Amnis harundinibus limosas obsite ripas,
ad dominam propero: siste parumper aquas.
Nec tibi sunt pontes nec quae sine remigis ictu
concava traiecto cumba rudente vehat.
5 Parvus eras, memini, nec te transire refugi,
summaque vix talos contigit unda meos;
nunc ruis apposito nivibus de monte solutis
et turpi crassas gurgite volvis aquas.
Quid properasse iuvat, quid parca dedisse quieti
10 tempora, quid nocti conseruisse diem,
si tamen hic standum est, si non datur artibus ullis
ulterior nostro ripa premenda pede?
Nunc ego, quas habuit pinnas Danaeius heros,
terribili densum cum tulit angue caput,
15 nunc opto currum, de quo Cerealia primum
semina venerunt in rude missa solum.
Prodigiosa loquor, veterum mendacia vatum:
nec tulit haec umquam nec feret ulla dies.
Tu potius, ripis effuse capacibus amnis,
20 (sic aeternus eas) labere fine tuo.
Non eris invidiae, torrens, mihi crede, ferendae,
si dicar per te forte retentus amans.
Flumina debebant iuvenes in amore iuvare:
flumina senserunt ipsa, quid esset amor.
25 Inachus in Melie Bithynide pallidus isse
dicitur et gelidis incaluisse vadis.
Nondum Troia fuit lustris obsessa duobus,
cum rapuit vultus, Xanthe, Neaera tuos.
Quid? Non Alpheon diversis currere terris
30 virginis Arcadiae certus adegit amor?
Te quoque promissam Xutho, Penee, Creusam
Phthiotum terris occuluisse ferunt.
Quid referam Asopon, quem cepit Martia Thebe,
natarum Thebe quinque futura parens?
35 Cornua si tua nunc ubi sint, Acheloe, requiram,
Herculis irata fracta querere manu:
nec tanti Calydon nec tota Aetolia tanti,
una tamen tanti Deianira fuit.
Ille fluens dives septena per ostia Nilus,
40 qui patriam tantae tam bene celat aquae,
fertur in Euanthe collectam Asopide flammam
vincere gurgitibus non potuisse suis.
Siccus ut amplecti Salmonida posset, Enipeus
cedere iussit aquam: iussa recessit aqua.
45 Nec te praetereo, qui per cava saxa volutans[1]
Tiburis Argei spumifer arva rigas,[2]
Ilia cui placuit, quamvis erat horrida cultu
ungue notata comas, ungue notata genas.
Illa gemens patruique nefas delictaque Martis
50 errabat nudo per loca sola pede.
Hanc Anien rapidis animosus vidit ab undis
raucaque de mediis sustulit ora vadis
atque ita ‘Quid nostras’ dixit ‘teris anxia ripas,
Ilia ab Idaeo Laomedonte genus?
55 Quo cultus abiere tui? Quid sola vagaris,
vitta nec evinctas impedit alba comas?
Quid fles et madidos lacrimis corrumpis ocellos
pectoraque insana plangis aperta manu?
Ille habet et silices et vivum in pectore ferrum,
60 qui tenero lacrimas lentus in ore videt.
Ilia, pone metus: tibi regia nostra patebit
teque colent amnes: Ilia, pone metus.
Tu centum aut plures inter dominabere nymphas,
nam centum aut plures flumina nostra tenent.
65 Ne me sperne, precor, tantum, Troiana propago:[3]
munera promissis uberiora feres.’
Dixerat; illa oculos in humum deiecta modestos
spargebat tepido flebilis imbre sinus;[4]
ter molita fugam ter ad altas restitit undas
70 currendi vires eripiente metu;
sera tamen scindens inimico pollice crinem
edidit indignos ore tremente sonos:
‘O utinam mea lecta forent patrioque sepulcro
condita, dum poterant virginis ossa legi!
