Perlegis? An coniunx prohibet nova? Perlege; non est[1]
ista Mycenaea littera facta manu.
Pegasis Oenone, Phrygiis celeberrima silvis,
laesa queror de te, si sinis, ipsa meo.[2]
5 Quis deus opposuit nostris sua numina votis?
Ne tua permaneam, quod mihi crimen obest?
Leniter, ex merito quidquid patiare, ferendum est;
quae venit indigno poena, dolenda venit.
Nondum tantus eras, cum te contenta marito
10 edita de magni flumine nympha fui.
Qui nunc Priamides (absit reverentia vero),
servus eras; servo nubere nympha tuli.
Saepe greges inter requievimus arbore tecti
mixtaque cum foliis praebuit herba torum;
15 saepe super stramen fenoque iacentibus alto
defensa est humili cana pruina casa.
Quis tibi monstrabat saltus venatibus aptos
et tegeret catulos qua fera rupe suos?
Retia saepe comes maculis distenta tetendi,
20 saepe citos egi per iuga longa canes.
Incisae servant a te mea nomina fagi
et legor Oenone falce notata tua,
et quantum trunci, tantum mea nomina crescunt.
Crescite et in titulos surgite recta meos.
25 Populus est, memini, fluviali consita rivo,
est in qua nostri littera scripta memor;
popule, vive, precor, quae consita margine ripae
hoc in rugoso cortice carmen habes:
‘Cum Paris Oenone poterit spirare relicta,
30 ad fontem Xanthi versa recurret aqua.’
Xanthe, retro propera, versaeque recurrite lymphae.
sustinet Oenonen deseruisse Paris.
Illa dies fatum miserae mihi dixit, ab illa
pessima mutati coepit amoris hiemps,
35 qua Venus et Iuno sumptisque decentior armis
venit in arbitrium nuda Minerva tuum.
Attoniti micuere sinus, gelidusque cucurrit,
ut mihi narrasti, dura per ossa tremor.[3]
Consului (neque enim modice terrebar) anusque
40 longaevosque senes; constitit esse nefas.
Caesa abies, sectaeque trabes, et classe parata
caerula ceratas accipit unda rates.
Flesti discedens; hoc saltem parce negare.
Praeterito magis est iste pudendus amor.[4]
45 Et flesti et nostros vidisti flentis ocellos;
miscuimus lacrimas maestus uterque suas;
non sic appositis vincitur vitibus ulmus,
ut tua sunt collo bracchia nexa meo.
A! Quotiens, cum te vento quererere teneri,
50 riserunt comites; ille secundus erat.
Oscula dimissae quotiens repetita dedisti;
quam vix sustinuit dicere lingua ‘vale.’
Aura levis rigido pendentia lintea malo
suscitat et remis eruta canet aqua.
55 Prosequor infelix oculis abeuntia vela,
qua licet, et lacrimis umet harena meis,
utque celer venias, virides Nereidas oro,
scilicet ut venias in mea damna celer.
Votis ergo meis alii rediture redisti.
60 Ei mihi! Pro dira paelice blanda fui.
Aspicit immensum moles nativa profundum;
mons fuit; aequoreis illa resistit aquis.
Hinc ego vela tuae cognovi prima carinae.
et mihi per fluctus impetus ire fuit.
65 Dum moror, in summa fulsit mihi purpura prora.
Pertimui, cultus non erat ille tuus.
Fit propior terrasque cita ratis attigit aura;
femineas vidi corde tremente genas.
Non satis id fuerat (quid enim furiosa morabar?);
70 haerebat gremio turpis amica tuo.
Tunc vero rupique sinus et pectora planxi
et secui madidas ungue rigente genas
implevique sacram querulis ululatibus Iden;
illuc has lacrimas in mea saxa tuli.[5]
75 Sic Helene doleat desertaque coniuge ploret,
quaeque prior nobis intulit, ipsa ferat.
Nunc tibi conveniunt, quae te per aperta sequantur
aequora legitimos destituantque viros.
At cum pauper eras armentaque pastor agebas,
80 nulla nisi Oenone pauperis uxor erat.
