cum saevum cupiens contra contendere monstrum
aut mortem appeteret Theseus aut praemia laudis!
Non ingrata tamen frustra munuscula divis
promittens tacito succendit vota labello;
105 nam velut in summo quatientem brachia Tauro
quercum aut conigeram sudanti cortice pinum
indomitus turbo contorquens flamine robur
eruit (illa procul radicitus exturbata
prona cadit, late quaeviscumque obvia frangens),
110 sic domito saevum prostravit corpore Theseus
nequiquam vanis iactantem cornua ventis.
Inde pedem sospes multa cum laude reflexit
errabunda regens tenui vestigia filo,
ne labyrintheis e flexibus egredientem
115 tecti frustraretur inobservabilis error.
Sed quid ego a primo digressus carmine plura
commemorem, ut linquens genitoris filia vultum,
ut consanguineae complexum, ut denique matris,
quae misera in gnata deperdita laeta[batur],
120 omnibus his Thesei dulcem praeoptarit amorem;
aut ut vecta rati spumosa ad litora Diae
[venerit,] aut ut eam devinctam lumina somno
liquerit immemori discedens pectore coniunx?
Saepe illam perhibent ardenti corde furentem
125 clarisonas imo fudisse e pectore voces,
ac tum praeruptos tristem conscendere montes,
unde aciem [in] pelagi vastos protenderet aestus,
Tum tremuli salis adversas procurrere in undas
mollia nudatae tollentem tegmina surae,
130 atque haec extremis maestam dixisse querellis,
frigidulos udo singultus ore cientem:
‘Sicine me patriis avectam, perfide, ab aris,
perfide, deserto liquisti in litore, Theseu?
Sicine discedens neglecto numine divum,
135 immemor a! devota domum periuria portas?
Nullane res potuit crudelis flectere mentis
consilium? Tibi nulla fuit clementia praesto,
immite ut nostri vellet miserescere pectus?
At non haec quondam blanda promissa dedisti
140 voce mihi, non haec miserae sperare iubebas,
sed conubia laeta, sed optatos hymenaeos:
quae cuncta aereii discerpunt irrita venti.
nunc iam nulla viro iuranti femina credat,
nulla viri speret sermones esse fideles:
145 quis dum aliquid cupiens animus praegestit apisci,
nil metuunt iurare, nihil promittere parcunt;
sed simul ac cupidae mentis satiata libido est,
dicta nihil metuere, nihil periuria curant.
Certe ego te in medio versantem turbine leti
150 eripui, et potius germanum amittere crevi
quam tibi fallaci supremo in tempore dessem.
Pro quo dilaceranda feris dabor alitibusque
praeda, neque iniacta tumulabor mortua terra.
Quaenam te genuit sola sub rupe leaena,
155 quod mare conceptum spumantibus exspuit undis,
quae Syrtis, quae Scylla rapax, quae vasta Charybdis,
talia qui reddis pro dulci praemia vita?
Si tibi non cordi fuerant conubia nostra,
saeva quod horrebas prisci praecepta parentis,
160 attamen in vestras potuisti ducere sedes,
quae tibi iucundo famularer serva labore,
candida permulcens liquidis vestigia lymphis,
purpureave tuum consternens veste cubile.
Sed quid ego ignaris nequiquam conquerar auris,
165 externata malo, quae nullis sensibus auctae
nec missas audire queunt nec reddere voces?
Ille autem prope iam mediis versatur in undis,
nec quisquam apparet vacua mortalis in alga.
Sic nimis insultans extremo tempore saeva
170 fors etiam nostris invidit questibus auris.
Iuppiter omnipotens, utinam ne tempore primo
Gnosia Cecropiae tetigissent litora puppes,
indomito nec dira ferens stipendia tauro
perfidus in Cretam religasset navita funem,
175 nec malus hic celans dulci crudelia forma
consilia in nostris requiesset sedibus hospes!
Nam quo me referam? Quali spe perdita nitor?
Idaeosne petam montes? At, gurgite lato
Discernens ponti truculentum dividit aequor.
180 An patris auxilium sperem? Quemne ipsa reliqui
respersum iuvenem fraterna caede secuta?
Coniugis an fido consoler memet amore?
Quine fugit lentos incurvans gurgite remos?
Praeterea nullo colitur sola insula tecto,
185 nec patet egressus pelagi cingentibus undis:
nulla fugae ratio, nulla spes: omnia muta,
omnia sunt deserta, ostentant omnia letum.
Non tamen ante mihi languescent lumina morte,
nec prius a fesso secedent corpore sensus,
190 quam iustam a divis exposcam prodita multam
caelestumque fidem postrema comprecer hora.
Quare, facta virum multantes vindice poena
Eumenides, quibus anguino redimita capillo
frons exspirantis praeportat pectoris iras,
195 huc huc adventate, meas audite querellas,
quas ego, vae miserae, extremis proferre medullis
cogor inops, ardens, amenti caeca furore.
