Dicite ‘Io Paean!’ et ‘Io’ bis dicite ‘Paean!’
Decidit in casses praeda petita meos;
laetus amans donat viridi mea carmina palma,
praelata Ascraeo Maeonioque seni.
5 Talis ab armiferis Priameius hospes Amyclis
candida cum rapta coniuge vela dedit;
talis erat qui te curru victore ferebat,
vecta peregrinis Hippodamia rotis.
Quid properas, iuvenis? Mediis tua pinus in undis
10 navigat, et longe quem peto portus abest.
Non satis est venisse tibi me vate puellam:
arte mea capta est, arte tenenda mea est.
Nec minor est virtus, quam quaerere, parta tueri:
casus inest illic; hoc erit artis opus.
15 Nunc mihi, siquando, puer et Cytherea, favete,
nunc Erato, nam tu nomen amoris habes.
Magna paro, quas possit Amor remanere per artes,
dicere, tam vasto pervagus orbe puer.
Et levis est, et habet geminas, quibus avolet, alas:
20 difficile est illis inposuisse modum.
Hospitis effugio praestruxerat omnia Minos:
audacem pinnis repperit ille viam.
Daedalus ut clausit conceptum crimine matris
semibovemque virum semivirumque bovem,
25 ‘Sit modus exilio,’ dixit ‘iustissime Minos:
accipiat cineres terra paterna meos.
Et quoniam in patria, fatis agitatus iniquis,
vivere non potui, da mihi posse mori.
Da reditum puero, senis est si gratia vilis;
30 si non vis puero parcere, parce seni.’
Dixerat haec, sed et haec et multo plura licebat
dicere; regressus non dabat ille viro.
Quod simul ut sensit, ‘Nunc, nunc, o Daedale,’ dixit:
‘materiam, qua sis ingeniosus, habes.
35 Possidet et terras et possidet aequora Minos:
nec tellus nostrae nec patet unda fugae.
Restat iter caeli: caelo temptabimus ire.
Da veniam coepto, Iupiter alte, meo!
non ego sidereas adfecto tangere sedes;
40 qua fugiam dominum, nulla, nisi ista, via est.
Per Styga detur iter, Stygias transnabimus undas;
sunt mihi naturae iura novanda meae.’
Ingenium mala saepe movent: quis crederet umquam
aerias hominem carpere posse vias?
45 Remigium volucrum disponit in ordine pinnas,
et leve per lini vincula nectit opus,
imaque pars ceris adstringitur igne solutis,
finitusque novae iam labor artis erat.
Tractabat ceramque puer pinnasque renidens,
50 nescius haec umeris arma parata suis.
Cui pater ‘His’ inquit ‘patria est adeunda carinis,
hac nobis Minos effugiendus ope.
Aera non potuit Minos, alia omnia clausit;
quem licet, inventis aera rumpe meis.
55 Sed tibi non virgo Tegeaea comesque Bootae
ensiger Orion aspiciendus erit;
me pinnis sectare datis; ego praevius ibo;
sit tua cura sequi; me duce tutus eris.
Nam sive aetherias vicino sole per auras
60 ibimus, impatiens cera caloris erit;
sive humiles propiore freto iactabimus alas,
mobilis aequoreis pinna madescet aquis.
Inter utrumque vola; ventos quoque, nate, timeto,
quaque ferent aurae, vela secunda dato.’
65 Dum monet, aptat opus puero, monstratque moveri,
erudit infirmas ut sua mater aves.
Inde sibi factas umeris accommodat alas,
perque novum timide corpora librat iter.
Iamque volaturus parvo dedit oscula nato,
70 nec patriae lacrimas continuere genae.
Monte minor collis, campis erat altior aequis:
hinc data sunt miserae corpora bina fugae.
Et movet ipse suas, et nati respicit alas
Daedalus, et cursus sustinet usque suos.
75 Iamque novum delectat iter, positoque timore
Icarus audaci fortius arte volat.
Hos aliquis, tremula dum captat arundine pisces,
vidit, et inceptum dextra reliquit opus.
Iam Samos a laeva (fuerant Naxosque relictae
80 et Paros et Clario Delos amata deo)
dextra Lebinthos erat silvisque umbrosa Calymne
cinctaque piscosis Astypalaea vadis,
cum puer, incautis nimium temerarius annis,
altius egit iter, deseruitque patrem.
85 Vincla labant, et cera deo propiore liquescit,
nec tenues ventos brachia mota tenent.
Territus a summo despexit in aequora caelo;
nox oculis pavido venit oborta metu.
Tabuerant cerae: nudos quatit ille lacertos,
90 et trepidat nec, quo sustineatur, habet.
Decidit, atque cadens ‘Pater, o pater, auferor!’ inquit,
clauserunt virides ora loquentis aquae.
At pater infelix, nec iam pater, ‘Icare!’ clamat,
‘Icare,’ clamat ‘ubi es, quoque sub axe volas?’
95 ‘Icare’ clamabat, pinnas aspexit in undis.
Ossa tegit tellus: aequora nomen habent.