Non ego miror opes, nec me tua regia tangit
nec de tot Priami dicar ut una nurus.
Non tamen ut Priamus nymphae socer esse recuset
aut Hecubae fuerim dissimulanda nurus.
85 Dignaque sum et cupio fieri matrona potentis;[6]
sunt mihi, quas possint sceptra decere, manus;
nec me, faginea quod tecum fronde iacebam,
despice; purpureo sum magis apta toro.
Denique tutus amor meus est; mihi nulla parantur
90 bella nec ultrices advehit unda rates.
Tyndaris infestis fugitiva reposcitur armis;
hac venit in thalamos dote superba tuos.
Quae si sit Danais reddenda, vel Hectora fratrem,
vel cum Deiphobo Polydamanta roga;
95 quid gravis Antenor, Priamus quid suadeat ipse
consule, quis aetas longa magistra fuit.
Turpe rudimentum, patriae praeponere raptam;
causa pudenda tua est; iusta vir arma movet.
Nec tibi, si sapias, fidam promitte Lacaenam,
100 quae sit in amplexus tam cito versa tuos.
Ut minor Atrides temerati foedera lecti
clamat et externi laesus amore dolet,
tu quoque clamabis. Nulla reparabilis arte
laesa pudicitia est; deperit illa semel.
105 Ardet amore tui. Sic et Menelaon amavit;
nunc iacet in viduo credulus ille toro.
Felix Andromache, certo bene nupta marito!
Uxor ad exemplum fratris habenda fui;
tu levior foliis, tum cum sine pondere suci
110 mobilibus ventis arida facta volant;
et minus est in te quam summa pondus arista,
quae levis assiduis solibus usta riget.
Hoc tua (nam recolo) quondam germana canebat,
sic mihi diffusis vaticinata comis:
115 ‘Quid facis, Oenone? Quid harenae semina mandas?
Non profecturis litora bubus aras.
Graia iuvenca venit, quae te patriamque domumque
perdat. Io! Prohibe. Graia iuvenca venit.
Dum licet, obscenam ponto demergite puppim.[7]
120 Heu! Quantum Phrygii sanguinis illa vehit.’
Dixerat; in cursu famulae rapuere furentem,
at mihi flaventes diriguere comae.
A! Nimium miserae vates mihi vera fuisti:
possidet, en, saltus Graia iuvenca meos.[8]
125 Sit facie quamvis insignis, adultera certe est.
Deseruit socios hospite capta deos.
Illam de patria Theseus (nisi nomine fallor)
nescio quis Theseus abstulit ante sua.
A iuvene et cupido credatur reddita virgo?
130 Unde hoc compererim tam bene, quaeris? Amo.
Vim licet appelles et culpam nomine veles;
quae totiens rapta est, praebuit ipsa rapi.
At manet Oenone fallenti casta marito;
et poteras falli legibus ipse tuis.
135 Me Satyri celeres (silvis ego tecta latebam)
quaesierunt rapido, turba proterva, pede
cornigerumque caput pinu praecinctus acuta
Faunus in immensis, qua tumet Ida, iugis.
Me fide conspicuus Troiae munitor amavit;
140 ille meae spolium virginitatis habet,
id quoque luctando; rupi tamen ungue capillos,
oraque sunt digitis aspera facta meis.
Nec pretium stupri gemmas aurumque poposci;
turpiter ingenuum munera corpus emunt.
145 Ipse, ratus dignam, medicas mihi tradidit artes
admisitque meas ad sua dona manus.
Quaecumque herba potens ad opem radixque medendo[9]
utilis in toto nascitur orbe, mea est.
Me miseram, quod amor non est medicabilis herbis.
150 Deficior prudens artis ab arte mea.
Ipse repertor opis vaccas pavisse Pheraeas
fertur, et e nostro saucius igne fuit.
Quod nec graminibus tellus fecunda creandis
nec deus, auxilium tu mihi ferre potes.
155 Et potes, et merui. Dignae miserere puellae.
non ego cum Danais arma cruenta fero;
sed tua sum tecumque fui puerilibus annis,
et tua, quod superest temporis, esse precor.
