Mitius inveni quam te genus omne ferarum;[1]
credita non ulli quam tibi peius eram.
Quae legis, ex illo, Theseu, tibi litore mitto,
unde tuam sine me vela tulere ratem,
5 in quo me somnusque meus male prodidit et tu
per facinus somnis insidiate meis.
Tempus erat, vitrea quo primum terra pruina
spargitur et tectae fronde queruntur aves.
Incertum vigilans, a somno languida, movi
10 Thesea prensuras semisupina manus;
nullus erat. Referoque manus iterumque retempto
perque torum moveo bracchia; nullus erat.
Excussere metus somnum; conterrita surgo,
membraque sunt viduo praecipitata toro.
15 Protinus adductis sonuerunt pectora palmis,
utque erat e somno turbida, rapta coma est.
Luna fuit; specto siquid nisi litora cernam;
quod videant oculi, nil nisi litus habent.
Nunc huc, nunc illuc, et utroque sine ordine, curro;
20 alta puellares tardat harena pedes.
Interea toto clamavi in litore ‘Theseu’;[2]
reddebant nomen concava saxa tuum,
et quotiens ego te, totiens locus ipse vocabat;
ipse locus miserae ferre volebat opem.
25 Mons fuit; apparent frutices in vertice rari;
hinc scopulus raucis pendet adesus aquis.[3]
Ascendo (vires animus dabat) atque ita late
aequora prospectu metior alta meo.
Inde ego (nam ventis quoque sum crudelibus usa)
30 vidi praecipiti carbasa tenta Noto.
Aut vidi aut tamquam quae me vidisse putarem,[4]
frigidior glacie semianimisque fui.
Nec languere diu patitur dolor; excitor illo,
excitor et summa Thesea voce voco.
35 ‘Quo fugis?’ exclamo, ‘Scelerate revertere Theseu,
flecte ratem. Numerum non habet illa suum.’
Haec ego; quod voci deerat, plangore replebam;
verbera cum verbis mixta fuere meis.
Si non audires, ut saltem cernere posses,
40 iactatae late signa dedere manus,
candidaque imposui longae velamina virgae,
scilicet oblitos admonitura mei.
Iamque oculis ereptus eras; tum denique flevi;
torpuerant molles ante dolore genae.
45 Quid potius facerent, quam me mea lumina flerent,
postquam desierant vela videre tua?[5]
Aut ego diffusis erravi sola capillis,
qualis ab Ogygio concita Baccha deo,
aut mare prospiciens in saxo frigida sedi,
50 quamque lapis sedes, tam lapis ipsa fui.
Saepe torum repeto qui nos acceperat ambos,
sed non acceptos exhibiturus erat,
et tua, quae possum, pro te vestigia tango
strataque, quae membris intepuere tuis.
55 Incumbo lacrimisque toro manante profusis:
‘Pressimus,’ exclamo, ‘te duo; redde duos.
Venimus huc ambo; cur non discedimus ambo?
Perfide, pars nostri, lectule, maior ubi est?’
Quid faciam? Quo sola ferar? Vacat insula cultu;
60 non hominum video, non ego facta boum.
Omne latus terrae cingit mare, navita nusquam,
nulla per ambiguas puppis itura vias.
Finge dari comitesque mihi ventosque ratemque;
quid sequar? Accessus terra paterna negat.
65 Ut rate felici pacata per aequora labar,
temperet ut ventos Aeolus, exul ero.
Non ego te, Crete centum digesta per urbes,
aspiciam, puero cognita terra Iovi.
A! Pater et tellus iusto regnata parenti[6]
70 prodita sunt facto, nomina cara, meo,
cum tibi, ne victor tecto morerere recurvo,
quae regerent passus, pro duce fila dedi,
cum mihi dicebas: ‘Per ego ipsa pericula iuro,
te fore, dum nostrum vivet uterque, meam.’
75 Vivimus, et non sum, Theseu, tua, si modo vivit[7]
femina periuri fraude sepulta viri.
Me quoque, qua fratrem, mactasses, improbe, clava;
esset, quam dederas, morte soluta fides.
Nunc ego non tantum quae sum passura recordor,
80 sed quaecumque potest ulla relicta pati.
Occurrunt animo pereundi mille figurae.
Morsque minus poenae quam mora mortis habet.
Iam iam venturos aut hac aut suspicor illac,
qui lanient avido viscera dente, lupos;
85 forsitan et fulvos tellus alat ista leones;[8]
quis scit an haec saevas tigridas insula habet?[9]
Et freta dicuntur magnas expellere phocas!
