Mitius inveni quam te genus omne ferarum;[1]
credita non ulli quam tibi peius eram.
Quae legis, ex illo, Theseu, tibi litore mitto,
unde tuam sine me vela tulere ratem,
5 in quo me somnusque meus male prodidit et tu
per facinus somnis insidiate meis.
Tempus erat, vitrea quo primum terra pruina
spargitur et tectae fronde queruntur aves.
Incertum vigilans, a somno languida, movi
10 Thesea prensuras semisupina manus;
nullus erat. Referoque manus iterumque retempto
perque torum moveo bracchia; nullus erat.
Excussere metus somnum; conterrita surgo,
membraque sunt viduo praecipitata toro.
15 Protinus adductis sonuerunt pectora palmis,
utque erat e somno turbida, rapta coma est.
Luna fuit; specto siquid nisi litora cernam;
quod videant oculi, nil nisi litus habent.
Nunc huc, nunc illuc, et utroque sine ordine, curro;
20 alta puellares tardat harena pedes.
Interea toto clamavi in litore ‘Theseu’;[2]
reddebant nomen concava saxa tuum,
et quotiens ego te, totiens locus ipse vocabat;
ipse locus miserae ferre volebat opem.
25 Mons fuit; apparent frutices in vertice rari;
hinc scopulus raucis pendet adesus aquis.[3]
Ascendo (vires animus dabat) atque ita late
aequora prospectu metior alta meo.
Inde ego (nam ventis quoque sum crudelibus usa)
30 vidi praecipiti carbasa tenta Noto.
Aut vidi aut tamquam quae me vidisse putarem,[4]
frigidior glacie semianimisque fui.
Nec languere diu patitur dolor; excitor illo,
excitor et summa Thesea voce voco.
35 ‘Quo fugis?’ exclamo, ‘Scelerate revertere Theseu,
flecte ratem. Numerum non habet illa suum.’
Haec ego; quod voci deerat, plangore replebam;
verbera cum verbis mixta fuere meis.
Si non audires, ut saltem cernere posses,
40 iactatae late signa dedere manus,
candidaque imposui longae velamina virgae,
scilicet oblitos admonitura mei.
Iamque oculis ereptus eras; tum denique flevi;
torpuerant molles ante dolore genae.
45 Quid potius facerent, quam me mea lumina flerent,
postquam desierant vela videre tua?[5]
Aut ego diffusis erravi sola capillis,
qualis ab Ogygio concita Baccha deo,
aut mare prospiciens in saxo frigida sedi,
50 quamque lapis sedes, tam lapis ipsa fui.
Saepe torum repeto qui nos acceperat ambos,
sed non acceptos exhibiturus erat,
et tua, quae possum, pro te vestigia tango
strataque, quae membris intepuere tuis.
55 Incumbo lacrimisque toro manante profusis:
‘Pressimus,’ exclamo, ‘te duo; redde duos.
Venimus huc ambo; cur non discedimus ambo?
Perfide, pars nostri, lectule, maior ubi est?’
Quid faciam? Quo sola ferar? Vacat insula cultu;
60 non hominum video, non ego facta boum.
Omne latus terrae cingit mare, navita nusquam,
nulla per ambiguas puppis itura vias.
Finge dari comitesque mihi ventosque ratemque;
quid sequar? Accessus terra paterna negat.
65 Ut rate felici pacata per aequora labar,
temperet ut ventos Aeolus, exul ero.
Non ego te, Crete centum digesta per urbes,
aspiciam, puero cognita terra Iovi.
A! Pater et tellus iusto regnata parenti[6]
70 prodita sunt facto, nomina cara, meo,
cum tibi, ne victor tecto morerere recurvo,
quae regerent passus, pro duce fila dedi,
cum mihi dicebas: ‘Per ego ipsa pericula iuro,
te fore, dum nostrum vivet uterque, meam.’
75 Vivimus, et non sum, Theseu, tua, si modo vivit[7]
femina periuri fraude sepulta viri.
Me quoque, qua fratrem, mactasses, improbe, clava;
esset, quam dederas, morte soluta fides.
Nunc ego non tantum quae sum passura recordor,
80 sed quaecumque potest ulla relicta pati.
Occurrunt animo pereundi mille figurae.
Morsque minus poenae quam mora mortis habet.