75 Cur, modo Vestalis, taedas invitor ad ullas
turpis et Iliacis infitianda focis?
Quid moror et digitis designor adultera vulgi?
Desint famosus quae notet ora pudor.’
Hactenus, et vestem tumidis praetendit ocellis
80 atque ita se in rapidas perdita misit aquas;
supposuisse manus ad pectora lubricus amnis
dicitur et socii iura dedisse tori.
Te quoque credibile est aliqua caluisse puella,
sed nemora et silvae crimina vestra tegunt.
85 Dum loquor, increscis latis spatiosior undis,[5]
nec capit admissas alveus altus aquas.
Quid mecum, furiose, tibi? Quid mutua differs
gaudia, quid coeptum, rustice, rumpis iter?
Quid, si legitimum flueres, si nobile flumen,
90 si tibi per terras maxima fama foret?
Nomen habes nullum, rivis collecte caducis,
nec tibi sunt fontes nec tibi certa domus.
Fontis habes instar pluviamque nivesque solutas,
quas tibi divitias pigra ministrat hiemps;
95 aut lutulentus agis brumali tempore cursus
aut premis arentem pulverulentus humum.
Quis te tum potuit sitiens haurire viator?
Quis dixit grata voce ‘Perennis eas’?
Damnosus pecori curris, damnosior agris:
100 forsitan haec alios, me mea damna movent.
Huic ego vae demens narrabam fluminum amores!
Iactasse indigne nomina tanta pudet.
Nescioquem hunc spectans Acheloon et Inachon amnem
et potui nomen, Nile, referre tuum!
105 At tibi pro meritis opto, non candide torrens,
sint rapidi soles siccaque semper hiemps.
[1] volutans=volutus
[2] spumifer=pomifera=ponifer
[3] Troiana=Romana
[4] tepido=teneros
[5] increscis latis spatiosior undis=increvit latas spatiosus in undas
(对河的数落)[1]
泥泞岸滨被芦苇遮盖的河啊,我正
赶着见女友,请让水稍微停一停。
你既没有桥,也没有那样的小舟——无需
划桨,靠两岸的缆绳就能横渡。
5 我记得你曾是小溪,蹚过你我毫无畏惧,
水面几乎不到我脚踝的高度;
现在积雪已融化,你从对面的高山
冲出,浑浊的水随漩涡翻卷。
