Mittit Hypermestra de tot modo fratribus uni
(cetera nuptarum crimine turba iacet):
clausa domo teneor gravibusque coercita vinclis;
est mihi supplicii causa fuisse piam.
5 Quod manus extimuit iugulo demittere ferrum,
sum rea; laudarer, si scelus ausa forem.
Esse ream praestat quam sic placuisse parenti;
non piget immunes caedis habere manus.
Me pater igne licet, quem non violavimus, urat,
10 quaeque aderant sacris, tendat in ora faces
aut illo iugulet, quem non bene tradidit ensem,
ut, qua non cecidit vir nece, nupta cadam,
non tamen ut dicant morientia ‘paenitet’ ora
efficiet; non est quam piget esse piam.[1]
15 Paeniteat sceleris Danaum saevasque sorores;
hic solet eventus facta nefanda sequi.
Cor pavet admonitu temeratae sanguine noctis
et subitus dextrae praepedit ossa tremor;[2]
quam tu caede putes fungi potuisse mariti,
20 scribere de facta non sibi caede timet.
Sed tamen experiar. Modo facta crepuscula terris,
ultima pars lucis primaque noctis erat;
ducimur Inachides magni sub tecta Pelasgi,
et socer armatas accipit ipse nurus.
25 Undique collucent praecinctae lampades auro.
Dantur in invitos impia tura focos;
vulgus ‘Hymen, Hymenaee’ vocant; fugit ille vocantis;
ipsa Iovis coniunx cessit ab urbe sua.
Ecce, mero dubii, comitum clamore frequentes,
30 flore novo madidas impediente comas,
in thalamos laeti—thalamos, sua busta!—feruntur
strataque funeribus corpore dicta premunt.
Iamque cibo vinoque graves somnoque iacebant
securumque quies alta per Argos erat.
35 Circum me gemitus morientum audire videbar
et tamen audieram, quodque verebar erat.[3]
Sanguis abit, mentemque calor corpusque relinquit,
inque novo iacui frigida facta toro.
Ut leni Zephyro graciles vibrantur aristae,
40 frigida populeas ut quatit aura comas,
aut sic, aut etiam tremui magis; ipse iacebas,
quaeque tibi dederam causa soporis erant.[4]
Excussere metum violenti iussa parentis.
erigor et capio tela tremente manu.
45 Non ego falsa loquar; ter acutum sustulit ensem,
ter male sublato reccidit ense manus.
Admovi iugulo (sine me tibi vera fateri),
admovi iugulo tela paterna tuo,
et timor et pietas crudelibus obstitit ausis,
50 castaque mandatum dextra refugit opus.
Purpureos laniata sinus, laniata capillos,
exiguo dixi talia verba sono:
‘Saevus, Hypermestra, pater est tibi; iussa parentis
effice; germanis sit comes iste suis.
55 Femina sum et virgo, natura mitis et annis;
non facient molles ad fera tela manus.
Quin age, dumque iacet, fortis imitare sorores.
Credibile est caesos omnibus esse viros.
Si manus haec aliquam posset committere caedem,
60 morte foret dominae sanguinulenta suae.
At meruere necem patruelia regna petendo,[5]
quae tamen externis danda forent generis.
Finge viros meruisse mori; quid fecimus ipsae?
Quo mihi commisso non licet esse piae?
65 Quid mihi cum ferro? Quo bellica tela puellae?
Aptior est digitis lana colusque meis.’
Haec ego; dumque queror, lacrimae sua verba sequuntur
deque meis oculis in tua membra cadunt.
Dum petis amplexus sopitaque bracchia iactas,
70 paene manus telo saucia facta tua est.
Iamque patrem famulosque patris lucemque timebam;
expulerunt somnos haec mea dicta tuos:
‘Surge age, Belide, de tot modo fratribus unus.
Nox tibi, ni properas, ista perennis erit.’[6]
75 Territus exsurgis; fugit omnis inertia somni;
aspicis in timida fortia tela manu.