Iam iam venturos aut hac aut suspicor illac,
qui lanient avido viscera dente, lupos;
85 forsitan et fulvos tellus alat ista leones;[8]
quis scit an haec saevas tigridas insula habet?[9]
Et freta dicuntur magnas expellere phocas!
Quis vetat et gladios per latus ire meum?
Tantum ne religer dura captiva catena
90 neve traham serva grandia pensa manu,
cui pater est Minos, cui mater filia Phoebi,
quodque magis memini, quae tibi pacta fui.
Si mare, si terras porrectaque litora vidi,
multa mihi terrae, multa minantur aquae.
95 Caelum restabat; timeo simulacra deorum.
Destituor rapidis praeda cibusque feris.
Sive colunt habitantque viri, diffidimus illis;
externos didici laesa timere viros.
Viveret Androgeos utinam, nec facta luisses
100 impia funeribus, Cecropi terra, tuis,
nec tua mactasset nodoso stipite, Theseu,
ardua parte virum dextera, parte bovem,
nec tibi, quae reditus monstrarent, fila dedissem,
fila per adductas saepe recepta manus.
105 Non equidem miror, si stat victoria tecum,
strataque Cretaeam belua pressit humum;[10]
non poterant figi praecordia ferrea cornu;
ut te non tegeres, pectore tutus eras.
Illic tu silices, illic adamanta tulisti,
110 illic qui silices, Thesea, vincat, habes;
Nec pater est Aegeus, nec tu Pittheidos Aethrae
filius; auctores saxa fretumque tui.
Crudeles somni, quid me tenuistis inertem?
Ah! Simul aeterna nocte premenda fui.[11]
115 Vos quoque crudeles, venti, nimiumque parati
flaminaque in lacrimas officiosa meas,
dextera crudelis, quae me fratremque necavit,
et data poscenti, nomen inane, fides!
In me iurarunt somnus ventusque fidesque;
120 prodita sum causis una puella tribus.
Ergo ego nec lacrimas matris moritura videbo,
nec, mea qui digitis lumina condat, erit?
spiritus infelix peregrinas ibit in auras
nec positos artus unguet amica manus?
125 Ossa superstabunt volucres inhumata marinae?
Haec sunt officiis digna sepulcra meis?
Ibis Cecropios portus patriaque receptus,
cum steteris turbae celsus in aure tuae[12]
et bene narraris letum taurique virique
130 sectaque per dubias saxea tecta vias,
me quoque narrato sola in tellure relictam!
Non ego sum titulis surripienda tuis.
Di facerent ut me summa de puppe videres;
movisset vultus maesta figura tuos.
135 Nunc quoque non oculis, sed, qua potes, aspice mente
haerentem scopulo, quem vaga pulsat aqua;
aspice demissos lugentis more capillos
et tunicas lacrimis sicut ab imbre gravis.
Corpus, ut impulsae segetes aquilonibus, horret,
140 litteraque articulo pressa tremente labat.
Non te per meritum, quoniam male cessit, adoro.
Debita sit facto gratia nulla meo,
Sed nec poena quidem. Si non ego causa salutis,
non tamen est cur sis tu mihi causa necis.
145 Has tibi plangendo lugubria pectora lassas
infelix tendo trans freta longa manus;[13]
hos tibi, qui superant, ostendo maesta capillos.
150 Per lacrimas oro, quas tua facta movent,
flecte ratem, Theseu, versoque relabere velo.
Si prius occidero, tu tamen ossa feres.
[1] 在某些抄本中,这首诗开头还有两行(Illa relicta feris etiam nunc, improbe Theseu, / vivit, et haec aequa mente tulisse velis),但学界一般认为不是奥维德所作。
[2] clamavi=clamanti=clamati
[3] hinc=nunc=hic
[4] Aut vidi aut tamquam=ut vidi haut dignam; quae=cum; putarem=putavi
[5] desierant=desieram=desierat
[6] A=at=ut
[7] vivit=vivis
[8] forsitan et=forsitan haec=quis scit an et; alat=alit
[9] quis scit an=forsitan; haec saevas=et saevas=et haec=haec etiam; habet=habent
[10] pressit=planxit=stravit=texit=tinxit
[11] Ah=aut=at; Simul=semel
[12] turbae=turbes=urbis=urbes; aure=ore=arce
[13] longa=lata
(阿里阿德涅致忒修斯)[1]
我已经发现,所有野兽都比你仁慈,[2]
把自己托给它们都胜过托给你。[3]
你读到的信来自我,来自这片海岸——[4]
你就是在这里抛下我,独自登船,
5 就是在这里,我遭到睡眠的可怕背叛,
趁昏睡之机,你将我可耻地暗算。
我记得那时,玻璃般的白霜新近覆盖
大地,枝叶间的群鸟歌声凄哀。
恍惚中醒来,带着慵懒的倦意,我半倚
10 身子,双手摸索着去拥抱忒修斯——
他竟已消失。缩回手,我再次尝试,手臂
沿着床往下挪动,他真的已消失!