Quae quoniam verae nascuntur pectore ab imo,
vos nolite pati nostrum vanescere luctum,
200 sed quali solam Theseus me mente reliquit,
当忒修斯决意要与凶猛的怪兽搏斗,
宁可在死亡的危险中追逐声名的不朽。
她在沉默中向神献祭,她允诺的礼物
并非没回报,却没带来完美的结局。
105 就像一棵橡树或者淌着汗水的松树,
枝条在陶鲁斯山之巅狂乱地飞舞,
当不可抗拒的旋风扭曲着它的枝干,
把它连根拔起,在气流之上飞卷,[1]
跌落到地面,砸碎一切触及之物,
110 忒修斯也是以如此的力量将怪兽降伏,
让它向空荡的风徒然晃动犄角。
循原路返回,他安然无恙,载满荣耀,
用纤细的线引导自己曲折的脚步,[2]
以免从盘绕的迷宫出来时,那座建筑[3]
115 无法揣测的分岔让他绝望无助。
可我为什么要离开最初的话题,继续[4]
讲这位少女如何逃离父亲的视线,
如何抛下姐姐的拥抱、母亲的挂念,
(可怜的女儿,她是多么炽烈地爱你!)
120 一心沉醉于她对忒修斯的柔情蜜意;
如何乘船到浪花飞溅的迪亚海滩;
或者当沉沉睡意锁住她的双眼,
伴侣如何遗弃她,丝毫不顾念信义?
他们说激愤的情绪让她无法自持,
125 从胸膛深处涌出声嘶力竭的叫喊,
她时而神色凄惶地登上陡峭的山,
从那里极目眺望浩瀚起伏的海面,
时而冲进海里,任波浪在身边翻卷。
她托起柔软的衣边,露出她的双膝,
130 满脸泪水,一边令人心碎地啜泣,
一边悲痛欲绝地发出如此的哀叹:
“你就这样让我远离了祖先的家园,[5]
将我弃于荒岛,无信无义的忒修斯?[6]
你就这样离开了,蔑视神的意志,
135 不知道背信的诅咒正随你一起返家?
没什么能让你冷酷的心改变计划?
难道世上竟没有一种仁慈的力量
软化你残忍的灵魂,怜悯我的哀伤?
当你用温柔的声音向我做出承诺时,
140 你绝不想让我预见到这些悲惨的事,
而是憧憬幸福的结合,美好的姻缘!
所有空言都已被天上的风吹散,
以后任何女人都别信男人的誓言,[7]
都别指望男人的话不包含欺骗:
145 当他们的心热切地渴望得到什么,
他们什么誓都敢发,什么谎话都敢说:
可一旦他们贪婪的欲望得到满足,
他们就不怕言而无信,翻云覆雨。
当你在死亡的旋风中挣扎,无疑是我
150 救了你,宁肯失去同胞兄弟,也舍不得[8]
在危难时刻辜负你,花言巧语的你!
因你的缘故,我将被野兽和猛禽分食,[9]
尸体没有泥土遮盖,没有坟安息!
什么样的母狮在荒凉的岩石下产了你,[10]
155 什么样的海怀了你,随浪花吐出你,
怎样的险滩,怎样凶残的怪兽生了你,[11]
你竟用如此的报酬换取甜蜜的生活?
如果你未奢望此生与我一起度过,
是因为害怕严苛父亲的可怕命令,[12]
160 至少你可以带我回你的家,我甘心
作一名女奴,快乐地照料你的起居,
用清亮的水轻轻揉搓你洁白的双足,
用紫色的毯子覆盖你的大床。可是,
受尽折磨的我为何要向无知的空气、
165 没有任何感觉的空气徒劳地诉说?
它既听不见,也不能用声音回答我?
他此时已然远去,颠簸在浪涛之间,
这布满海藻的荒凉崖岸却没人出现。
残酷的命运也如此鄙夷不屑,在我
170 落难之时都不肯给我倾听的耳朵。
大能的朱庇特啊,愿刻克罗庇亚的船
从来不曾触碰克诺索斯的海滩,[13]
那位虚伪的水手也不曾在克里特登陆,
带着向凶残公牛进贡的恐怖礼物,
175 英俊外表下藏着可怕诡计的恶棍
也不曾被我殷勤地接待,在我家栖身!
我该去哪里?沦落的我有什么希望?
去伊达山吗?啊,多么辽阔的海洋,[14]
多么险恶的浪涛隔开了我和我的家!
180 或者父亲会帮我?可我自己抛下他,
跟随一个沾满我兄弟之血的年轻人。
或者我该安慰自己,相信爱的忠贞,
可他正划着柔顺的桨,舍我而去!