Quaerenti causam ‘Dum nox sinit, effuge!’ dixi,
‘Dum nox atra sinit, tu fugis, ipsa moror.’
Mane erat et Danaus generos ex caede iacentis
80 dinumerat; summae criminis unus abes;
fert male cognatae iacturam mortis in uno
et queritur facti sanguinis esse parum.
Abstrahor a patriis pedibus raptamque capillis
(haec meruit pietas praemia!) carcer habet.
85 Scilicet ex illo Iunonia permanet ira,
cum bos ex homine est, ex bove facta dea.
At satis est poenae teneram mugisse puellam,
nec, modo formosam, posse placere Iovi.
Astitit in ripa liquidi nova vacca parentis
90 cornuaque in patriis non sua vidit aquis
conatoque loqui mugitus edidit ore
territaque est forma, territa voce sua.
Quid furis, infelix? Quid te miraris in umbra?
Quid numeras factos ad nova membra pedes?
95 Illa Iovis magni paelex metuenda sorori
fronde levas nimiam caespitibusque famem,
fonte bibis spectasque tuam stupefacta figuram,
et, te ne feriant, quae geris, arma, times,
quaeque modo, ut possis etiam Iove digna videri,
100 dives eras, nuda nuda recumbis humo.
Per mare, per terras cognataque flumina curris;
dat mare, dant amnes, dat tibi terra viam.
Quae tibi causa fugae? Quid tu freta longa pererras?[7]
Non poteris vultus effugere ipsa tuos.
105 Inachi, quo properas? Eadem sequerisque fugisque;
tu tibi dux comiti, tu comes ipsa duci.
per septem Nilus portus emissus in aequor
exuit insanae paelicis ora bovis.
Ultima quid referam, quorum mihi cana senectus
110 auctor? Dant anni, quod querar, ecce mei.
Bella pater patruusque gerunt; regnoque domoque
pellimur; eiectos ultimus orbis habet.
Ille ferox solio solus sceptroque potitur;
cum sene nos inopi turba vagamur inops.
115 De fratrum populo pars exiguissima restat.
quique dati leto, quaeque dedere, fleo;
nam mihi quot fratres, totidem periere sorores;
accipiat lacrimas utraque turba meas.
En, ego, quod vivis, poenae crucianda reservor;
120 quid fiet sonti, cum rea laudis agar?
Et consanguineae quondam centensima summae
infelix uno fratre manente cadam.
At tu, siqua piae, Lynceu, tibi cura sororis,
quaeque tibi tribui munera, dignus habes,
125 vel fer opem, vel dede neci defunctaque vita
corpora furtivis insuper adde rogis
et sepeli lacrimis perfusa fidelibus ossa,
sculptaque sint titulo nostra sepulcra brevi:
‘Exul Hypermestra, pretium pietatis iniquum,
130 quam mortem fratri depulit, ipsa tulit.’
Scribere plura libet, sed pondere lassa catenae
est manus et vires subtrahit ipse timor.
[1] est=es
[2] ossa=orsa
[3] audieram=audibam=auditum
[4] causa=vina=plena
[5] At=Hanc
[6] ni=si
[7] tu=Io
(許佩梅斯特拉致林叩斯)[1]
許佩梅斯特拉致信給眾多兄弟的僅存者,
(其餘已死於各自新娘的罪孽)。
我正囚禁在宮中,沉重的鎖鏈纏身,
懲罰的理由是我未忘記忠誠。[2]
5 因為我害怕將利劍沒入丈夫的喉管,
就有罪;若敢行兇,反會受稱讚。
遭指控勝過以這樣的方式取悅父親,
我不後悔讓雙手不沾染血腥。
任父親用我未曾玷污的焰苗烤炙我,[3]
10 揮舞婚禮的火炬,在臉畔威脅;
或者乾脆拿被我浪費的武器殺了我——
新郎逃過的死法,新娘能逃過?
