《女傑書簡》第7首



Sic ubi fata vocant, udis abiectus in herbis[1]
ad vada Maeandri concinit albus olor.
Nec quia te nostra sperem prece posse moveri,
adloquor (adverso movimus ista deo),
5 sed merita et famam corpusque animumque pudicum
cum male perdiderim, perdere verba leve est.
Certus es ire tamen miseramque relinquere Didon,
atque idem venti vela fidemque ferent?
Certus es, Aenea, cum foedere soluere naves
10 quaeque ubi sint nescis, Itala regna sequi?
Nec nova Carthago, nec te crescentia tangunt
moenia nec sceptro tradita summa tuo?
Facta fugis, facienda petis; quaerenda per orbem
altera, quaesita est altera terra tibi.
15 Ut terram invenias, quis eam tibi tradet habendam?
Quis sua non notis arva tenenda dabit?
Alter amor tibi restat? Habenda est altera Dido?[2]
Quamque iterum fallas, altera danda fides?
Quando erit ut condas instar Carthaginis urbem
20 et videas populos altus ab arce tuos?
Omnia si veniant nec di tua vota morentur,
unde tibi, quae te sic amet, uxor erit?
Uror, ut inducto ceratae sulpure taedae;
ut pia fumosis addita tura focis.
25 Aeneas oculis semper vigilantis inhaeret;
Aenean animo noxque diesque refert.
Ille quidem male gratus et ad mea munera surdus
et quo, si non sim stulta, carere velim.
Non tamen Aenean, quamvis male cogitat, odi,
30 sed queror infidum questaque peius amo.
Parce, Venus, nurui, durumque amplectere fratrem,
frater Amor! Castris militet ille tuis
aut ego quem coepi (neque enim dedignor) amare,[3]
materiam curae praebeat ille meae.
35 Fallor et ista mihi falso iactatur imago;
matris ab ingenio dissidet ille suae.
Te lapis et montes innataque rupibus altis
robora, te saevae progenuere ferae,
aut mare, quale vides agitari nunc quoque ventis,
40 quo tamen adversis fluctibus ire paras.
Quo fugis? Obstat hiemps. Hiemis mihi gratia prosit.
Adspice ut eversas concitet Eurus aquas.
Quod tibi malueram, sine me debere procellis;
iustior est animo ventus et unda tuo.
45 Non ego sum tanti (quamvis merearis, inique)[4]
ut pereas, dum me per freta longa fugis.
Exerces pretiosa odia et constantia magno,
si, dum me careas, est tibi vile mori.
Iam venti ponent strataque aequaliter unda
50 caeruleis Triton per mare curret equis.
Tu quoque cum ventis utinam mutabilis esses!
Et, nisi duritia robora vincis, eris.
Quid, si nescires insana quid aequora possunt?
Expertae totiens tam male credis aquae!
55 Ut, pelago suadente etiam, retinacula solvas,
multa tamen latus tristia pontus habet.
Nec violasse fidem temptantibus aequora prodest;
perfidiae poenas exigit ille locus,
praecipue cum laesus amor, quia mater Amorum
60 nuda Cytheriacis edita fertur aquis.
Perdita ne perdam, timeo, noceamve nocenti,
neu bibat aequoreas naufragus hostis aquas.
Vive, precor; sic te melius quam funere perdam;
tu potius leti causa ferere mei.
65 Finge, age, te rapido (nullum sit in omine pondus)
turbine deprendi; quid tibi mentis erit?
Protinus occurrent falsae periuria linguae
et Phrygia Dido fraude coacta mori;
coniugis ante oculos deceptae stabit imago
70 tristis et effusis sanguinulenta comis.
‘Quicquid id est, totum merui; concedite,’ dicas,[5]
quaeque cadent, in te fulmina missa putes.
Da breve saevitiae spatium pelagique tuaeque;
grande morae pretium tuta futura via est.
75 Nec mihi tu curae; puero parcatur Iulo.[6]
Te satis est titulum mortis habere meae.
Quid puer Ascanius, quid commeruere Penates?[7]
Ignibus ereptos obruet unda deos?
Sed neque fers tecum, nec quae mihi perfide, iactas,
80 presserunt umeros sacra paterque tuos.
Omnia mentiris, neque enim tua fallere lingua
incipit a nobis primaque plector ego.
Si quaeras ubi sit formosi mater Iuli,
occidit a duro sola relicta viro.