Quis vetat et gladios per latus ire meum?
Tantum ne religer dura captiva catena
90 neve traham serva grandia pensa manu,
cui pater est Minos, cui mater filia Phoebi,
quodque magis memini, quae tibi pacta fui.
Si mare, si terras porrectaque litora vidi,
multa mihi terrae, multa minantur aquae.
95 Caelum restabat; timeo simulacra deorum.
Destituor rapidis praeda cibusque feris.
Sive colunt habitantque viri, diffidimus illis;
externos didici laesa timere viros.
Viveret Androgeos utinam, nec facta luisses
100 impia funeribus, Cecropi terra, tuis,
nec tua mactasset nodoso stipite, Theseu,
ardua parte virum dextera, parte bovem,
nec tibi, quae reditus monstrarent, fila dedissem,
fila per adductas saepe recepta manus.
105 Non equidem miror, si stat victoria tecum,
strataque Cretaeam belua pressit humum;[10]
non poterant figi praecordia ferrea cornu;
ut te non tegeres, pectore tutus eras.
Illic tu silices, illic adamanta tulisti,
110 illic qui silices, Thesea, vincat, habes;
Nec pater est Aegeus, nec tu Pittheidos Aethrae
filius; auctores saxa fretumque tui.
Crudeles somni, quid me tenuistis inertem?
Ah! Simul aeterna nocte premenda fui.[11]
115 Vos quoque crudeles, venti, nimiumque parati
flaminaque in lacrimas officiosa meas,
dextera crudelis, quae me fratremque necavit,
et data poscenti, nomen inane, fides!
In me iurarunt somnus ventusque fidesque;
120 prodita sum causis una puella tribus.
Ergo ego nec lacrimas matris moritura videbo,
nec, mea qui digitis lumina condat, erit?
spiritus infelix peregrinas ibit in auras
nec positos artus unguet amica manus?
125 Ossa superstabunt volucres inhumata marinae?
Haec sunt officiis digna sepulcra meis?
Ibis Cecropios portus patriaque receptus,
cum steteris turbae celsus in aure tuae[12]
et bene narraris letum taurique virique
130 sectaque per dubias saxea tecta vias,
me quoque narrato sola in tellure relictam!
Non ego sum titulis surripienda tuis.
Di facerent ut me summa de puppe videres;
movisset vultus maesta figura tuos.
135 Nunc quoque non oculis, sed, qua potes, aspice mente
haerentem scopulo, quem vaga pulsat aqua;
aspice demissos lugentis more capillos
et tunicas lacrimis sicut ab imbre gravis.
Corpus, ut impulsae segetes aquilonibus, horret,
140 litteraque articulo pressa tremente labat.
Non te per meritum, quoniam male cessit, adoro.
Debita sit facto gratia nulla meo,
Sed nec poena quidem. Si non ego causa salutis,
non tamen est cur sis tu mihi causa necis.
145 Has tibi plangendo lugubria pectora lassas
infelix tendo trans freta longa manus;[13]
hos tibi, qui superant, ostendo maesta capillos.
150 Per lacrimas oro, quas tua facta movent,
flecte ratem, Theseu, versoque relabere velo.
Si prius occidero, tu tamen ossa feres.
[1] 在某些抄本中,這首詩開頭還有兩行(Illa relicta feris etiam nunc, improbe Theseu, / vivit, et haec aequa mente tulisse velis),但學界一般認為不是奧維德所作。
[2] clamavi=clamanti=clamati
[3] hinc=nunc=hic
[4] Aut vidi aut tamquam=ut vidi haut dignam; quae=cum; putarem=putavi
[5] desierant=desieram=desierat
[6] A=at=ut
[7] vivit=vivis
[8] forsitan et=forsitan haec=quis scit an et; alat=alit
[9] quis scit an=forsitan; haec saevas=et saevas=et haec=haec etiam; habet=habent
[10] pressit=planxit=stravit=texit=tinxit
[11] Ah=aut=at; Simul=semel
[12] turbae=turbes=urbis=urbes; aure=ore=arce
[13] longa=lata
(阿里阿德涅致忒修斯)[1]
我已經發現,所有野獸都比你仁慈,[2]
把自己托給它們都勝過托給你。[3]
你讀到的信來自我,來自這片海岸——[4]
你就是在這裡拋下我,獨自登船,
5 就是在這裡,我遭到睡眠的可怕背叛,
趁昏睡之機,你將我可恥地暗算。
我記得那時,玻璃般的白霜新近覆蓋
大地,枝葉間的群鳥歌聲凄哀。
恍惚中醒來,帶着慵懶的倦意,我半倚
10 身子,雙手摸索着去擁抱忒修斯——
他竟已消失。縮回手,我再次嘗試,手臂
沿着床往下挪動,他真的已消失!