恐惧惊退了睡意,我吓得一跃而起,
肢体转眼已离开荒凉的枕席。
15 我立刻用手掌拍打自己的胸膛,猛撕
满头还未及梳理的蓬乱发丝。
借着月光,我望向海岸,搜寻着线索,
但除了海岸,眼睛看不见什么。
时而这边,时而那边,我茫然地奔窜,
20 少女的脚步常在沙滩里深陷。
我也沿着海岸一遍遍高喊,“忒修斯”,
空洞的巉岩回荡着你的名字,
我唤你多少次,那个地方也唤你多少次,
不幸的我就连它都懂得怜惜。
25 附近有座山,稀疏的灌木长在峰巅,
一块巨石悬出来,俯瞰水面。
愤怒予我以力量,我登上险崖,极目
远眺,扫视茫茫深海的各处。
我的确望见(甚至冷酷的风也害我)
30 你的帆,被南风鼓满,在远处闪烁——
或者是实景,或者我以为是实景,但我
比冰还寒凉,几乎失去了知觉。
痛苦不许我长时间怠惰,我被它怂恿,
怂恿,喊着“忒修斯”,用尽嗓音:
35 “恶棍,你逃往哪里?回来,掉转船头,
忒修斯,还缺一个人,它怎能开走!”
我嚷着,说不出话的时候,就捶打胸臆,
拍击声和我的话语混杂在一起。
一心要让你看到(如果你不能听到),
40 我来回挥舞手臂,发送信号,
还在一根长棍上挂了白色的衣裙,
提醒那些显然已忘了我的人。
等到你隐没在视线之外,我终于痛哭,
柔嫩的脸颊早已因悲伤变麻木。
45 这双眼还能做什么,除了为我祭奠,
当它们连你的船帆都无法望见?
我不是披散着头发,独自游荡,犹如
被博奥蒂亚的巴克斯催动的狂女,[5]
就是凝视着大海,僵硬地坐在礁石上,
50 与承载自身的座位没什么两样。
我经常回到曾欢迎我们共眠的床边,
但它不会再见证你我的缠绵,
我摸不到你,就尽力摸你留下的印痕,
它们曾多少存着你身体的余温。
55 我躺下,床铺被我泛滥的眼泪浸润,
“原有两个人,”我喊道,“还回两个人!
我们两人一起来,为何不一起离开?
无信的床啊,更好的那一半何在?”
我该怎么办?独自去哪里?这是荒岛,
60 人和牛耕作的痕迹无处可找到。
四面被波浪包围,看不见一位水手,
没有漂泊的海船会在此停留。
就算给了我同伴、好风和一艘船,我该
如何?我的祖国已不许我返回。
65 即使海波平如镜,船一路顺遂,即使风
被埃俄洛斯控制,我也是流亡人。[6]
百城密布的克里特,朱庇特幼时就已[7]
熟悉的土地,我再也无法瞥见你。
可悲!我父亲和我正直父亲统治的国度[8]
70 (珍爱的名字!)已被我出卖、辜负,
当我怕你虽获胜,却困在蜿蜒的迷宫里,[9]
所以将能够引路的线轴交给你,
当你一再允诺我:“以这些危险起誓,
只要我们活着,你永是我的妻。”
75 我们活着,但我不是你的妻——如果
被负心男人的诡计埋葬算活着。
恶棍,你该用杀死弟弟的大棒杀死我,[10]
你的誓言该用我的死来消解。
现在我不只想到自己将忍受的折磨,
80 还有古今被弃女所遭受的一切。
一千种死亡的形象在我脑海里浮动,
然而死本身远不如等死的酷刑。
我已经感觉,狼会从这边或那边出现,
急切的利齿将脏腑扯成碎片;
85 或许这岛上生活着棕色的狮子;谁敢
断定,它不是凶猛老虎的家园?
据说,海水中还会蹿出巨大的海豹!
