Primus sollicitos fecisti, Romule, ludos,
cum iuvit viduos rapta Sabina viros.
Tunc neque marmoreo pendebant vela theatro,
nec fuerant liquido pulpita rubra croco;
105 illic quas tulerant nemorosa Palatia, frondes
simpliciter positae, scena sine arte fuit;
in gradibus sedit populus de caespite factis,
qualibet hirsutas fronde tegente comas.
Respiciunt, oculisque notant sibi quisque puellam
110 quam velit, et tacito pectore multa movent.
Dumque, rudem praebente modum tibicine Tusco,
ludius aequatam ter pede pulsat humum,
in medio plausu (plausus tunc arte carebant)
rex populo praedae signa petita dedit.[1]
115 Protinus exiliunt, animum clamore fatentes,
virginibus cupidas iniciuntque manus.
Ut fugiunt aquilas, timidissima turba, columbae,
ut fugit invisos agna novella lupos,[2]
sic illae timuere viros sine more ruentes;
120 constitit in nulla qui fuit ante color.
Nam timor unus erat, facies non una timoris:
pars laniat crines, pars sine mente sedet;
altera maesta silet, frustra vocat altera matrem;
haec queritur, stupet haec; haec manet, illa fugit.
125 Ducuntur raptae, genialis praeda, puellae,
et potuit multas ipse decere timor.
Siqua repugnarat nimium comitemque negabat,
sublatam cupido vir tulit ipse sinu,
atque ita ‘Quid teneros lacrimis corrumpis ocellos?
130 Quod matri pater est, hoc tibi’ dixit ‘ero.’
Romule, militibus scisti dare commoda solus:
haec mihi si dederis commoda, miles ero.
Scilicet ex illo sollemnia more theatra
nunc quoque formosis insidiosa manent.
135 Nec te nobilium fugiat certamen equorum;
multa capax populi commoda Circus habet.
Nil opus est digitis, per quos arcana loquaris,
nec tibi per nutus accipienda nota est:
proximus a domina, nullo prohibente, sedeto,
140 iunge tuum lateri qua potes usque latus;
et bene, quod cogit, si nolis, linea iungi,
quod tibi tangenda est lege puella loci.
Hic tibi quaeratur socii sermonis origo,
et moveant primos publica verba sonos.
145 Cuius equi veniant, facito, studiose, requires;
nec mora, quisquis erit, cui favet illa, fave.
At cum pompa frequens caelestibus ibit eburnis,[3]
tu Veneri dominae plaude favente manu;
utque fit, in gremium pulvis si forte puellae
150 deciderit, digitis excutiendus eri—
etsi nullus erit pulvis, tamen excute nullum:
quaelibet officio causa sit apta tuo.
Pallia si terra nimium demissa iacebunt,
collige, et inmunda sedulus effer humo;
155 protinus, officii pretium, patiente puella
contingent oculis crura videnda tuis.
Respice praeterea, post vos quicumque sedebit,
ne premat opposito mollia terga genu.
Parva leves capiunt animos: fuit utile multis
160 pulvinum facili composuisse manu.
Profuit et tenui ventos movisse tabella,
et cava sub tenerum scamna dedisse pedem.
Hos aditus Circusque novo praebebit amori,
sparsaque sollicito tristis harena foro.
165 Illa saepe puer Veneris pugnavit harena,
et qui spectavit vulnera, vulnus habet.
Dum loquitur tangitque manum poscitque libellum
et quaerit posito pignore, vincat uter,
saucius ingemuit telumque volatile sensit,
170 et pars spectati muneris ipse fuit.
Quid, modo cum belli navalis imagine Caesar
Persidas induxit Cecropiasque rates?
Nempe ab utroque mari iuvenes, ab utroque puellae
venere, atque ingens orbis in Urbe fuit.
175 Quis non invenit turba, quod amaret, in illa?
Eheu, quam multos advena torsit amor!
Ecce, parat Caesar domito quod defuit orbi
addere: nunc, oriens ultime, noster eris.
Parthe, dabis poenas; Crassi gaudete sepulti,
180 signaque barbaricas non bene passa manus.
Ultor adest, primisque ducem profitetur in annis,
bellaque non puero tractat agenda puer.
Parcite natales timidi numerare deorum:
Caesaribus virtus contigit ante diem.
185 Ingenium caeleste suis velocius annis
surgit, et ignavae fert male damna morae.