恐懼驚退了睡意,我嚇得一躍而起,
肢體轉眼已離開荒涼的枕席。
15 我立刻用手掌拍打自己的胸膛,猛撕
滿頭還未及梳理的蓬亂髮絲。
藉著月光,我望向海岸,搜尋着線索,
但除了海岸,眼睛看不見什麼。
時而這邊,時而那邊,我茫然地奔竄,
20 少女的腳步常在沙灘里深陷。
我也沿着海岸一遍遍高喊,“忒修斯”,
空洞的巉岩回蕩着你的名字,
我喚你多少次,那個地方也喚你多少次,
不幸的我就連它都懂得憐惜。
25 附近有座山,稀疏的灌木長在峰巔,
一塊巨石懸出來,俯瞰水面。
憤怒予我以力量,我登上險崖,極目
遠眺,掃視茫茫深海的各處。
我的確望見(甚至冷酷的風也害我)
30 你的帆,被南風鼓滿,在遠處閃爍——
或者是實景,或者我以為是實景,但我
比冰還寒涼,幾乎失去了知覺。
痛苦不許我長時間怠惰,我被它慫恿,
慫恿,喊着“忒修斯”,用盡嗓音:
35 “惡棍,你逃往哪裡?回來,掉轉船頭,
忒修斯,還缺一個人,它怎能開走!”
我嚷着,說不出話的時候,就捶打胸臆,
拍擊聲和我的話語混雜在一起。
一心要讓你看到(如果你不能聽到),
40 我來回揮舞手臂,發送信號,
還在一根長棍上掛了白色的衣裙,
提醒那些顯然已忘了我的人。
等到你隱沒在視線之外,我終於痛哭,
柔嫩的臉頰早已因悲傷變麻木。
45 這雙眼還能做什麼,除了為我祭奠,
當它們連你的船帆都無法望見?
我不是披散着頭髮,獨自遊盪,猶如
被博奧蒂亞的巴克斯催動的狂女,[5]
就是凝視着大海,僵硬地坐在礁石上,
50 與承載自身的座位沒什麼兩樣。
我經常回到曾歡迎我們共眠的床邊,
但它不會再見證你我的纏綿,
我摸不到你,就儘力摸你留下的印痕,
它們曾多少存着你身體的餘溫。
55 我躺下,床鋪被我泛濫的眼淚浸潤,
“原有兩個人,”我喊道,“還回兩個人!
我們兩人一起來,為何不一起離開?
無信的床啊,更好的那一半何在?”
我該怎麼辦?獨自去哪裡?這是荒島,
60 人和牛耕作的痕迹無處可找到。
四面被波浪包圍,看不見一位水手,
沒有漂泊的海船會在此停留。
就算給了我同伴、好風和一艘船,我該
如何?我的祖國已不許我返回。
65 即使海波平如鏡,船一路順遂,即使風
被埃俄洛斯控制,我也是流亡人。[6]
百城密布的克里特,朱庇特幼時就已[7]
熟悉的土地,我再也無法瞥見你。
可悲!我父親和我正直父親統治的國度[8]
70 (珍愛的名字!)已被我出賣、辜負,
當我怕你雖獲勝,卻困在蜿蜒的迷宮裡,[9]
所以將能夠引路的線軸交給你,
當你一再允諾我:“以這些危險起誓,
只要我們活着,你永是我的妻。”
75 我們活着,但我不是你的妻——如果
被負心男人的詭計埋葬算活着。
惡棍,你該用殺死弟弟的大棒殺死我,[10]
你的誓言該用我的死來消解。
現在我不只想到自己將忍受的折磨,
80 還有古今被棄女所遭受的一切。
一千種死亡的形象在我腦海里浮動,
然而死本身遠不如等死的酷刑。
我已經感覺,狼會從這邊或那邊出現,
急切的利齒將臟腑扯成碎片;
85 或許這島上生活着棕色的獅子;誰敢
斷定,它不是兇猛老虎的家園?
據說,海水中還會躥出巨大的海豹!