85 Haec mihi narraras; haec me movere. Merentem[8]
ure; minor culpa poena futura mea est.[9]
Nec mihi mens dubia est quin te tua numina damnent;
per mare, per terras septima iactat hiemps.
Fluctibus eiectum tuta statione recepi
90 vixque bene audito nomine regna dedi.
His tamen officiis utinam contenta fuissem,
et mihi concubitus fama sepulta foret!
Illa dies nocuit, qua nos declive sub antrum
caeruleus subitis compulit imber aquis.
95 Audieram vocem; nymphas ululasse putavi;
Eumenides fatis signa dedere meis.
Exige, laese pudor, poenam et violate Sychaeeu[10]
ad quem, me miseram, plena pudoris eo.[11]
Est mihi marmorea sacratus in aede Sychaeus
100 (oppositae frondes velleraque alba tegunt);
hinc ego me sensi noto quater ore citari;
ipse sono tenui dixit: ‘Elissa, veni.’
Nulla mora est, venio, venio tibi dedita coniunx;
sum tamen admissi tarda pudore mei.
105 Da veniam culpae; decepit idoneus auctor;
invidiam noxae detrahit ille meae.
Diva parens seniorque pater pia sarcina nati
spem mihi mansuri rite dedere viri;[12]
si fuit errandum, causas habet error honestas;
110 adde fidem, nulla parte pigendus erit.
Durat in extremum vitaeque novissima nostrae
prosequitur fati, qui fuit ante, tenor.
Occidit internas coniunx mactatus ad aras,[13]
et sceleris tanti praemia frater habet.
115 Exul agor cineresque viri patriamque relinquo
et feror in duras hoste sequente vias.
Adplicor ignotis fratrique elapsa fretoque
quod tibi donavi, perfide, litus emo;
urbem constitui lateque patentia fixi
120 moenia finitimis invidiosa locis.
Bella tument; bellis peregrina et femina temptor,
vixque rudis portas urbis et arma paro;
mille procis placui, qui in me coiere querentes
nescio quem thalamis praeposuisse suis.
125 Quid dubitas vinctam Gaetulo tradere Iarbae?
praebuerim sceleri bracchia nostra tuo.
Est etiam frater, cuius manus impia poscit
respergi nostro, sparsa cruore viri.
Pone deos et quae tangendo sacra profanas.
130 Non bene caelestis impia dextra colit;
si tu cultor eras elapsis igne futurus,
paenitet elapsos ignibus esse deos.
Forsitan et gravidam Dido, scelerate, relinquas,
parsque tui lateat corpore clausa meo.
135 Accedet fatis matris miserabilis infans
et nondum nati funeris auctor eris,[14]
cumque parente sua frater morietur Iuli,
poenaque conexos auferet una duos.
‘Sed iubet ire deus.’ Vellem vetuisset adire
140 Punica nec Teucris pressa fuisset humus.
Hoc duce nempe deo ventis agitaris iniquis
et teris in rabido tempora longa freto?
Pergama vix tanto tibi erant repetenda labore,
Hectore si vivo quanta fuere forent.
145 Non patrium Simoenta petis, sed Thybridas undas;
nempe ut pervenias quo cupis, hospes eris,
utque latet vitatque tuas abstrusa carinas,
vix tibi continget terra petita seni.
Hos potius populos in dotem, ambage remissa,
150 accipe et advectas Pygmalionis opes;
Ilion in Tyriam transfer felicius urbem
iamque locum regis sceptraque sacra tene.[15]
Si tibi mens avida est belli, si quaerit Iulus
unde suo partus Marte triumphus eat,
155 quem superet, ne quid desit, praebebimus hostem;
hic pacis leges, hic locus arma capit.
Tu modo, per matrem fraternaque tela, sagittas,
perque fugae comites, Dardana sacra, deos
(sic superent quoscumque tua de gente reportas,
160 Mars ferus et damni sit modus ille tui,
Ascaniusque suos feliciter impleat annos,
et senis Anchisae molliter ossa cubent!),
parce, precor, domui, quae se tibi tradit habendam.
Quod crimen dicis praeter amasse meum?
165 Non ego sum Phthia magnisque oriunda Mycenis
nec steterunt in te virque paterque meus.
Si pudet uxoris, non nupta, sed hospita dicar;
dum tua sit, Dido quodlibet esse feret.