谁又能阻止利剑穿透我的腰?[11]
但愿我不会被俘虏,套上残忍的铁链,[12]
90 沦为奴隶,纺纱的活计干不完——
毕竟父亲是米诺斯,母亲是福玻斯之女,[13]
我是你(我尤其记得)已订婚的伴侣。
虽说我能看见海,看见延伸的岸线,
陆地和海洋都潜藏着无数危险。
95 只剩下天空,可我害怕诸神的影像。[14]
我孤立无援,等着进猛兽的肚肠。
倘若有人耕作和居住,我也不信任,
受够了打击,我学会害怕外人。
要是安德罗杰俄斯还活着!还有你,雅典,[15]
100 不曾用你的活人祭礼偿付罪愆,[16]
还有你,忒修斯,不曾高举你的右手,
用多节棍击杀半人半牛的怪兽,
我也不曾送给你指示归路的纱线,
被你反复攥紧、收拢的纱线!
105 我当然不会诧异,最终是你凯旋,
米诺陶毙命,血染克里特地面——
牛角怎可能刺穿黑铁做成的胸膛?[17]
不披戴盔甲,你也不会受伤,
你的心塞满燧石,塞满坚钢,忒修斯,
110 塞满轻松超过燧石的物质。
埃勾斯不是你父亲,埃特拉也非你生母,[18]
巉岩和大海才是你真正的出处。
残忍的睡眠,为何要让我无所察觉?
我更该长睡不起,埋入永夜!
115 你们这些风也太残忍,太容易刮起来,
气流太殷勤地催出我的泪水!
我的右手太残忍,杀死我,也杀死弟弟![19]
还有轻许的誓言、空洞的名字!
睡眠、风和誓言合谋,与我争战,
120 一位少女被三种力量背叛。
所以我就这样,临死看不到母亲哀怜,
也无人用手指合上我的眼睑?
悲惨的灵魂只能飘逝在异国的空气里,
没有温存的手膏抹我的遗体?[20]
125 海鸟可会栖落在未曾入葬的骸骨上?
如此的坟墓能回报我的善良?
你将回到雅典的港口——当你被祖国
欢迎,骄傲地面对大群崇拜者,
娓娓讲述牛头的米诺陶如何灭亡,
130 你如何走出岔道纷纭的石宫,
也别忘提及被你遗弃在荒岛上的我!
你的功劳我有份,不该被窃夺。
真希望神曾经让你从船尾顶端望见我,
凄惶的身影必能让你的脸变色!
135 即使现在,也看我!不用眼,用你的想象——
黏附在浪花冲刷的一处岩礁上。
看我散乱的长发,仿佛正哀悼死者,
湿衣沉甸甸,泪如雨,滴落不歇。
全身瑟缩,仿佛北风掀动的庄稼,
140 颤抖的手指刻着字,反复打滑。
我不求你顾念我的好(它的结局并不好),
无需感激,把我的善行都忘掉。
但你总不该惩罚我!就算我未曾救过你,
你也没任何理由送我入死地。
145 这双手,已经倦于拍打绝望的胸膛,
不幸的我伸给你,越过大洋;
这些剩余的头发,悲伤的我递给你;[21]
150 你所为唤起的泪水,我用来哀乞——
掉转船头,忒修斯,掉转帆,赶快回来!