誰又能阻止利劍穿透我的腰?[11]
但願我不會被俘虜,套上殘忍的鐵鏈,[12]
90 淪為奴隸,紡紗的活計干不完——
畢竟父親是米諾斯,母親是福玻斯之女,[13]
我是你(我尤其記得)已訂婚的伴侶。
雖說我能看見海,看見延伸的岸線,
陸地和海洋都潛藏着無數危險。
95 只剩下天空,可我害怕諸神的影像。[14]
我孤立無援,等着進猛獸的肚腸。
倘若有人耕作和居住,我也不信任,
受夠了打擊,我學會害怕外人。
要是安德羅傑俄斯還活着!還有你,雅典,[15]
100 不曾用你的活人祭禮償付罪愆,[16]
還有你,忒修斯,不曾高舉你的右手,
用多節棍擊殺半人半牛的怪獸,
我也不曾送給你指示歸路的紗線,
被你反覆攥緊、收攏的紗線!
105 我當然不會詫異,最終是你凱旋,
米諾陶斃命,血染克里特地面——
牛角怎可能刺穿黑鐵做成的胸膛?[17]
不披戴盔甲,你也不會受傷,
你的心塞滿燧石,塞滿堅鋼,忒修斯,
110 塞滿輕鬆超過燧石的物質。
埃勾斯不是你父親,埃特拉也非你生母,[18]
巉岩和大海才是你真正的出處。
殘忍的睡眠,為何要讓我無所察覺?
我更該長睡不起,埋入永夜!
115 你們這些風也太殘忍,太容易刮起來,
氣流太殷勤地催出我的淚水!
我的右手太殘忍,殺死我,也殺死弟弟![19]
還有輕許的誓言、空洞的名字!
睡眠、風和誓言合謀,與我爭戰,
120 一位少女被三種力量背叛。
所以我就這樣,臨死看不到母親哀憐,
也無人用手指合上我的眼瞼?
悲慘的靈魂只能飄逝在異國的空氣里,
沒有溫存的手膏抹我的遺體?[20]
125 海鳥可會棲落在未曾入葬的骸骨上?
如此的墳墓能回報我的善良?
你將回到雅典的港口——當你被祖國
歡迎,驕傲地面對大群崇拜者,
娓娓講述牛頭的米諾陶如何滅亡,
130 你如何走出岔道紛紜的石宮,
也別忘提及被你遺棄在荒島上的我!
你的功勞我有份,不該被竊奪。
真希望神曾經讓你從船尾頂端望見我,
凄惶的身影必能讓你的臉變色!
135 即使現在,也看我!不用眼,用你的想象——
黏附在浪花沖刷的一處岩礁上。
看我散亂的長髮,彷彿正哀悼死者,
濕衣沉甸甸,淚如雨,滴落不歇。
全身瑟縮,彷彿北風掀動的莊稼,
140 顫抖的手指刻着字,反覆打滑。
我不求你顧念我的好(它的結局並不好),
無需感激,把我的善行都忘掉。
但你總不該懲罰我!就算我未曾救過你,
你也沒任何理由送我入死地。
145 這雙手,已經倦於拍打絕望的胸膛,
不幸的我伸給你,越過大洋;
這些剩餘的頭髮,悲傷的我遞給你;[21]
150 你所為喚起的淚水,我用來哀乞——
掉轉船頭,忒修斯,掉轉帆,趕快回來!