Nota mihi freta sunt Afrum plangentia litus;
170 temporibus certis dantque negantque viam;
cum dabit aura viam, praebebis carbasa ventis;
nunc levis eiectam continet alga ratem.
Tempus ut observem, manda mihi; serius ibis,
nec te, si cupies, ipsa manere sinam.
175 Et socii requiem poscunt, laniataque classis
postulat exiguas semirefecta moras.
Pro meritis et siqua tibi debebimus ultra,[16]
pro spe coniugii tempora parva peto;
dum freta mitescant et amorem temperet usus
180 fortiter ediscam tristia posse pati.
Si minus, est animus nobis effundere vitam;
in me crudelis non potes esse diu.
Adspicias utinam quae sit scribentis imago;
scribimus, et gremio Troicus ensis adest,
185 perque genas lacrimae strictum labuntur in ensem,
qui iam pro lacrimis sanguine tinctus erit.
Quam bene conveniunt fato tua munera nostro!
Instruis impensa nostra sepulcra brevi.
Nec mea nunc primum feriuntur pectora telo;
190 ille locus saevi vulnus amoris habet.
Anna soror, soror Anna, meae male conscia culpae,
iam dabis in cineres ultima dona meos.
Nec consumpta rogis inscribar Elissa Sychaei;[17]
hoc tamen in tumuli marmore carmen erit:[18]
195 ‘Praebuit Aeneas et causam mortis et ensem;
ipsa sua Dido concidit usa manu.’
[1] 在少數抄本中,此詩最開始還有兩行(Accipe, Dardanide, moriturae carmen Elissae; / quae legis, a nobis ultima verba legis),但學界普遍認為並非出自奧維德之手。
[2] Alter amor tibi restat? Habenda est altera Dido=alter habendus amor tibi restat et altera Dido
[3] aut=atque; quem=quae
[4] quamvis merearis=quod non cessaris=quam tu dimittis=quid non censeris
[5] Quicquid id est, totum=quid tanti est ut tum
[6] curae=parcas
[7] commeruere=di meruere=meruere
[8] haec me movere=sat me monuere=at me novere=at me movere=di me monuere
[9] ure=inde=illa
[10] poenam et=poenas; violate=violataque=violente; Sychaeeu=Sychae=Sychaeus=Sychaeo=lecti
[11] ad quem=ad quas; 97a行iura nec ad cineres fama retenta meos; 97b行vosque mei manes animaeque cinisque sichei
[12] viri=tori
[13] internas=infernas=Herceas
[14] nati=nato
[15] iamque locum=resque loco=inque loco
[16] ultra=ultro
[17] Nec=et
[18] tamen=sed=tantum

(狄多致埃涅阿斯)[1]
 
當死亡召喚,邁安得洛斯潔白的天鵝[2]
躺在潮濕的草岸上,也如此唱歌。
我寫信,並非指望哀求還能打動你
(落筆時就已感覺到神的敵意),
5 而是我不在意揮霍言語,既然已揮霍
名聲、貞節和忠心,卻毫無結果。
你仍然決意要走,拋下可憐的狄多,
讓風吹走你的帆,你的承諾?
你仍然決意解開船纜和我們的盟約,
10 駛向你不知所在的意大利諸國?
新建的迦太基、日漸宏偉的城牆、轉呈[3]
給你的王權都不能改變你的心?
你逃離已成,追逐未成;你所求之地
需穿越世界,此處卻在你手裡。
15 即使你找到,誰會將它交給你統御?
誰能讓陌生人佔據自己的領土?
新的愛等着你?你又會擁有新的狄多?
又一次信誓旦旦,又一次欺惑?
何時你才能建好與迦太基比肩的大城,
20 從巍峨的塔堡俯瞰你的臣民?
就算這一切都發生,願望沒有神作梗,
哪裡有如我這般愛你的女人?
我燃燒,猶如添了一層硫磺的蠟炬,
猶如虔誠的乳香倒進了祭爐。
25 埃涅阿斯始終縈繞着我無眠的眼睛,
埃涅阿斯晝夜都糾纏我的魂。
他的確不知道感恩,冷對我的殷勤,
真想與他無瓜葛,若我不愚蠢!