但他休想讓我彌留的舌頭說一聲
“後悔”,後悔忠誠的女人不忠誠。
15 讓達那俄斯和我殘忍的姐妹們悔罪,
這常是緊跟在惡行身後的債。
一想到那個染血的夜晚,心就驚怖,
突然襲來的戰慄就禁錮了手骨;
這隻手,你以為能執行謀害丈夫的命令,
20 卻害怕描繪它並未犯下的罪行,
但我還是要嘗試。暮色剛籠罩大地,
最後的天光將逝,夜晚初至。
我們伊納科斯的後裔被領進王宮,[4]
公公親迎眾兒媳(暗攜兵戎)。
25 大廳四面,鍍金的燈籠光芒璀璨,
不潔的乳香已擺上不悅的祭壇。
人群呼喚着“許門”,但他只顧逃逸,
朱諾也已經拋下自己的城市。[5]
看啊,已然酩酊,被喧嚷的同伴簇擁,
30 鮮花纏繞着澆滿香膏的頭頂,
新郎們興高采烈闖進了卧室——墓室!
爬上他們更適合做屍架的枕席。
酒足飯飽後,睡意昏沉,他們躺下了,
毫無警覺的阿戈斯一片靜默。
35 我似乎聽到周圍傳來將死者的呻吟,
不,確實聽見了,擔心的已成真。
彷彿失了血,我神志空白,身體冰涼,[6]
木然躺在為新娘安排的床上。
猶如纖細的麥穗在柔和西風裡搖晃,
40 又似白楊樹葉在寒流中顫動,
我哆嗦,甚至哆嗦得更厲害。你也靜靜
躺着,我灌你的酒勁道太猛。[7]
一位殘暴父親的命令驅走了驚惕,
我起身,用發抖的手抓起武器。
45 我不想說謊:我三次舉起那柄利劍,
又三次放下,罪惡感令我不安。
我對準你的喉嚨(允許我坦承真相),
用父親的劍對準你的喉嚨,
恐懼和忠誠阻擋我做出殘酷的舉動,
50 純潔的右手憎惡接受的命令。
撕破胸前紫色的衣襟,扯亂頭髮,
我壓低聲音對自己說出這番話:
“許佩梅斯特拉,你父親太野蠻。遵從[8]
他的吩咐,讓林叩斯與兄弟同行。
55 我還是處女,天性和年齡都傾向仁慈,
兇狠的武器與柔軟的手不相宜。
可是趕緊啊,趁他沒醒,效仿勇敢的
姐妹們,她們的丈夫想必都死了。
倘若這隻手能幹出殺人這樣的事情,
60 它也該沾滿我的血,取走我的命。
但他們該死,覬覦屬於伯父的國土,[9]
非讓它成為外國女婿的囊中物。[10]
就算他們該死,但我們都幹了什麼?
因為什麼罪我不能按人倫生活?
65 劍與我何關?戰爭的器具與少女何關?
我手中更應該拿着羊毛和繞線桿。”
我說著這些怨言,淚水止不住溢涌,
從眼中落下,滴到你的身上。
當你在夢中甩動胳膊,想摟我入懷,
70 你的手差一點就被我的劍傷害。
此時我開始怕天亮,怕父親和他的奴隸,
只好用這些話驅走你的睡意:
“快起來,林叩斯,那麼多兄弟唯你獨活。[11]
你若不趕緊,這一夜就將是永夜。”
75 你驟然驚起,所有的睏倦一掃而空,
看見可怕的武器在怯懼的手中。
你問我緣由,我說,“趁夜色允許,逃吧!
趁暗夜允許,你逃,我自己留下。”
已是黎明了,達那俄斯清點着女婿的
80 屍體,發現少一人,罪依然殘缺。
即使一位親屬沒有死,他也覺煎熬,
不住埋怨血仍然流得太少。
我從父親腳下被拽走,頭髮被揪住,
(這就是忠誠的獎賞!)扔進了監獄。
85 顯然,自從人變成母牛,母牛變成神,[12]
朱諾的怒火從未滅,燃燒至今。
可是懲罰已足夠!嬌柔的姑娘只能[13]
哞哞叫,轉眼朱庇特已厭惡其面容。
佇立在河神父親的岸邊,新變的母牛[14]
90 在父親的水中看見陌生的雙角;
試圖說話的嘴唇也發出牛的哀鳴,
外形和聲音都讓她驚恐萬分。
何必憤怒,可憐人?何必為倒影詫異?