Parvus erat, manibusque duos Tirynthius angues
pressit, et in cunis iam Iove dignus erat.
Nunc quoque qui puer es, quantus tum, Bacche, fuisti,
190 cum timuit thyrsos India victa tuos!
Auspiciis annisque patris, puer, arma movebis,[4]
et vinces annis auspiciisque patris:[5]
tale rudimentum tanto sub nomine debes,
nunc iuvenum princeps, deinde future senum.
195 Cum tibi sint fratres, fratres ulciscere laesos;
cumque pater tibi sit, iura tuere patris.
Induit arma tibi genitor patriaeque tuusque:
hostis ab invito regna parente rapit.
Tu pia tela feres, sceleratas ille sagittas;
200 stabit pro signis Iusque Piumque tuis.
[1] petita=petenda
[2] invisos=visos
[3] caelestibus…eburnis=certantibus…ephebis
[4] annis=animis
[5] annis=animis
罗慕路斯,你最先让表演变得危险,
当萨宾女被抢,帮助光棍繁衍。 [1]
那时,剧院并非大理石,无帐幕悬挂,
前台也不曾喷洒藏红花的精华;
105 葱郁的帕拉丁生长的枝条被人们简朴地
布置一番,舞台也没有陈设;
观众都坐在草皮铺成的台阶上,随便
什么树叶荫蔽着蓬乱的发卷。
他们四下张望着,瞄准各自中意的
110 姑娘,在心里默默筹划着计策。
当图斯坎笛手吹起呕哑嘲哳的调子,[2]
演员抬起脚,三次踩踏平地,
在欢呼声中(那时的喝彩毫无讲究),
国王向民众发出期待的信号。[3]
115 他们立刻跳起来,叫喊泄露了意图,
将一双双贪婪的手伸向少女。
仿佛最易受惊吓的鸽子被老鹰追赶,
又像羊羔想逃离恶狼的包围圈,
她们也害怕冲来的这些野蛮男人,
120 每位脸上的血色都全然消隐。
恐惧相同,恐惧的表现却彼此相异:
有人扯头发,有人呆坐无意识;
这位默默哭,那位徒然向母亲呼救;
她哀叹,她愕然;有人逃跑,有人留。
125 劫来的少女被纷纷扛走,婚礼的战利品,
惊恐本身甚至让她们更动人。
如果谁过于激烈地反抗,拒绝同行者,
男人反而热切地搂她到心窝,
并且说:“为何用泪水弄污这温柔的眼睛?
130 我对你会像你父亲对待你母亲。”
罗慕路斯,唯有你知道送什么给士兵:
你若给我这份礼,我也会从军。[4]
想必是由于这一层渊源,神圣的剧院
到今天仍然对美女充满危险。
135 你也别忽略那些名贵骏马的竞技, 赛车场的便利
人多地阔的赛车场有许多便利。
不需要借助手指传递彼此的秘密,
也不必通过点头来获取信息——
无人碍手碍脚时,坐在你情人身旁,
140 尽可能让你们的身体紧紧依傍;
即使你不愿,侧栏也会强迫你靠近,[5]
如此的安排仿佛命令你碰女人。
在这里,你要设法启动友好的谈话,
通常的话题可助你打破尴尬。
145 要分外关切地打听,谁的马会来参赛——
立刻站在她这边,无论她支持谁。
当游行队伍簇拥着诸神的象牙雕像,
你要虔诚地为维纳斯女王鼓掌;
若有粒尘土落女孩的膝上(如此凑巧),
150 务必用你的手指将它掸掉——
即使没尘土,仍把不存在的尘土掸掉:
让一切借口为你的殷勤铺道。
如果她那件披风太长,在地面拖着,
恭敬地捧起来,避开泥的污浊;
155 立刻,若女孩允许,忠心的奖赏就会来:
你的眼可以有幸瞥见她脚踝。
还要回头看,无论坐你们后边的是谁,
都提防他用膝盖顶她柔软的背。
小事会吸引轻浮的心:很多人用手
160 充当靠垫,都能将女子引诱。
摇着精致的扇子,为她送风也管用,
或在嫩足下放一个闲置的小凳。
赛车场和喧嚣广场为角斗铺上的沙子
都能给新激情提供这样的契机。
165 维纳斯的儿子经常在那片沙地战斗,
谁观看伤口,自己也留下伤口:
当他说着话,摸着她的手,要参赛名录,[6]
下完赌注,打听谁有望胜出,
便已受了伤,呻吟,感觉到飞矢的效果,
170 自己也被围观,成为表演的参与者。
最近,当恺撒举办那场虚拟的海战,[7]
为我们运来波斯和雅典的舰船,
无数的青年男女从两边的海岸涌入,
一座城仿佛容下了整个寰宇。
175 谁不曾在那样的人群里找到爱的目标?