一路狂奔有何益?舍不得时间休息
10 有何益?日夜兼程又有何益?
若我仍只能站在这里,若任何手段
都无法助我踏上你的那条岸?
我现在真羡慕达那厄之子拥有的翅羽,[2]
当他已取走盘满凶蛇的头颅,
15 羡慕那辆龙车,最初刻瑞斯的种子
便从它里面撒向蛮荒的大地。[3]
这都是古代诗人编出的神迹奇事,
从没有、也永不会有发生的日子。
溢出宽岸的河啊,毋宁请你别越过
20 边界(若如此,祝你长流不歇!)。
激流,相信我,你将受不了敌意,如果
世人说你耽搁了我这位恋爱者。
江河本应该帮助沉浸爱情里的年轻人,
江河自己也曾经体验过爱情。
25 相传为追求墨丽厄,伊纳科斯面色[4]
惨黄,欲望蒸热冰凉的水波。
特洛伊的围困未满十年时,克珊托斯,
宁芙涅埃拉引得你注目凝视。[5]
还有,对阿卡迪亚少女执着的念想
30 没驱使阿尔甫斯到处游荡?[6]
虽然克鲁萨已订婚,传言你,珀纽斯,
却将她藏于皮提奥蒂斯的土地。[7]
我为何提阿索坡斯被马尔斯后裔忒柏
迷住(她注定诞下五位女孩)?[8]
35 若问你阿刻罗俄斯,角何在?你会抱怨,
它们被愤怒的海格力斯折断——
对他而言,卡吕冬和整个埃托利亚
论价值都不如心爱的德伊阿尼拉。[9]
那条滋育沃土、分七脉入海的尼罗河,
40 他能将巨流的故土藏得这么好,[10]
据说却不能用自己的浪涛浇灭欧安忒[11]
(阿索坡斯之女)唤起的爱火。
为了以干爽之身抱图洛,厄尼剖斯[12]
吩咐水退去,水的确遵从旨意。
45 我也不会略过你,在空荡岩石间翻腾、
滋育亚该亚提布尔田亩的河神,[13]
伊利娅让你喜欢,虽然她打扮吓人,
头发和脸颊都留着指甲的抓痕。[14]
同时为叔父的罪行和战神的侵犯哀叹,[15]
50 她赤脚踯躅在人迹罕至的荒野间。
冲动的阿尼奥在湍急河道里远远望见,[16]
便从水中抬起头,嘶哑地高喊:
“你为何心绪不宁地在我的岸边徘徊,
伊利娅,伊达山拉俄墨冬的后代?[17]
55 你的衣裳在哪里?为何一个人浪游,
为何不用洁白的发带缠住头?[18]
为何哭泣,让你的眼睛沾满泪水,
为何疯狂捶打袒露的胸怀?
只有心肠里埋着铁石的男人看见你
60 柔嫩脸颊上的泪才依然自持。
伊利娅,别怕,我的宫殿向你敞开;
别怕,伊利娅,溪流将把你敬拜。
你将做一百位甚至更多宁芙的王后,
因为我容纳了超过百条溪流。
65 我只祈求你别鄙夷我,特洛伊后裔,
你将收到比承诺还丰厚的礼。”
话已说完,她贞洁的目光盯着地面,
温泪像雨一样,洒在她胸前。
她三次试图逃离,三次被深水阻挡,
70 恐惧夺走了向前奔跑的力量。
但最终她用仇恨的手指撕扯头发,
嘴唇颤抖,说出这愤怒的话:
“我宁愿还是处女时,这把骨头就能
被搜集起来,埋进祖先的坟茔!
75 从前的维斯塔贞女,如今已失去名声,
遭神庙驱逐,为何还引诱我结婚?[19]
为何还活着,任众人当娼妇指指点点?
消失吧,这张写满耻辱的脸!”
她止住话语,用衣服遮住红肿的眼睛,
80 万念俱灰,跳进滚滚的水波中。
传说奔涌的河神伸手托住了她胸膛,
给她妻子的权利,共入洞房。
我相信,你的心也为某位姑娘发烫,
只不过罪证被周围的树林隐藏。
85 说话的当儿,你的水已经越漫越远,
深深的河道容不下奔腾的惊湍。
你与我有何仇?为何耽搁我与她的欢好,
疯河?为何阻断我旅程,乡巴佬?
你若是名正言顺、出身高贵的一条河,
90 你如果名满天下,又当如何?
可是你没有名气,不过由小溪沟汇合,
既没有清泉,也没有固定的居所。
你的所谓源头只是雨和融化的雪——
迟缓冬天给你的财富太吝啬。
95 你要么在寒季驱赶混浊的泥水前行,
要么紧贴焦土爬,一身扬尘。
哪位口渴的路人曾从你这里啜饮?
谁曾感激地说“愿你长存”?
你奔流,害了牛羊,更害田地:或许
100 别人怨这些,我只管我的冤屈。
该死!我疯了,竟对它讲述河神的情事!
亵渎如此尊贵的名字,真可耻!
望着这样的贱水,我竟能提阿刻罗俄斯、
伊纳科斯,还有你,尼罗河的名字!
105 但对你,远非清澈的激流,因你的罪辜,
愿日头永酷烈,冬天永不下雨!
