Dicite ‘Io Paean!’ et ‘Io’ bis dicite ‘Paean!’
Decidit in casses praeda petita meos;
laetus amans donat viridi mea carmina palma,
praelata Ascraeo Maeonioque seni.
5 Talis ab armiferis Priameius hospes Amyclis
candida cum rapta coniuge vela dedit;
talis erat qui te curru victore ferebat,
vecta peregrinis Hippodamia rotis.
Quid properas, iuvenis? Mediis tua pinus in undis
10 navigat, et longe quem peto portus abest.
Non satis est venisse tibi me vate puellam:
arte mea capta est, arte tenenda mea est.
Nec minor est virtus, quam quaerere, parta tueri:
casus inest illic; hoc erit artis opus.
15 Nunc mihi, siquando, puer et Cytherea, favete,
nunc Erato, nam tu nomen amoris habes.
Magna paro, quas possit Amor remanere per artes,
dicere, tam vasto pervagus orbe puer.
Et levis est, et habet geminas, quibus avolet, alas:
20 difficile est illis inposuisse modum.
Hospitis effugio praestruxerat omnia Minos:
audacem pinnis repperit ille viam.
Daedalus ut clausit conceptum crimine matris
semibovemque virum semivirumque bovem,
25 ‘Sit modus exilio,’ dixit ‘iustissime Minos:
accipiat cineres terra paterna meos.
Et quoniam in patria, fatis agitatus iniquis,
vivere non potui, da mihi posse mori.
Da reditum puero, senis est si gratia vilis;
30 si non vis puero parcere, parce seni.’
Dixerat haec, sed et haec et multo plura licebat
dicere; regressus non dabat ille viro.
Quod simul ut sensit, ‘Nunc, nunc, o Daedale,’ dixit:
‘materiam, qua sis ingeniosus, habes.
35 Possidet et terras et possidet aequora Minos:
nec tellus nostrae nec patet unda fugae.
Restat iter caeli: caelo temptabimus ire.
Da veniam coepto, Iupiter alte, meo!
non ego sidereas adfecto tangere sedes;
40 qua fugiam dominum, nulla, nisi ista, via est.
Per Styga detur iter, Stygias transnabimus undas;
sunt mihi naturae iura novanda meae.’
Ingenium mala saepe movent: quis crederet umquam
aerias hominem carpere posse vias?
45 Remigium volucrum disponit in ordine pinnas,
et leve per lini vincula nectit opus,
imaque pars ceris adstringitur igne solutis,
finitusque novae iam labor artis erat.
Tractabat ceramque puer pinnasque renidens,
50 nescius haec umeris arma parata suis.
Cui pater ‘His’ inquit ‘patria est adeunda carinis,
hac nobis Minos effugiendus ope.
Aera non potuit Minos, alia omnia clausit;
quem licet, inventis aera rumpe meis.
55 Sed tibi non virgo Tegeaea comesque Bootae
ensiger Orion aspiciendus erit;
me pinnis sectare datis; ego praevius ibo;
sit tua cura sequi; me duce tutus eris.
Nam sive aetherias vicino sole per auras
60 ibimus, impatiens cera caloris erit;
sive humiles propiore freto iactabimus alas,
mobilis aequoreis pinna madescet aquis.
Inter utrumque vola; ventos quoque, nate, timeto,
quaque ferent aurae, vela secunda dato.’
65 Dum monet, aptat opus puero, monstratque moveri,
erudit infirmas ut sua mater aves.
Inde sibi factas umeris accommodat alas,
perque novum timide corpora librat iter.
Iamque volaturus parvo dedit oscula nato,
70 nec patriae lacrimas continuere genae.
Monte minor collis, campis erat altior aequis:
hinc data sunt miserae corpora bina fugae.
Et movet ipse suas, et nati respicit alas
Daedalus, et cursus sustinet usque suos.
75 Iamque novum delectat iter, positoque timore
Icarus audaci fortius arte volat.
Hos aliquis, tremula dum captat arundine pisces,
vidit, et inceptum dextra reliquit opus.
Iam Samos a laeva (fuerant Naxosque relictae
80 et Paros et Clario Delos amata deo)
dextra Lebinthos erat silvisque umbrosa Calymne
cinctaque piscosis Astypalaea vadis,
cum puer, incautis nimium temerarius annis,
altius egit iter, deseruitque patrem.
85 Vincla labant, et cera deo propiore liquescit,
nec tenues ventos brachia mota tenent.
Territus a summo despexit in aequora caelo;
nox oculis pavido venit oborta metu.
Tabuerant cerae: nudos quatit ille lacertos,
90 et trepidat nec, quo sustineatur, habet.
Decidit, atque cadens ‘Pater, o pater, auferor!’ inquit,
clauserunt virides ora loquentis aquae.
At pater infelix, nec iam pater, ‘Icare!’ clamat,
‘Icare,’ clamat ‘ubi es, quoque sub axe volas?’
95 ‘Icare’ clamabat, pinnas aspexit in undis.