Non potuit Minos hominis conpescere pinnas;
ipse deum volucrem detinuisse paro.
Fallitur, Haemonias siquis decurrit ad artes,
100 datque quod a teneri fronte revellit equi.
歡呼勝利吧,再來一次,感謝上蒼![1] 序 詩
苦追的獵物終於掉進我的網,
讓喜悅的戀愛者拋下老荷馬、赫西俄德,[2]
將青翠的棕櫚獻給我的詩歌!
5 帕里斯便是如此,和搶來的異國新娘
一起,掛白帆自戎裝斯巴達起航;[3]
希波達米婭,在馬車比賽中獲勝的他
也是如此載着你,回遙遠的家。[4]
你為何着急,年輕人?你的船在大海中央,
10 還要漂很久才抵達我期待的港。
在我指引下贏得姑娘還不夠,俘獲她
用了我的計,還須用我的計留住她。
守住到手的東西並不比追求容易——
前者純粹是藝術,後者靠運氣。
15 丘比特、維納斯,若你們曾幫我,請繼續幫我;
還有你,名字里包含了愛情的厄剌托。[5]
我吟唱的乃是大題材:如何套住小愛神,
既然他浪遊在如此廣闊的凡塵,
還如此輕浮,有一雙助他飛離的翼翅——
20 要管束它們的確是艱巨的事。
米諾斯曾阻斷異鄉人所有逃跑的可能,[6]
他卻用翅膀找到了危險的路徑。[7]
當代達羅斯將帕西法厄誕下的孽種、
半人半牛的怪物關進迷宮,[8]
25 他說:“最公正的米諾斯,請終止我的流亡,
讓我的骨灰能埋入祖先的土壤。
既然被無情的命運逼迫,我不能在故鄉
生活,請讓我死時能了卻念想!
請允許這孩子回去,如果我令你鄙薄;
30 如果你不肯放過孩子,放過我!”
他沒再說下去,雖然心中還有萬語
千言——國王仍然禁止他回去。
意識到自己的處境,他說道:“代達羅斯,
你現在有機會證明自己的技藝。
35 米諾斯掌控着大地,掌握着海洋,無論
陸地還是大海都囚禁了我們。
但天空仍開放,我們就試着從天空逃脫。
至高朱庇特,饒恕我的僭越![9]
我並非企圖攀登到星辰居住的穹蒼,
40 只剩這條道能讓我離開國王。
即使斯堤克斯河有路,我們也泅渡,
我必須為人的天性創製新規律!”
逆境常激發才華的力量,誰會相信
凡人竟能乘着風,在空中飛行?
45 他將羽毛依次序排列,彷彿槳葉,
再拿線把輕盈的架構緊緊連接,
最低的部分他用融化的蜂蠟來固定,
如此,新技術的作品就已完成。
小男孩撫弄着蜂蠟和羽毛,笑容燦爛,
50 不知它們將裝上自己的雙肩。
父親說:“我們只能坐這樣的船回家,
擺脫米諾斯只能用這樣的辦法。
米諾斯阻斷了一切,卻不能阻斷空氣,
借這條通路,用我的發明逃離!
55 可是你別盯着卡里斯托,也別盯着
牧夫座旁邊手握利劍的獵戶座;[10]
跟着我,扇動翅膀,讓我飛在你前面,
務必跟緊我,這樣你就安全。
因為我們若飛到靠近太陽的高處,
60 蠟就會無法承受那裡的溫度;
而如果我們飛太低,翅膀與海水為鄰,
原本靈活的羽毛就變濕變沉。
所以在二者之間飛;兒子,你也要小心風,
它往哪邊吹,你便順着它航行。”
65 他一邊叮嚀,一邊給孩子裝翅膀,教他
如何操作,像指點雛鳥的媽媽。
然後他在自己肩頭安好新做的羽翼,
在陌生的路上謹慎地平衡身體。
即將出發,他轉身親吻稚氣的男孩,
70 父親的臉頰淌下難忍的淚水。
有一座小山,俯瞰平原,就是從這裡
他們將身體託付給悲慘的逃逸。
代達羅斯掀動着自己的翅膀,也回看
兒子的翅膀,保持自己的路線。
75 嘗到新旅途的喜悅,伊卡洛斯已忘記
恐懼,在空中玩起更大膽的技藝。
某人正用顫巍巍的長竿釣魚,望見
他們,右手的動作驟然中斷。
此時,左邊是薩摩斯(納克索斯已經過,
80 還有帕洛斯和日神鍾愛的提洛),[11]
右邊是勒賓托斯、林木茂盛的卡林涅[12]
和阿斯圖帕萊亞(這裡魚最多)。[13]
小男孩因為年齡的緣故越發衝動,
拋下了父親,獨自升向高空。
85 束縛鬆動了,逼近太陽的蠟已消融,
揮舞的手臂再不能捕捉輕風。
他驚駭萬分,從天頂望向遙遠的海面,
誕生於恐懼的黑暗蒙住了雙眼。
蠟已化成液體,他扇動赤裸的手臂,
90 渾身顫抖,找不到支撐的力。
他往下墜落,邊墜邊喊:“父親,我完了!”