何必數為你的新肢而新造的蹄子?
95 神王的至愛,朱諾理當害怕的情敵,
飢餓難耐,你只能吃樹葉和草皮,
從山泉飲水,愕然地盯着映出的容貌,
擔心自己會傷於自己的牛角。
不久前你多富有,甚至不辱沒朱庇特,
100 現在卻赤身在荒涼的地上呆卧。
你穿越大海、江河(與你有親緣)和平陸,
大海、平陸與江河都為你讓路。
你為何逃跑?為何在眾多的海上遊盪?
你無法擺脫自己的這副模樣。
105 伊納科斯的後裔,你要去何方?逃避
與追逐,引導與跟隨,兩者都是你。
分七脈注入大海的尼羅河最終洗去
朱庇特發瘋情婦的母牛面目。
我何必回顧白髮老者告訴我的久遠
110 之事?我自己的年代就值得哀嘆!
父親與叔父在爭戰,我們失去了王國[15]
和家園,只有天涯收留流亡者。[16]
那位兇狠的暴君獨佔了權杖和寶座,[17]
赤貧的我們伴赤貧的老人漂泊。[18]
115 成群的兄弟只剩下微不足道的部分,
我同時為所有的死人和罪人傷心:
我失去這麼多兄弟,也失去這麼多姐妹,
請這兩群人都收下我的眼淚!
看我,因為你活着,必須留下來受折磨,
120 當我因善行而受審,有罪者會如何?
曾經是家族的百分之一,不幸的我
也要死,只剩一位堂兄活着。
然而你林叩斯,若對忠誠的堂妹有些許
眷戀,也能配得上我給你的禮物,
125 或者來救我,或者任我死,但將我已沒[19]
活氣的肢體放上秘密的柴堆,
讓灑滿你真摯眼淚的骨骸埋進黃土,
並將這樣的文字鐫刻於我的墓:
“流亡的許佩梅斯特拉因忠誠無辜受罰,
130 她幫助堂兄逃脫了她自己的死法。”
我還願寫更多的話,但鎖鏈太沉,手已疲,
恐懼本身也奪走了我的力氣。
[1] 埃及國王柏羅斯(Belus)有一對孿生兒子埃古普托斯(Aegyptus)和達那俄斯(Danaus),前者有五十個兒子,後者有五十個女兒。埃古普托斯為自己的兒子們向達那俄斯求親,但後者曾聽說一個神諭,自己將死於一位女婿之手,就拒絕了,並逃到阿戈斯(Argos)建立了自己的統治。埃古普托斯發兵攻打他,迫使他同意婚事。達那俄斯假意答應,卻暗中授意自己的女兒們在新婚之夜殺死自己的丈夫。四十九位女兒都執行了父親的命令,只有許佩梅斯特拉(Hypermestra)放走了林叩斯(Lynceus)。達那俄斯發現後,將她囚禁起來,她寫了這封信向丈夫求救。許多評論者對此詩評價不高。Palmer(1898)覺得它缺乏完成感,Fränkel(1945)說許佩梅斯特拉“過於羞澀,不肯表達愛”,Jacobson(1974)甚至斷言她對林叩斯沒有愛,Jäkel(1973)覺得全詩沒有提到愛令人驚訝,因為愛才是許佩梅斯特拉的首要動機。Fulkerson(2003)認為,這首詩並非像眾多評論者所說,缺乏修辭勸服的效果,而是非常高明,因為許佩梅斯特拉意識到,父親可能攔截這封信,所以信要兼顧兩個讀者,既要不冒犯父親,讓父親相信她雖然放走了林叩斯,卻並非同謀,也沒犯錯;又要(萬一信件能被丈夫看到)具備打動林叩斯的力量,讓他願意回來救自己。Fulkerson指出,這首詩最重要的源頭是埃斯庫羅斯的悲劇三部曲《乞援人》(Suppliants),也受到了賀拉斯同題材作品(Carmina 3.11.33-52)很大的影響。