然而我並不恨他,雖然他別有企圖,
30 只是怨他太無信,越怨愛越苦。
維納斯,善待兒媳!擁抱狠心的弟弟,[4]
丘比特!讓他為你的陣營效力,
或讓我已愛上的他(我絕不恥於承認)
願意被動地接受我這番溫情。
35 我錯了,受騙於周圍飄蕩的虛假影像:
他與母親的稟性根本不相仿。
是石塊、山岩和在峭壁紮根的橡樹,
是兇殘的野獸,產下你這種怪物,[5]
要不就是海(你看它此刻如何隨風
40 翻騰,而你卻準備沖入駭浪中)。
你逃向哪裡?風暴攔路。願風暴助我!
瞧啊,東風掀起了怎樣的濤波!
我寧可欠你的情分,就讓我欠給狂飆——
比起你的心,風浪對我反更好。
45 我還不值得你去死(不義的人,儘管
你該死),當你躲避我,橫越深淵!
你所堅持的憎厭代價太高,太昂貴,
如果為了擺脫我,死也無所謂。
風很快就會止息,浪很快就會安寧,
50 特里同將乘着藍駿在水面穿行。[6]
但願你也能改變,隨變幻無定的風!
你會的,除非你比橡樹還堅硬。
什麼,彷彿你不知曉海洋瘋狂的力量?
竟信任反覆給你苦楚的波浪!
55 即使海甜蜜地邀請,你能夠順利起航,
浩瀚水體仍潛藏許多禍殃。
踐踏諾言的傢伙出海更不會有善果,
那是專門懲罰偽誓的場所,
愛遭冒犯時尤其如此,因為據傳聞,
60 小愛神的母親赤身從水裡誕生。[7]
我被毀,卻怕毀你;被傷,卻怕傷你,
不願敵人沉了船,在海中溺斃。
我祈求你活着,有比死更好的復仇方式——
你會因為我的死而被人銘記。
65 來吧,想想看,被一場風暴困住(別讓
這兆象有任何意義),你感覺怎樣?
你會立刻回憶起詭詐舌頭的謊言,
還有我狄多,死於你的欺騙。[8]
含冤妻子的身影會站在你眼前,一臉[9]
70 凄惶,披散着頭髮,渾身血染。
“什麼罪我都承認!神啊,饒恕我!”你會喊,
會覺得自己將承受所有的雷電。
給海的狂暴、你的狂暴一點點時間:
推延的豐厚報償是航程的安全。
75 我並不在意你,而是為年幼的尤盧斯擔憂——[10]
你害死我一人,享受的榮耀已足夠。
阿斯卡尼俄斯何辜,你那些家神何辜?
從火中拯救,卻又以波浪傾覆?
但你並沒帶他們,你向我吹噓的聖器
80 和父親也沒有扛在肩上,騙子![11]
全都是謊話!你的舌頭並不是從我
開始騙,我也不是第一個受害者。
英俊尤盧斯的母親如今在哪裡?答案是:[12]
孤零零死去,被狠心的丈夫拋棄。[13]
85 你告訴我此事,我頓然警覺。燒死我吧,
我活該!我的錯重於這樣的刑罰。
然而我深信,你的神靈正在懲治你:
海上、陸上的漂泊已七個冬季。
你叫波浪卷上岸,我給你安定的住所;
90 幾乎不識你,我又給了你王座。
可我多希望自己的善行以此為邊疆,
你我同眠的消息永遠被埋葬!
那是宿命的一日,烏雲密布的天空
降下驟雨,將你我驅進山洞。[14]
95 我曾聽見喧響,以為是寧芙的尖叫,
其實是復仇女神示警的信號。
遭受羞辱的貞節,為緒凱俄斯懲罰我![15]
我滿心愧疚,正趕去與他會合。
一座大理石神廟裡,我造了他的雕像
100 (被懸掛的枝葉和潔白的羊毛隱藏)。
我四次聽到熟悉的聲音從那裡催促:
“艾麗薩,過來。”是他在對我低語。[16]
沒有耽擱,我來了,我來了,屬於你的妻;
但我因過失而慚怍,欲行又止。
105 饒恕我吧!欺騙我的他算得上般配,
於是這罪行便少惹一分憎恚。
母親是女神,他也誠心孝敬老父親,
所以我憧憬他會是忠貞的夫君。
若我免不了犯錯,這個錯情有可原,
110 只要他守信,我就沒什麼可抱怨。
昔日早已啟動的厄運一直追逐我,
生命的最後時刻也難以逃脫。
丈夫被屠殺,倒在家庭的祭壇旁邊,
滔天大罪的果實被兄長霸佔。[17]
115 我被驅趕,拋下良人的骨灰和故國,
敵軍尾隨,我開始艱險的漂泊。
在未知的世界登岸,逃離大海和兄弟,
我買下已經贈給無信者的土地。[18]
我在此建城,築起遠遠延伸的高牆,
120 吸引了周邊諸鄰嫉妒的目光。
敵意涌動,異鄉的女子遭兵戎考驗,
只好以簡陋的城門和裝備應戰。
我引來千名求婚者,他們聯手逼問:
為什麼選擇陌生人,卻拒絕他們?