唉,多少人为异乡的女子燃烧!
看,尚未征服的世界,恺撒将补齐:[8] 凯旋礼的搭讪
遥远的东方将纳入罗马的统治。
帕提亚,你将会受惩;欢庆吧,坟里的克拉苏,
180 还有军旗(你曾经被蛮族羞辱)![9]
复仇者来了,他如此年轻,就已是将领,[10]
少年指挥着不属于少年的战争。
别再胆怯地数着神灵的生日——恺撒
家族的勇气本就能提前发芽。[11]
185 来自天界的禀赋比年龄更快地成熟,
不容许生命在懈怠中可耻虚度。
提林斯英雄虽小,却扼死了两条大蛇,[12]
尚在摇篮中,已经不负朱庇特。
巴克斯,你仍是少年,可你曾多么风光,
190 当战败的印度震恐于你的藤杖!
孩子,你将在父亲沉稳的佑护下挥舞
武器,在他沉稳的佑护下征服——
如此的荣名下,你理当拥有如此的教育,
如今做青年主,未来做成人之主。 [13]
195 既然有兄弟,请你为被杀的兄弟雪恨;[14]
既然有父亲,请捍卫父亲的权柄。[15]
你和祖国的父亲给你披上了戎装,
违逆其意旨,敌人正侵犯边疆。
你手执正当的武器,敌人的箭矢却卑鄙,
200 “公义”和“虔敬”会守护你的军旗。
[1] 参考《情诗集》第2部第12首第24行的注释。
[2] 图斯坎(Tusco)经常用来替换埃特鲁里亚(Etruria)的形容词Etrusco,古罗马早期的文化受到埃特鲁里亚人的很大影响。
[3] “国王”指罗慕路斯。
[4] Eidinow(1993)指出,101-132行重述罗慕路斯和古罗马人抢夺萨宾女人做妻子的故事,从多个方面颠覆了奥古斯都时代的意识形态:创建者的强盗行为拆穿了屋大维塑造的罗马“原初美德”的幻象,这个在剧院里发生的事件也嘲笑了屋大维强令在剧院中隔离女性观众座位的行为,也讥诮了罗马崇拜军队的传统(对屋大维而言,军队是“罗马和平”的基石)。
[5] 关于“侧栏”,参考《情诗集》第3部第2首第19行的注释。
[6] “参赛名录”(libellum,主格libellus)会列出参加比赛的马和车手的详情,供赌博者参考。
[7] “虚拟的海战”(belli navalis imagine)通常说法是naumachia,这是古罗马统治者展示力量的一种残忍表演,虽然是模仿远离罗马城发生的战斗,表演时的死亡却是真实的,并非如今日的军事演习。“恺撒”指屋大维,这场虚拟海战应当是纪念公元前31年他在阿克提翁击败安东尼的战役。
[8] 公元前1年屋大维派出外孙盖乌斯(Gaius,尤利娅和阿格里帕之子)率军远征帕提亚,与弗拉特斯(Phraates)五世作战。
[9] 罗马人曾多次败于帕提亚人之手,公元前53年,克拉苏在卡莱战役中全军覆没,军旗被帕提亚人没收,被视为罗马的奇耻大辱。公元前36年安东尼入侵帕提亚也遭败绩。贺拉斯在《颂诗集》(Carmina)第3部第5首里曾哀叹克拉苏手下一万士兵投降帕提亚、与罗马作战的丑事。
[10] “复仇者”指盖乌斯。
[11] 奥维德顺便奉承了盖乌斯的兄长卢齐乌斯(Lucius),两人都被屋大维指定为皇位继承人。
[12] “提林斯英雄”(Tirynthius)指海格力斯。
[13] “青年主”(princeps iuvenum)是盖乌斯获得的荣誉称号。
[14] “被杀的兄弟”应当是泛指同辈中被外敌杀死的罗马人。
[15] “父亲”指屋大维,因为盖乌斯和卢齐乌斯都被外祖父屋大维收为养子。