[2] “忠誠”(名詞pietas,形容詞pius)是拉丁語中一個難以翻譯的概念,它包含了人對神、國家和親族的虔敬與忠誠。這裡的“忠誠”指的是她沒有違背夫妻之間應該相互信任和支持的倫理。
[3] “焰苗”指婚禮火炬的焰苗。
[4] 埃古普托斯和達那俄斯都是河神伊納科斯(Inachus)的後代。朱庇特和伊納科斯的女兒伊俄(Io)生下了厄帕福斯(Epaphus),厄帕福斯的女兒利比亞(Libya)和海神涅普頓生下了柏羅斯。這行原文有Pelasgi修飾tecta(宮殿),如果文本正確,意思應當是“珀拉斯戈斯(Pelasgus)的”,珀拉斯戈斯是古代阿戈斯國王,阿戈斯宮殿由他建造。“領進王宮”指新娘被領進洞房的儀式(deductio)。
[5] 阿戈斯是朱諾的聖城。
[6] Fulkerson(2003)評論道,“冰涼”(frigida)也暗示了許佩梅斯特拉對待性的態度,她是在向父親開脫自己,聲明自己對林叩斯沒有性的興趣(也沒有愛),放走他與個人的情感無關,因為如果她愛上他,對達那俄斯來說就意味着背叛。
[7] Fulkerson認為,由於存在雙重讀者的問題,奧維德刻意在一個關鍵問題上保持了含混:她是否與林叩斯圓了房?當事人林叩斯自然知道答案,但達那俄斯也可能得出她希望父親得出的結論——她直接把林叩斯灌醉了,沒機會也沒意願同房。
[8] 這段獨白撇清了自己與林叩斯存在任何糾葛的嫌疑。
[9] “伯父”指達那俄斯。許佩梅斯特拉的核心論點是,作為一名少女,她不適宜做殺人這樣殘酷的事。
[10] 奧維德用“外國女婿”形容他們,是因為他們來自埃及。
[11] “林叩斯”對應的拉丁文原詞是Belide,意為“柏羅斯的後代”。
[12] 這裡,許佩梅斯特拉將家族的災難歸因於朱諾對先祖伊俄的嫉妒。伊俄成為朱庇特情人後,被憤怒的朱諾變成母牛,在朱庇特反覆哀求後,她終止了復仇,伊俄恢復了原形,並成為神,與埃及的伊西斯(Isis)混同。關於朱庇特和伊俄的故事,參考《變形記》(Metamorphoses)第一卷568-746行。
[13] “姑娘”指伊俄。
[14] “河神父親”指伊納科斯。
[15] 達那俄斯原本是阿拉伯國王,因為拒婚之事惹怒埃古普托斯,被迫逃到阿戈斯建國。
[16] “天涯”指阿戈斯。
[17] “暴君”指埃古普托斯。
[18] “老人”指達那俄斯。根據阿波羅多若斯的說法,達那俄斯和女兒們逃到阿戈斯,受到國王格拉諾耳(Gelanor)的熱情接待,但後來達那俄斯篡奪了他的王位。
[19] 一些古代作家稱,林叩斯後來的確舉兵討伐了達那俄斯,將其殺死後解救了許佩梅斯特拉。但保薩尼阿斯(Pausanias)說,達那俄斯讓公民大會審判許佩梅斯特拉,她卻被民眾判決無罪,於是她為維納斯建了一座雕像。阿波羅多若斯則說,林叩斯後來與達那俄斯和解,並與許佩梅斯特拉生下了兒子阿巴斯(Abas)。