[1] 在少數抄本中,本詩最開頭還有兩行(Nympha suo Paridi (quamvis meus esse recuses) / mittit ab Idaeis verba legenda iugis),但研究者普遍認為,這兩行不是奧維德寫的。
[2] ipsa=ipse
[3] dura=dure
[4] 部分研究者認為43-44行不是出自奧維德之手。
[5] illuc has=huc illas
[6] et cupio fieri=regis fieri=fieri rerum
[7] demergite=dimergite=di mergite
[8] Graia=illa
[9] medendo=medendi=medenti
(俄諾涅致帕里斯)[1]
你會讀完嗎?難不成新夫人不許?讀下去,[2]
這封信不是邁錫尼遞來的問罪書。[3]
是佛里吉亞最著名的山泉仙女,被你[4]
傷害的俄諾涅,在抱怨(若你不介意)。
5 究竟哪位神決意要阻止我的夢兌現?
什麼罪攔路,讓我留不住情緣?
倘若正當,一切的磨難都應耐心受;
但不義的懲罰卻是痛苦的理由。
你寒微之時,我,大河誕下的寧芙,
10 挑了你做丈夫,並沒覺得恥辱。
如今的王子(尊敬歸尊敬,事實歸事實)[5]
當日是奴隸,寧芙屈尊嫁奴隸。
我倆常伴着羊群,一起在樹下休憩,
青草混雜着木葉,獻上枕席;
15 時常躺在麥稈和層層堆聚的乾草上,
只靠破舊的小屋遮擋着白霜。
誰總是教你尋找適合狩獵的林地,
告訴你野獸藏匿幼崽的岩石?
我時常在你身邊張開大網,催促[6]
20 迅疾的群犬在狹長的山脊奔逐。
那些山毛櫸仍刻着我的名字“俄諾涅”,
你的刀留下的印痕尚未磨滅,
樹榦生長,我的名字也隨之生長——
長吧,讓我的美譽伸向穹蒼!
25 我記得那條河邊還種着一株楊樹,
上面留有你我二人的紀念語;
水岸的白楊,我祈禱你能在世間長駐,
粗糙樹皮上承載着這樣的詩句:
“倘若拋棄俄諾涅,帕里斯竟然不死,
30 克珊托斯河就會向源頭倒馳。”
克珊托斯河,迴流吧;水波,你們快掉頭!
拋棄俄諾涅,帕里斯能夠忍受。
那一天向可憐的我宣判了死刑——就是
那一天,他變心的恐怖風暴開始,
35 那一天,維納斯、朱諾和裸身的密涅瓦(她穿
戎裝更好看)前來等候你裁判。
當你告訴我此事,我的心驚愕地顫抖,
冰冷的悸動漫過我堅硬的骨頭。
我徵詢許多長者的意見(我的確嚇得
40 不輕),他們說此乃逆天之惡。
樅樹已斫倒,橫木已削好,艦隻已備齊,
封蠟上漆後駛入湛藍的海濤里。
離開時你哭了——至少不要否認這一點,
你這段新情可比舊情更丟臉。
45 你不僅哭了,也看見我的眼睛在流淚,
兩人混合了淚水,兩人都傷悲。
攀援的葡萄藤無論把榆樹纏得多緊,
都不如你的手死摟我的脖頸。
多少次,當你抱怨風向耽誤了行程,
50 隨從們都在笑——多麼順遂的風!
多少次,你喚我轉身,再求一次吻別,
說出“再見”幾乎都讓你斷舌。
桅杆高聳,和風催動懸掛的布帆,
木槳在海中攪動,浪花閃閃。
55 失魂的我,目送船影一直到天際,
沙灘被簌簌落下的淚水沾濕。
我也求翠綠的海洋仙女讓你早日
歸來——禱告應驗,害了我自己。
所以你回來,遂了我的願,卻是為別人?
60 可悲,為殘酷的情敵白白討好神!