就算我先死,你至少能收殓残骸。
[1] 关于这首诗的背景,参考本书第4首诗的第一个注释。阿里阿德涅应当是在迪亚岛(也叫纳克索斯岛)被忒修斯抛弃后写的这封信。参考卡图卢斯《歌集》(Carmina)第64首第121行。Barchiesi(1993)认为,这首诗与卡图卢斯的诗形成了有趣的对话,卡图卢斯的阿里阿德涅出现在婚礼的挂毯上,是以画中人物自述的方式展开情节的,而奥维德的阿里阿德涅既指向自己在古罗马诗歌中的那个源头,也更具行动性,如同一位被酒神摄住心魂的狂女。
[2] Michalopoulos(2002)发现,这首诗拉丁文的第一个词mitius(更仁慈)是精心挑选的,它不仅突出了人比动物残忍这个主题,而且对读信的忒修斯而言,还会唤起一个古希腊词语的联想——mitos(线)。忒修斯正是靠阿里阿德涅送给他的线轴才得以走出蜿蜒曲折的克里特迷宫。因此,这个词既透露了写信者的身份,也可激发忒修斯的负罪感。奥维德非常喜欢这种古希腊语和拉丁语之间的跨语言双关。第3行的mitto(我发出)的发音也与mitos的单数与格mitō非常接近,强化了这种跨语言的联系。
[3] 一些学者认为1-2行作为开篇太突兀,主张删掉或者挪到第110行或132行之后。但Knox(1995)反对这种做法,认为这两行无论从措辞还是格律看都没问题。Michalopoulos指出,阿里阿德涅发现自己被忒修斯遗弃在孤岛上,情绪极度激动而紧张,不以常规的方式开始这封信,是完全符合戏剧逻辑的。
[4] 指迪亚岛。
[5] 卡图卢斯《歌集》(Carmina)第64首第61行也把阿里阿德涅比作酒神狂女。“博奥蒂亚”对应的拉丁文原词是Ogygio,因为奥古格斯(Ogyges)是古代博奥蒂亚(Boeotia,在希腊中部)的国王。酒神巴克斯是朱比特和塞墨勒(Semele)的儿子,塞墨勒是忒拜国王卡德摩斯(Cadmus)的女儿,忒拜位于博奥蒂亚。
[6] 埃俄洛斯(Aeolus)的名字源于古希腊语aiolos,意为“敏捷的、迅疾的”,在古希腊神话中负责看管风,是希波塔斯(Hippotas或Hippotes)之子。
[7] 古希腊作者经常说克里特岛上有一百座城市。
[8] “父亲”指克里特国王米诺斯,他以公正闻名,死后在地府担任法官。“国度”指克里特。
[9] 这座最著名的迷宫叫labyrinthus,位于克里特首都克诺索斯,是著名巧匠代达罗斯(Daedalus)所造,用来囚禁牛头怪米诺陶。Knox(1995)认为,这行诗原文中的morerere recurvo故意采用了音节重复(re)的修辞手法。Coleman(2010)指出,这个看似风格上的缺陷恰好形象地呈现了迷宫回环往复的特征,因为前缀re在拉丁语中可以表示“往回”和“重复”。
[10] “弟弟”指米诺陶。
[11] 几乎所有评注者和学者都认为,从这行起阿里阿德涅考虑的对象已经从动物转向人,但Hewig(1991)提出了一个令人惊讶的看法,认为“利剑”(gladius)其实是指剑鱼。
[12] 由于这是荒岛,她只可能被偶然上岛的人俘虏。
[13] 帕西法厄是太阳神的女儿。
[14] “诸神的影像”或许指希腊诸神喜欢变成的各种形象,也或许指星座的形象,后一种可能性更大,在《变形记》第二卷帕厄同驾驶日神马车时,他害怕的也是天空中那些以动物命名的星座。
[15] 关于米诺斯之子安德罗杰俄斯的死因,神话中有多种说法,其中两种与雅典国王埃勾斯有关:一种是他派安德罗杰俄斯去对付马拉松野牛,后者被野牛杀死;另一种是埃勾斯怕安德罗杰俄斯支持自己的王位竞争者,抢先杀害了他。无论怎样,米诺斯认定是埃勾斯害死了自己的儿子,并因此强迫雅典人献出童男童女,作为米诺陶的食物。“雅典”对应的拉丁文原词是Cecropi terra,意为“刻克罗普斯的土地”,刻克罗普斯(Cecrops)是雅典国王。
[16] “活人祭礼”指雅典来的童男童女。
[17] 激愤的阿里阿德涅在这里对忒修斯和米诺陶大战的结果做了令人惊异的解读。“黑铁做成的胸膛”意味着忒修斯是铁石心肠,自然刀枪不入。
[18] 在很多版本中,111-112行被挪到132行之后,但109-112行是西方古典时代谴责人心肠刚硬的标准程式,将其斩断为相隔二十行的两部分,效果会差很多。有部分古代作者称,忒修斯的父亲不是雅典国王埃勾斯,而是海神涅普顿,但这不是阿里阿德涅的用意,她是想说,他根本不是人和神的后代,而是残忍自然力量的产物。原文中埃特拉也被称为Pittheidos,意为“庇透斯之女”。
[19] 因为阿里阿德涅帮助了米诺陶的敌人忒修斯,所以也需要间接地为弟弟的死负责。
[20] 这都是古希腊葬礼的典型细节。没有亲人来安葬自己是古代西方人心目中最大的悲剧之一,参考奥维德《哀歌集》(Tristia)第3部第3首第40行。
[21] 拉丁文原诗缺148-149行。