125 你何不綁了我,交給蓋圖裡亞的亞爾巴?[19]
我會聽憑你行兇,絕不掙扎。
還有我親兄,他那隻瀆神的手,塗抹着
妹夫的血污,又渴望添上我的血。
放開神像和聖器,你觸碰就是玷污,
130 天界的居民怎能被臟手羞辱?
倘若逃出火海就意味着接受你敬拜,
他們正懊悔自己逃出了火海。
或許你也會拋棄懷孕的狄多,惡棍,
不管我腹中藏着你的一部分!
135 母親的死亡將捎上這位悲慘的嬰孩,
還未降生,就已經被你戕害,
尤盧斯的弟弟將與母親同時銷殞,
一次懲罰將帶走相連的兩條命。
“可是神命令我走。”我希望他當日禁止[20]
140 你來,禁止特洛伊踏足迦太基。[21]
就是這位神領着你在狂暴的風中顛簸,
在怒濤肆虐的海上無盡地消磨?
即使回到特洛伊也不用如此費周章,
若赫克托耳還活着,它依舊輝煌。
145 你不去先祖的西摩伊斯河,而是去台伯河,[22]
即使你如願到達,那也是異國;
你所尋求的土地會藏匿,會避開你的船,
即使到老年,也未必與你相見。
停止流浪吧,接受我贈予的這些臣僕,
150 還有我帶來的皮格馬利翁的財富;
順從好運,將伊利昂搬到推羅的新城,[23]
佔據王座,手握神聖的權柄。
如果你的心追逐沙場,如果尤盧斯
盼望以自己的武力贏取勝利,
155 他不會失望,會找到等待征服的敵人——
此地愛和平的法律,也不怕戰爭。
只求你,顧念母親和兄長的飛箭,顧念[24]
曾與你一路相伴的特洛伊神龕
(如此,願隨你從故國來的同宗都平安,
160 願那場血戰已終結你的災難,
願阿斯卡尼俄斯能幸福地走完一生,
願安喀塞斯的骨骸永得安寧!),
仁慈地對待將自己獻給你的這一家!
除了愛你,我還有什麼可懲罰?
165 我不是來自皮提亞或者強盛的邁錫尼,[25]
丈夫和父親也不曾起兵威脅你。
若恥於以我為妻,稱我為東家,而非
新娘:只要屬於你,狄多不怨恚。
我熟諳拍擊北非岸濱的這片大海,
170 它能否通航,季節自有安排。
當風允許人啟程,你就能懸起布帆;
現在輕飄飄的海藻卻讓船擱淺。
吩咐我來觀察恰當的時機,以後你會走,
到那天即使你想,我也不許留。
175 同伴們也要求休整,你那殘破的艦隊
才修復一半,同樣需在此稍待。
你曾對我好,或許將來還能有善舉,
我可以不奢望婚姻,只求你暫住,
等海變溫和,等習慣平息我洶湧的愛,
180 等我已學會勇敢地承受悲哀。
若這都不成,我就決心了結此生命,
讓你無機會長久地對我殘忍。
我寫信的這副模樣,真希望你能看見!
手握筆,膝上放着特洛伊的劍,
185 淚水從雙頰滾落,敲擊着出鞘的鐵,
很快,不再是淚塗染它,而是血。
在我臨終的時候,你的禮物多適宜!