就算我先死,你至少能收殮殘骸。
[1] 關於這首詩的背景,參考本書第4首詩的第一個注釋。阿里阿德涅應當是在迪亞島(也叫納克索斯島)被忒修斯拋棄後寫的這封信。參考卡圖盧斯《歌集》(Carmina)第64首第121行。Barchiesi(1993)認為,這首詩與卡圖盧斯的詩形成了有趣的對話,卡圖盧斯的阿里阿德涅出現在婚禮的掛毯上,是以畫中人物自述的方式展開情節的,而奧維德的阿里阿德涅既指向自己在古羅馬詩歌中的那個源頭,也更具行動性,如同一位被酒神攝住心魂的狂女。
[2] Michalopoulos(2002)發現,這首詩拉丁文的第一個詞mitius(更仁慈)是精心挑選的,它不僅突出了人比動物殘忍這個主題,而且對讀信的忒修斯而言,還會喚起一個古希臘詞語的聯想——mitos(線)。忒修斯正是靠阿里阿德涅送給他的線軸才得以走出蜿蜒曲折的克里特迷宮。因此,這個詞既透露了寫信者的身份,也可激發忒修斯的負罪感。奧維德非常喜歡這種古希臘語和拉丁語之間的跨語言雙關。第3行的mitto(我發出)的發音也與mitos的單數與格mitō非常接近,強化了這種跨語言的聯繫。
[3] 一些學者認為1-2行作為開篇太突兀,主張刪掉或者挪到第110行或132行之後。但Knox(1995)反對這種做法,認為這兩行無論從措辭還是格律看都沒問題。Michalopoulos指出,阿里阿德涅發現自己被忒修斯遺棄在孤島上,情緒極度激動而緊張,不以常規的方式開始這封信,是完全符合戲劇邏輯的。
[4] 指迪亞島。
[5] 卡圖盧斯《歌集》(Carmina)第64首第61行也把阿里阿德涅比作酒神狂女。“博奧蒂亞”對應的拉丁文原詞是Ogygio,因為奧古格斯(Ogyges)是古代博奧蒂亞(Boeotia,在希臘中部)的國王。酒神巴克斯是朱比特和塞墨勒(Semele)的兒子,塞墨勒是忒拜國王卡德摩斯(Cadmus)的女兒,忒拜位於博奧蒂亞。
[6] 埃俄洛斯(Aeolus)的名字源於古希臘語aiolos,意為“敏捷的、迅疾的”,在古希臘神話中負責看管風,是希波塔斯(Hippotas或Hippotes)之子。
[7] 古希臘作者經常說克里特島上有一百座城市。
[8] “父親”指克里特國王米諾斯,他以公正聞名,死後在地府擔任法官。“國度”指克里特。
[9] 這座最著名的迷宮叫labyrinthus,位於克里特首都克諾索斯,是著名巧匠代達羅斯(Daedalus)所造,用來囚禁牛頭怪米諾陶。Knox(1995)認為,這行詩原文中的morerere recurvo故意採用了音節重複(re)的修辭手法。Coleman(2010)指出,這個看似風格上的缺陷恰好形象地呈現了迷宮迴環往複的特徵,因為前綴re在拉丁語中可以表示“往回”和“重複”。
[10] “弟弟”指米諾陶。
[11] 幾乎所有評註者和學者都認為,從這行起阿里阿德涅考慮的對象已經從動物轉向人,但Hewig(1991)提出了一個令人驚訝的看法,認為“利劍”(gladius)其實是指劍魚。
[12] 由於這是荒島,她只可能被偶然上島的人俘虜。
[13] 帕西法厄是太陽神的女兒。
[14] “諸神的影像”或許指希臘諸神喜歡變成的各種形象,也或許指星座的形象,後一種可能性更大,在《變形記》第二卷帕厄同駕駛日神馬車時,他害怕的也是天空中那些以動物命名的星座。
[15] 關於米諾斯之子安德羅傑俄斯的死因,神話中有多種說法,其中兩種與雅典國王埃勾斯有關:一種是他派安德羅傑俄斯去對付馬拉松野牛,後者被野牛殺死;另一種是埃勾斯怕安德羅傑俄斯支持自己的王位競爭者,搶先殺害了他。無論怎樣,米諾斯認定是埃勾斯害死了自己的兒子,並因此強迫雅典人獻出童男童女,作為米諾陶的食物。“雅典”對應的拉丁文原詞是Cecropi terra,意為“刻克羅普斯的土地”,刻克羅普斯(Cecrops)是雅典國王。
[16] “活人祭禮”指雅典來的童男童女。
[17] 激憤的阿里阿德涅在這裡對忒修斯和米諾陶大戰的結果做了令人驚異的解讀。“黑鐵做成的胸膛”意味着忒修斯是鐵石心腸,自然刀槍不入。
[18] 在很多版本中,111-112行被挪到132行之後,但109-112行是西方古典時代譴責人心腸剛硬的標準程式,將其斬斷為相隔二十行的兩部分,效果會差很多。有部分古代作者稱,忒修斯的父親不是雅典國王埃勾斯,而是海神涅普頓,但這不是阿里阿德涅的用意,她是想說,他根本不是人和神的後代,而是殘忍自然力量的產物。原文中埃特拉也被稱為Pittheidos,意為“庇透斯之女”。
[19] 因為阿里阿德涅幫助了米諾陶的敵人忒修斯,所以也需要間接地為弟弟的死負責。
[20] 這都是古希臘葬禮的典型細節。沒有親人來安葬自己是古代西方人心目中最大的悲劇之一,參考奧維德《哀歌集》(Tristia)第3部第3首第40行。
[21] 拉丁文原詩缺148-149行。