Ossa tegit tellus: aequora nomen habent.
Non potuit Minos hominis conpescere pinnas;
ipse deum volucrem detinuisse paro.
Fallitur, Haemonias siquis decurrit ad artes,
100 datque quod a teneri fronte revellit equi.
欢呼胜利吧,再来一次,感谢上苍![1] 序 诗
苦追的猎物终于掉进我的网,
让喜悦的恋爱者抛下老荷马、赫西俄德,[2]
将青翠的棕榈献给我的诗歌!
5 帕里斯便是如此,和抢来的异国新娘
一起,挂白帆自戎装斯巴达起航;[3]
希波达米娅,在马车比赛中获胜的他
也是如此载着你,回遥远的家。[4]
你为何着急,年轻人?你的船在大海中央,
10 还要漂很久才抵达我期待的港。
在我指引下赢得姑娘还不够,俘获她
用了我的计,还须用我的计留住她。
守住到手的东西并不比追求容易——
前者纯粹是艺术,后者靠运气。
15 丘比特、维纳斯,若你们曾帮我,请继续帮我;
还有你,名字里包含了爱情的厄剌托。[5]
我吟唱的乃是大题材:如何套住小爱神,
既然他浪游在如此广阔的凡尘,
还如此轻浮,有一双助他飞离的翼翅——
20 要管束它们的确是艰巨的事。
米诺斯曾阻断异乡人所有逃跑的可能,[6]
他却用翅膀找到了危险的路径。[7]
当代达罗斯将帕西法厄诞下的孽种、
半人半牛的怪物关进迷宫,[8]
25 他说:“最公正的米诺斯,请终止我的流亡,
让我的骨灰能埋入祖先的土壤。
既然被无情的命运逼迫,我不能在故乡
生活,请让我死时能了却念想!
请允许这孩子回去,如果我令你鄙薄;
30 如果你不肯放过孩子,放过我!”
他没再说下去,虽然心中还有万语
千言——国王仍然禁止他回去。
意识到自己的处境,他说道:“代达罗斯,
你现在有机会证明自己的技艺。
35 米诺斯掌控着大地,掌握着海洋,无论
陆地还是大海都囚禁了我们。
但天空仍开放,我们就试着从天空逃脱。
至高朱庇特,饶恕我的僭越![9]
我并非企图攀登到星辰居住的穹苍,
40 只剩这条道能让我离开国王。
即使斯堤克斯河有路,我们也泅渡,
我必须为人的天性创制新规律!”
逆境常激发才华的力量,谁会相信
凡人竟能乘着风,在空中飞行?
45 他将羽毛依次序排列,仿佛桨叶,
再拿线把轻盈的架构紧紧连接,
最低的部分他用融化的蜂蜡来固定,
如此,新技术的作品就已完成。
小男孩抚弄着蜂蜡和羽毛,笑容灿烂,
50 不知它们将装上自己的双肩。
父亲说:“我们只能坐这样的船回家,
摆脱米诺斯只能用这样的办法。
米诺斯阻断了一切,却不能阻断空气,
借这条通路,用我的发明逃离!
55 可是你别盯着卡里斯托,也别盯着
牧夫座旁边手握利剑的猎户座;[10]
跟着我,扇动翅膀,让我飞在你前面,
务必跟紧我,这样你就安全。
因为我们若飞到靠近太阳的高处,
60 蜡就会无法承受那里的温度;
而如果我们飞太低,翅膀与海水为邻,
原本灵活的羽毛就变湿变沉。
所以在二者之间飞;儿子,你也要小心风,
它往哪边吹,你便顺着它航行。”
65 他一边叮咛,一边给孩子装翅膀,教他
如何操作,像指点雏鸟的妈妈。
然后他在自己肩头安好新做的羽翼,
在陌生的路上谨慎地平衡身体。
即将出发,他转身亲吻稚气的男孩,
70 父亲的脸颊淌下难忍的泪水。
有一座小山,俯瞰平原,就是从这里
他们将身体托付给悲惨的逃逸。
代达罗斯掀动着自己的翅膀,也回看
儿子的翅膀,保持自己的路线。
75 尝到新旅途的喜悦,伊卡洛斯已忘记
恐惧,在空中玩起更大胆的技艺。
某人正用颤巍巍的长竿钓鱼,望见
他们,右手的动作骤然中断。
此时,左边是萨摩斯(纳克索斯已经过,
80 还有帕洛斯和日神钟爱的提洛),[11]
右边是勒宾托斯、林木茂盛的卡林涅[12]
和阿斯图帕莱亚(这里鱼最多)。[13]
小男孩因为年龄的缘故越发冲动,
抛下了父亲,独自升向高空。
85 束缚松动了,逼近太阳的蜡已消融,
挥舞的手臂再不能捕捉轻风。
他惊骇万分,从天顶望向遥远的海面,
诞生于恐惧的黑暗蒙住了双眼。
蜡已化成液体,他扇动赤裸的手臂,
90 浑身颤抖,找不到支撑的力。
他往下坠落,边坠边喊:“父亲,我完了!”