你為我的墳準備了便宜的裝飾。
武器並不是第一次洞穿我的胸膛,
190 兇狠的愛早已留下了創傷。
安娜,親愛的妹妹,你不幸知曉我的罪,[26]
你將以眼淚做祭禮,拜我的骨灰。
火葬後不要寫“艾麗薩——緒凱俄斯之妻”,
請在大理石墓碑上刻這樣的詩:
195 “埃涅阿斯給了她死的理由和一把劍,
狄多用自己的手將生命斬斷。”


[1] 特洛伊陷落後,維納斯和安喀塞斯(Anchises)之子埃涅阿斯(Aeneas)因為此前對希臘人友好,受到了希臘人的善待,他們允許他率領部眾離開。他在海上漂泊許久後,來到北非的迦太基。按照維吉爾的虛構說法,當時這裡由女王狄多(Dido)統治。她是海格力斯祭司緒凱俄斯(Sychaeus)的妻子。此前,她兄長、推羅國王皮格馬利翁(Pygmalion)覬覦緒凱俄斯的財富,謀殺了他。狄多離開推羅,在北非創建了迦太基。埃涅阿斯受到狄多的熱情接待,兩人產生了戀情。但神提醒埃涅阿斯,他的天命是在意大利建國,所以埃涅阿斯準備離開,於是狄多給他寫了這封信。
[2] 邁安得洛斯(Maeander)是小亞細亞一條水道極其蜿蜒的河,注入愛琴海。天鵝死前會唱歌是西方古代的傳說,可參考奧維德《哀歌集》(Tristia)第5部第1首。
[3] “迦太基”(Carthago)在布匿人的語言中就是“新城”的意思。
[4] “兒媳”是狄多自指,“弟弟”指埃涅阿斯,因為他和丘比特都是愛神維納斯的兒子。
[5] 這是西方古代責罵一個人狠心的典型說法,參考卡圖盧斯《歌集》(Carmina)第60首。
[6] 特里同(Triton)是涅普頓和安菲特里忒(Amphitrite)的兒子,負責為涅普頓開道。
[7] “小愛神的母親”指維納斯,“水裡”對應的拉丁文原詞是Cytheriacis aquis(庫泰拉的水),傳說維納斯在庫泰拉島(Cythera)附近的海水中誕生。這行的“小愛神”(Amorum)用了複數,因為傳說有兩位小愛神。
[8] “你的欺騙”對應的拉丁文原詞是Phrygia fraude(佛里吉亞的欺騙),佛里吉亞代指特洛伊。
[9] Barchiesi(1993)指出,維吉爾筆下的狄多也對埃涅阿斯發出了類似的死後繼續糾纏他的威脅(Aeneid 4.386)。
[10] 尤盧斯(Iulus)和第57行的阿斯卡尼俄斯(Ascanius)是同一個人的不同名字,都指埃涅阿斯與妻子克魯薩(Creusa)生的兒子。
[11] 根據維吉爾、賀拉斯等詩人的說法,埃涅阿斯以虔敬著稱,從特洛伊火海逃出時,他背着年邁的父親安喀塞斯,也帶走了諸神的聖器。
[12] “母親”指克魯薩。
[13] 按照維吉爾的說法,埃涅阿斯不是有心拋棄原配妻子,而是在逃離特洛伊時錯過了,還曾冒險回去找,但天命是他必須去另一個國度,娶另一個妻子。
[14] 埃涅阿斯和狄多的幽會見維吉爾《埃涅阿斯紀》(Aeneid)第四卷。
[15] 緒凱俄斯是狄多死去的丈夫。
[16] 狄多(Dido)原名艾麗薩(Elissa),死後才被稱為“狄多”(迦太基語意為“大膽的女人”)。
[17] “兄長”指皮格馬利翁,見本詩的第一個注釋。
[18] “無信者”指埃涅阿斯,“土地”指迦太基。
[19] 迦太基建城的土地買自當時蓋圖裡亞(Gaetulia)的國王亞爾巴(Iarba)。亞爾巴因為求婚遭拒,舉兵威脅狄多。
[20] “神”指引導埃涅阿斯前往意大利的墨丘利或阿波羅。
[21] “特洛伊”對應的拉丁文原詞是Teucris(透克羅斯人),透克羅斯是斯卡曼德洛斯(Scamander)的兒子和特洛伊先祖達爾達諾斯(Dardanus)的女婿,後來成為特洛伊國王。“迦太基”對應的拉丁文原詞是Punica (布匿)。
[22] 西摩伊斯河和台伯河分別在特洛伊和羅馬。
[23] 伊利昂即特洛伊。
[24] “母親和兄長”指維納斯和丘比特。
[25] 皮提亞(Phthia)是阿喀琉斯的故鄉,邁錫尼(Mycenae)是阿伽門農的故鄉。
[26] 安娜(Anna)是狄多的妹妹,關於她的故事,可參考奧維德《歲時記》(Fasti)第三卷555-654行。