呼喊的嘴被翠綠的海水淹沒。
但不幸的父親(不再是父親)仍在喊,“你在
哪裡,伊卡洛斯?你在哪裡飛?”
95 “伊卡洛斯!”他喊着,瞥見波浪中的翼翅,
土地埋葬了骸骨,海留下了名字。[14]
所以,就連米諾斯都沒能扼住人的翅膀, 留住愛需要內涵
我卻要設法阻攔一位神的飛翔。
若有人求助於帖撒利亞的巫術,給我
100 從馬駒前額取來的東西,就錯了。[15]
[1] 原文中的Paean最初是阿波羅作為醫術之神的稱號,後來用作歡呼阿波羅的嘆詞,再後來可泛指一切勝利之歌或頌歌。
[2] “老荷馬”對應的原文是Maeonio seni(邁奧尼亞老者),“赫西俄德”對應的原文是Ascraeo seni(阿斯克拉老者)。
[3] “帕里斯”對應的原文是Priameius hospes(來自普里阿摩斯的客人),“斯巴達”對應的原文是Amyclis(阿穆克萊),阿穆克萊由斯巴達國王阿穆克洛斯(Amyclus或Amyclas)建立。
[4] 參考《情詩集》第3部第2首第16行的注釋。
[5] 繆斯神厄剌托掌管愛情詩,她的名字Erato從古希臘語Eros(情愛)變來。
[6] “異鄉人”指巧匠代達羅斯,他和兒子伊卡洛斯(Icarus)乘人造翅膀飛行的故事在《變形記》中有另外一個版本(Metamorphoses 8.183-235)。
[7] 奧維德在《愛的藝術》的這部分花了80行來講述代達羅斯和伊卡洛斯的故事令人困惑。雖然奧維德的理由是,正如米諾斯難以阻止代達羅斯用翅膀逃離,詩人作為情愛導師也難以阻止長着翅膀的小愛神逃離,但這樣的邏輯無法說服很多學者,例如Galinsky(1975)就批評奧維德“無視詳略的比例和目的性”,Hollis(1973)也認為這樣的聯繫過於牽強。Ahern(1989)指出三處明顯不對應之處:(1)伊卡洛斯的死亡在這個比較框架中無處安放;(2)米諾斯在戀愛關係中是失敗者,無法與詩人扮演的情愛導師角色對應;(3)代達羅斯是巧匠的原型,是技藝的化身,而丘比特在這個框架中,是詩人的情愛技藝試圖制服的對象,兩者也不對等。Ahern的解決方案是,讓代達羅斯代表詩人/情愛導師,讓伊卡洛斯代表《愛的藝術》的讀者/學生,而米諾斯則代表社會習俗。但我認為,Ahern的做法沒有必要。奧維德引入代達羅斯的故事,至少在表面上是能嵌入《愛的藝術》的總體設計的;至於他提到的不對應之處,奧維德未必沒意識到,但他本來就是以一種遊戲方式對待這樣的類比;另外,從風格上說,《愛的藝術》也有意吸納了史詩元素,而且用神話說理是奧維德全部作品的共同特點。
[8] “孽種”和“怪物”都指米諾陶,“孽種”對應的原文是conceptum crimine matris(通過母親的罪孽而懷上的東西)。
[9] 西方古人認為,只有陸地屬於人類,闖入海洋和天空都是僭越的行為,在《頌詩集》里,賀拉斯同樣譴責了代達羅斯的僭越(Carmina 1.3.34-35)。
[10] 在《變形記》中,代達羅斯也不讓兒子靠大熊座(卡里斯托)、牧夫座(Bootes)和獵戶座(Orion)導航,而要緊跟自己(Metamorphoses 8.206-207)。“卡里斯托”對應的原文是virgo Tegeaea(帖該亞的少女),帖該亞是阿卡迪亞的一個城市。
[11] 薩摩斯島(Samos)在小亞細亞西海岸附近,是朱諾的出生地,也是她與朱庇特成親的地方。納克索斯(Naxos)即迪亞島,是愛琴海環形島中最大的一個,以酒聞名。帕洛斯是大理石產地。提洛島(Delos)是愛琴海上被環形島包圍的島,拉托娜產下阿波羅和狄安娜的地方。“日神”對應的原文是Clario deo(克拉洛斯的神),克拉洛斯(Claros)位於伊奧尼亞,和德爾斐一樣,以阿波羅神廟和神諭著名。
[12] 勒賓托斯(Lebinthos)和卡林涅(Calymne)都是愛琴海上的島嶼。
[13] 阿斯圖帕萊亞(Astypalaea)是克里特島和環形島之間的一個狹長島嶼,附近有漁場。
[14] 這片海叫伊卡利亞海(Icarium Mare),薩摩斯島西南還有一個伊卡利亞島。
[15] 關於“從馬駒前額取來的東西”,參考《情詩集》第1部第8首第8行的注釋。