[1] Suter(1989)认为,这首诗中河流的两种状态具有诗学象征意义。奥维德借用了卡利马科斯的意象,用清澈的河流象征好诗,用浑浊的激流象征坏诗。
[2] “达那厄之子”指珀尔修斯,在他杀梅杜萨(Medusa)的往返途中,墨丘利将自己的飞鞋(talaria)借给他使用。
[3] 特里普托勒摩斯(Triptolemus)是雅典国王凯琉斯(Celeus)的儿子,谷神刻瑞斯传给他农业的技艺,为了方便他在世界各地传播耕种知识,还把自己的马车送给他。
[4] 伊纳科斯(Inachus)是阿戈利斯的河神,爱上了宁芙墨丽厄(Melie),他们的结晶是阿穆科斯(Amycus),小亚细亚比提尼亚(Bithynia)的国王,所以在原文中墨丽厄被称为Bithynide(比提尼亚女人)。
[5] 克珊托斯(Xanthus)是特洛伊附近的河神,爱上了宁芙涅埃拉(Neaera)。
[6] “阿卡迪亚少女”指仙女阿瑞图萨(Arethusa),她被希腊阿卡迪亚地区的河神阿尔甫斯(Alpheus)一路追逐到西西里岛。参考《变形记》(Metamorphoses 5.577-641)。
[7] 这行原文的Xutho(克叙托斯)在译文中省略了,克鲁萨(Creusa)是一位仙女,已和克叙托斯订婚,但河神珀纽斯(Peneus)却将她藏在帖撒利亚的皮提奥蒂斯(Phthiotis)。
[8] 希腊博奥蒂亚地区的河神阿索坡斯(Asopus)与河神拉冬(Ladon)之女墨托佩(Metope)生下了五位女儿,但这里奥维德可能根据另一个神话版本将墨托佩换成了“忒柏”(Thebe)。忒柏为何被称为Martia(马尔斯的)也难以判定,她有可能是其后裔,也有可能曾经被战神强暴。
[9] 卡吕冬(Calydon)河神阿刻罗俄斯(Achelous)与还未封神的海格力斯为了争夺德伊阿尼拉(Deianira)而决斗,前者的一只角被后者折断。这个故事见《变形记》(Metamorphoses 9.1-97)。埃托利亚(Aetolia)是希腊中部的一个地区。
[10] 西方古代人一直不知道尼罗河的源头在哪里,所以奥维德形容尼罗河神(Nilus)“将巨流的故土藏得这么好”。
[11] 欧安忒(Euanthe)是尼罗河神的情人。
[12] 厄尼剖斯(Enipeus)也是希腊的河神,厄尼剖斯深爱的图洛(Tyro)是皮萨国王萨尔莫纽斯(Salmoneus)的女儿,所以在原文中被称为Salmonida(萨尔莫纽斯之女)。
[13] 这位河神指台伯河(Tiberis)。台伯河流经罗马附近的小镇提布尔(Tibur),提布尔被形容为“亚该亚”,是因为传说建城的是三位来自希腊亚该亚的兄弟。
[14] 传说伊利娅生下罗慕路斯和雷姆斯之后,欲投河自尽,但被台伯河神救起,并成为他的妻子。参考贺拉斯《颂诗集》(Carmina 1.2.16-17)。Keith(1994)认为,伊利娅和《情诗集》第3部中的其他女性角色一样,都失去了对诗人恋爱者的吸引力,表明了奥维德试图摆脱哀歌体裁的倾向。
[15] 参考《情诗集》第3部第4首第40行的注释。
[16] 阿尼奥(Anio)是台伯河的支流。
[17] 因为罗马先祖阿斯卡尼俄斯(Ascanius)的母亲克鲁萨(Creusa)是特洛伊国王拉俄墨冬的孙女,所以伊利娅被称为“拉俄墨冬的后代”。
[18] 因为伊利娅曾经是维斯塔(Vesta)贞女,相当于祭司,按传统需要束上发带。
[19] “神庙”对应的原文是Iliacis focis(伊利昂的祭坛),突出了伊利娅的特洛伊背景。