呼喊的嘴被翠绿的海水淹没。
但不幸的父亲(不再是父亲)仍在喊,“你在
哪里,伊卡洛斯?你在哪里飞?”
95 “伊卡洛斯!”他喊着,瞥见波浪中的翼翅,
土地埋葬了骸骨,海留下了名字。[14]
所以,就连米诺斯都没能扼住人的翅膀, 留住爱需要内涵
我却要设法阻拦一位神的飞翔。
若有人求助于帖撒利亚的巫术,给我
100 从马驹前额取来的东西,就错了。[15]
[1] 原文中的Paean最初是阿波罗作为医术之神的称号,后来用作欢呼阿波罗的叹词,再后来可泛指一切胜利之歌或颂歌。
[2] “老荷马”对应的原文是Maeonio seni(迈奥尼亚老者),“赫西俄德”对应的原文是Ascraeo seni(阿斯克拉老者)。
[3] “帕里斯”对应的原文是Priameius hospes(来自普里阿摩斯的客人),“斯巴达”对应的原文是Amyclis(阿穆克莱),阿穆克莱由斯巴达国王阿穆克洛斯(Amyclus或Amyclas)建立。
[4] 参考《情诗集》第3部第2首第16行的注释。
[5] 缪斯神厄剌托掌管爱情诗,她的名字Erato从古希腊语Eros(情爱)变来。
[6] “异乡人”指巧匠代达罗斯,他和儿子伊卡洛斯(Icarus)乘人造翅膀飞行的故事在《变形记》中有另外一个版本(Metamorphoses 8.183-235)。
[7] 奥维德在《爱的艺术》的这部分花了80行来讲述代达罗斯和伊卡洛斯的故事令人困惑。虽然奥维德的理由是,正如米诺斯难以阻止代达罗斯用翅膀逃离,诗人作为情爱导师也难以阻止长着翅膀的小爱神逃离,但这样的逻辑无法说服很多学者,例如Galinsky(1975)就批评奥维德“无视详略的比例和目的性”,Hollis(1973)也认为这样的联系过于牵强。Ahern(1989)指出三处明显不对应之处:(1)伊卡洛斯的死亡在这个比较框架中无处安放;(2)米诺斯在恋爱关系中是失败者,无法与诗人扮演的情爱导师角色对应;(3)代达罗斯是巧匠的原型,是技艺的化身,而丘比特在这个框架中,是诗人的情爱技艺试图制服的对象,两者也不对等。Ahern的解决方案是,让代达罗斯代表诗人/情爱导师,让伊卡洛斯代表《爱的艺术》的读者/学生,而米诺斯则代表社会习俗。但我认为,Ahern的做法没有必要。奥维德引入代达罗斯的故事,至少在表面上是能嵌入《爱的艺术》的总体设计的;至于他提到的不对应之处,奥维德未必没意识到,但他本来就是以一种游戏方式对待这样的类比;另外,从风格上说,《爱的艺术》也有意吸纳了史诗元素,而且用神话说理是奥维德全部作品的共同特点。
[8] “孽种”和“怪物”都指米诺陶,“孽种”对应的原文是conceptum crimine matris(通过母亲的罪孽而怀上的东西)。
[9] 西方古人认为,只有陆地属于人类,闯入海洋和天空都是僭越的行为,在《颂诗集》里,贺拉斯同样谴责了代达罗斯的僭越(Carmina 1.3.34-35)。
[10] 在《变形记》中,代达罗斯也不让儿子靠大熊座(卡里斯托)、牧夫座(Bootes)和猎户座(Orion)导航,而要紧跟自己(Metamorphoses 8.206-207)。“卡里斯托”对应的原文是virgo Tegeaea(帖该亚的少女),帖该亚是阿卡迪亚的一个城市。
[11] 萨摩斯岛(Samos)在小亚细亚西海岸附近,是朱诺的出生地,也是她与朱庇特成亲的地方。纳克索斯(Naxos)即迪亚岛,是爱琴海环形岛中最大的一个,以酒闻名。帕洛斯是大理石产地。提洛岛(Delos)是爱琴海上被环形岛包围的岛,拉托娜产下阿波罗和狄安娜的地方。“日神”对应的原文是Clario deo(克拉洛斯的神),克拉洛斯(Claros)位于伊奥尼亚,和德尔斐一样,以阿波罗神庙和神谕著名。
[12] 勒宾托斯(Lebinthos)和卡林涅(Calymne)都是爱琴海上的岛屿。
[13] 阿斯图帕莱亚(Astypalaea)是克里特岛和环形岛之间的一个狭长岛屿,附近有渔场。
[14] 这片海叫伊卡利亚海(Icarium Mare),萨摩斯岛西南还有一个伊卡利亚岛。
[15] 关于“从马驹前额取来的东西”,参考《情诗集》第1部第8首第8行的注释。