你未奢望此生與我一起度過,
是因為害怕嚴苛父親的可怕命令,[12]
160 至少你可以帶我回你的家,我甘心
作一名女奴,快樂地照料你的起居,
用清亮的水輕輕揉搓你潔白的雙足,
用紫色的毯子覆蓋你的大床。可是,
受盡折磨的我為何要向無知的空氣、
165 沒有任何感覺的空氣徒勞地訴說?
它既聽不見,也不能用聲音回答我?
他此時已然遠去,顛簸在浪濤之間,
這布滿海藻的荒涼崖岸卻沒人出現。
殘酷的命運也如此鄙夷不屑,在我
170 落難之時都不肯給我傾聽的耳朵。
大能的朱庇特啊,願刻克羅庇亞的船
從來不曾觸碰克諾索斯的海灘,[13]
那位虛偽的水手也不曾在克里特登陸,
帶着向兇殘公牛進貢的恐怖禮物,
175 英俊外表下藏着可怕詭計的惡棍
也不曾被我殷勤地接待,在我家棲身!
我該去哪裡?淪落的我有什麼希望?
去伊達山嗎?啊,多麼遼闊的海洋,[14]
多麼險惡的浪濤隔開了我和我的家!
180 或者父親會幫我?可我自己拋下他,
跟隨一個沾滿我兄弟之血的年輕人。
或者我該安慰自己,相信愛的忠貞,
可他正划著柔順的槳,舍我而去!
而且這是孤島,沒有任何人居住,
185 沒有脫身的路,被波浪重重包裹,
沒有逃生的辦法和希望:一切靜默,
一切荒涼,一切都透着死亡的氣息。
可我的眼睛不能就這樣轉向凝滯,
疲憊的身體不能就這樣喪失知覺,
190 我要向諸神尋求背叛者的公正懲罰
在最後時刻祈禱上天為忠誠作證。
所以,懲罰人類罪行的復仇女神,[15]
報應就能彰顯公正,(你們的前額
蛇發纏繞,昭示你們胸中的怒火,)
195 來吧,快到這裡來吧,聽我的哀訴,
是可憐的我被迫從骨髓深處掏出,
我無助,激憤,我讓瘋狂蒙住了雙目,[16]
既然這是源自我心底的真實痛苦,
你們千萬別讓它無聲無息地湮沒,
200 既然忒修斯已然如此狠心地遺棄我,


[1] exturbata(捲走)這個詞與turbo(旋風)有關。Debrohun(1999)指出,這個詞三次出現的意義各不相同。這裡忒修斯像“旋風”一樣殺死了米諾陶,是一種英雄形象;在第149行,阿里阿德涅說自己將忒修斯從死亡的“旋風”中救出來,突出了忒修斯的無助和冷酷的背叛;在第314行中,turbo一詞則指命運女神紡車上的飛輪。因此,這個詞濃縮了多重視角,而且通過它,阿里阿德涅也與命運女神發生了關聯(她給忒修斯一個線軸,幫他走出迷宮,忒修斯父親的死亡也是她的詛咒造成的)。
[2] filo(主格filum,線)是這首詩的一個核心意象。
[3] 形容詞labyrintheis從labyrinthus(米諾斯囚禁米諾陶的地下迷宮,著名巧匠代達羅斯所建)變來。
[4] 116-131行回顧忒修斯遺棄阿里阿德涅的經過。
[5] 132-201行,阿里阿德涅的哀嘆,這是全詩最動人、對後世影響最大的部分,它上承歐里庇得斯的《美狄亞》(Medea 165ff.; 670ff.)、阿波羅尼俄斯的《阿爾戈號的遠航》(Argonautica 4.355ff.),下啟維吉爾的《埃涅阿斯記》(Aeneid 4.305ff.)、奧維德的《女傑書簡》(Heroides 10)等作品。這段哀嘆有濃重的美狄亞色彩。
[6] 阿里阿德涅和美狄亞一樣,為了愛情(後者愛上伊阿宋)背叛了父親,殺害了兄弟(參考第150行的注釋),最後卻落得被遺棄的下場。忒修斯則與伊阿宋相仿,都因為英雄氣概贏得了愛情,最終卻都背叛了戀人。
[7] 對比這句話和第70首可以知道,卡圖盧斯並非一個貶低女性之人(misogynist)。
[8] germanum(主格germanus,兄弟)指米諾陶。阿里阿德涅與米諾陶是同母異父的兄妹。germanus通常指同胞兄弟,阿里阿德涅用這個詞,表明了深切的懊悔。當初在她眼中,忒修斯是英雄,米諾陶只是怪物,現在被忒修斯遺棄,她覺得自己做了錯誤的選擇,不該為愛情背叛親情。
[9] 如果阿里阿德涅不曾幫助忒修斯,忒修斯很可能淪為米諾陶的食物。現在忒修斯將阿里阿德涅遺棄荒島,讓她面臨被禽獸分食的命運。因此,忒修斯比米諾陶更殘忍。
[10] 154-157行,參考第60首。這裡阿里阿德涅的確是把忒修斯視為怪物,所以追問他母親是什麼樣的怪物。值得玩味的是,這段話與歐里庇得斯的《美狄亞》(1342-43)里伊阿宋譴責美狄亞的話非常接近,而且忒修斯的後母正是美狄亞(她離開伊阿宋後到雅典,與忒修斯之父埃勾斯結婚),所以阿里阿德涅暫時與伊阿宋的身份融合了。但另一方面,阿里阿德涅所做之事卻與美狄亞非常相似。
[11] Syrtis(敘爾提斯)是地中海靠近北非的一片險灘。斯庫拉(Scylla)見第60首第2行的注釋。斯庫拉和卡律布狄斯(Charybdis)是墨西拿海峽兩岸的兩塊巨岩,在《奧德賽》里被塑造成兩個怪物。卡律布狄斯每天三次將大量海水吞入腹中,又三次吐出來。
[12] prisci praecepta parentis字面意思是“年老父親的命令”,學者們一直對此感到困惑。埃勾斯如何會預見到忒修斯和阿里阿德涅的戀情,又為何要反對?Richardson(1963)認為,這裡的parentis更可能指忒修斯的外祖父庇透斯(Pittheus)。古希臘詩人赫希俄德曾引用庇透斯的詩句,而赫希俄德比較討厭女性,庇透斯或許也持類似的態度。或者埃勾斯曾表示過反對忒修斯與異國女子結婚。
[13] 形容詞Gnosia從Gnossos(克諾索斯,克里特首都)變來。
[14] 形容詞Idaeos從Ida(伊達山,在克里特島中部,不是小亞細亞的伊達山)變來。
[15] Eumenides原本是豐饒之神,但從埃斯庫羅斯(Aeschylus)開始就與復仇女神(Erinyes)相混淆了。復仇女神(共有三位)的頭髮上有許多蛇盤繞。
[16] furore(主格furor,瘋狂狀態)也是第63首的主要驅動力。