而且这是孤岛,没有任何人居住,
185 没有脱身的路,被波浪重重包裹,
没有逃生的办法和希望:一切静默,
一切荒凉,一切都透着死亡的气息。
可我的眼睛不能就这样转向凝滞,
疲惫的身体不能就这样丧失知觉,
190 我要向诸神寻求背叛者的公正惩罚
在最后时刻祈祷上天为忠诚作证。
所以,惩罚人类罪行的复仇女神,[15]
报应就能彰显公正,(你们的前额
蛇发缠绕,昭示你们胸中的怒火,)
195 来吧,快到这里来吧,听我的哀诉,
是可怜的我被迫从骨髓深处掏出,
我无助,激愤,我让疯狂蒙住了双目,[16]
既然这是源自我心底的真实痛苦,
你们千万别让它无声无息地湮没,
200 既然忒修斯已然如此狠心地遗弃我,
[1] exturbata(卷走)这个词与turbo(旋风)有关。Debrohun(1999)指出,这个词三次出现的意义各不相同。这里忒修斯像“旋风”一样杀死了米诺陶,是一种英雄形象;在第149行,阿里阿德涅说自己将忒修斯从死亡的“旋风”中救出来,突出了忒修斯的无助和冷酷的背叛;在第314行中,turbo一词则指命运女神纺车上的飞轮。因此,这个词浓缩了多重视角,而且通过它,阿里阿德涅也与命运女神发生了关联(她给忒修斯一个线轴,帮他走出迷宫,忒修斯父亲的死亡也是她的诅咒造成的)。
[2] filo(主格filum,线)是这首诗的一个核心意象。
[3] 形容词labyrintheis从labyrinthus(米诺斯囚禁米诺陶的地下迷宫,著名巧匠代达罗斯所建)变来。
[4] 116-131行回顾忒修斯遗弃阿里阿德涅的经过。
[5] 132-201行,阿里阿德涅的哀叹,这是全诗最动人、对后世影响最大的部分,它上承欧里庇得斯的《美狄亚》(Medea 165ff.; 670ff.)、阿波罗尼俄斯的《阿尔戈号的远航》(Argonautica 4.355ff.),下启维吉尔的《埃涅阿斯记》(Aeneid 4.305ff.)、奥维德的《女杰书简》(Heroides 10)等作品。这段哀叹有浓重的美狄亚色彩。
[6] 阿里阿德涅和美狄亚一样,为了爱情(后者爱上伊阿宋)背叛了父亲,杀害了兄弟(参考第150行的注释),最后却落得被遗弃的下场。忒修斯则与伊阿宋相仿,都因为英雄气概赢得了爱情,最终却都背叛了恋人。
[7] 对比这句话和第70首可以知道,卡图卢斯并非一个贬低女性之人(misogynist)。
[8] germanum(主格germanus,兄弟)指米诺陶。阿里阿德涅与米诺陶是同母异父的兄妹。germanus通常指同胞兄弟,阿里阿德涅用这个词,表明了深切的懊悔。当初在她眼中,忒修斯是英雄,米诺陶只是怪物,现在被忒修斯遗弃,她觉得自己做了错误的选择,不该为爱情背叛亲情。
[9] 如果阿里阿德涅不曾帮助忒修斯,忒修斯很可能沦为米诺陶的食物。现在忒修斯将阿里阿德涅遗弃荒岛,让她面临被禽兽分食的命运。因此,忒修斯比米诺陶更残忍。
[10] 154-157行,参考第60首。这里阿里阿德涅的确是把忒修斯视为怪物,所以追问他母亲是什么样的怪物。值得玩味的是,这段话与欧里庇得斯的《美狄亚》(1342-43)里伊阿宋谴责美狄亚的话非常接近,而且忒修斯的后母正是美狄亚(她离开伊阿宋后到雅典,与忒修斯之父埃勾斯结婚),所以阿里阿德涅暂时与伊阿宋的身份融合了。但另一方面,阿里阿德涅所做之事却与美狄亚非常相似。
[11] Syrtis(叙尔提斯)是地中海靠近北非的一片险滩。斯库拉(Scylla)见第60首第2行的注释。斯库拉和卡律布狄斯(Charybdis)是墨西拿海峡两岸的两块巨岩,在《奥德赛》里被塑造成两个怪物。卡律布狄斯每天三次将大量海水吞入腹中,又三次吐出来。
[12] prisci praecepta parentis字面意思是“年老父亲的命令”,学者们一直对此感到困惑。埃勾斯如何会预见到忒修斯和阿里阿德涅的恋情,又为何要反对?Richardson(1963)认为,这里的parentis更可能指忒修斯的外祖父庇透斯(Pittheus)。古希腊诗人赫希俄德曾引用庇透斯的诗句,而赫希俄德比较讨厌女性,庇透斯或许也持类似的态度。或者埃勾斯曾表示过反对忒修斯与异国女子结婚。
[13] 形容词Gnosia从Gnossos(克诺索斯,克里特首都)变来。
[14] 形容词Idaeos从Ida(伊达山,在克里特岛中部,不是小亚细亚的伊达山)变来。
[15] Eumenides原本是丰饶之神,但从埃斯库罗斯(Aeschylus)开始就与复仇女神(Erinyes)相混淆了。复仇女神(共有三位)的头发上有许多蛇盘绕。
[16] furore(主格furor,疯狂状态)也是第63首的主要驱动力。