一塊天生的巨岩俯臨無垠的深淵,
它過去是山,擋在海浪前面。
從這裡我最先辨出你船上飄揚的帆,
只想凌波而去,立刻就相見。
65 等待時,我發現船首的高處有紫色耀目,[7]
頓生恐懼:那不是你的衣服。
乘着風,船越來越近,很快抵達岸邊,
我看到女人的臉頰,心頭一顫。
這還不夠(我發什麼瘋,為何要逗留?),
70 無恥的情婦竟黏在你的胸口!
我終於忍不住撕爛衣襟,捶打乳房,
用鋒利的指甲劃破濕漉漉的臉龐;
絕望的尖叫塞滿整座神聖的伊達山,
從那裡我載着眼淚回自己的棲岩。
75 願海倫也被伴侶遺棄,也如此哀號,
願她施予我的罪,自己也受一遭!
如今你喜歡跟着你飄洋過海的女人,
而且她必須拋下合法的夫君。
可當你還是潦倒的牧童,趕着牲口,
80 唯有俄諾涅不怕窮,願與你相守。
我在意的不是你的財富,你的宮殿,
或是做國王眾多兒媳中的一員。
然而,普里阿摩斯不會拒絕我入戶,
赫庫芭也不會羞於做我的婆母。
85 我身份尊貴,我也想成為王者之妻,
我的手完全配得上權杖的裝飾。
別因為我曾與你躺在山毛櫸樹葉上
就心生鄙夷,我更適合紫褥床。[8]
而且,我的愛很安全,沒有人為我備戰,
90 沒有波浪運來複仇的艦船。
逃離家園的海倫招來了敵意的武器,[9]
如此的嫁妝卻給她入洞房的傲氣。
是否把她還給希臘人,問波呂達瑪斯,[10]
或兄弟赫克托耳和德伊福玻斯;[11]
95 你再問穩重的安忒諾耳和普里阿摩斯[12]
有何見教——長壽賜他們以睿智。
愛搶來的女人,不愛國,這是卑鄙的開始;
你行為可恥,丈夫開戰就占理。
如果你不傻,便不要保證她會對你好,[13]
100 既然她如此爽快地改投你懷抱。
正如墨涅拉俄斯為玷污的婚床之盟
吼叫,為外國姦夫的傷害而憤懣,
你將來也會吼叫。貞節一旦殘破,
就無計可復原;毀了,就永遠毀了。
105 她現在愛你,以前她也愛墨涅拉俄斯,
輕信者躺在空床上忍受着孤寂。
安德洛瑪刻多幸福,嫁給忠誠的丈夫![14]
你本應以他為榜樣,把我呵護。[15]
你卻比樹葉更輕浮,當無常的風吹來,
110 失去汁液的重量,四下里飄飛;
你甚至沒有麥穗尖具備的堅定品質,
那麼輕,被毒日晒枯,仍站得挺直。
此事(因為我記得)你妹妹曾經預言,[16]
她披散頭髮,唱出這樣的詩篇:
115 “你在做什麼,俄諾涅?為何在沙里播種?
你這是讓牛耕海岸,能有什麼用?
希臘母牛要來了,它會摧毀你,摧毀[17]
家和國。阻止它!希臘的母牛要來。
趁還有時間,神啊,快讓這污船覆滅!
120 悲哉!它載着多少特洛伊的血!”[18]
說完,狂亂中的她就被女僕們拽走,
可是我金黃的頭髮卻根根涼透。
對可憐的我來說,先知,你多麼靈驗!
看,希臘母牛正佔據我的草甸。
125 她雖然美若天仙,卻無疑是一位淫婦,
拋棄家神,淪為客人的俘虜。
此前,忒修斯,某位忒修斯(除非我記錯),[19]
也曾拐走她,讓她離開故國,
誰信被淫邪的青年歸還時,她還是完璧?[20]
130 你問我從何處得知?因為我患相思。[21]
你盡可稱之為暴力,藉以掩蓋其過失,
但一再被人劫掠,豈不是故意?
可是俄諾涅依然為負心的丈夫守身——
我本可效法你,讓你也成犧牲品!
135 敏捷的薩梯,放蕩的一族,飛速奔逐,
追蹤我(但我隱匿在樹林深處);
頭上長角的牧神也如此,纏着扎人的
松葉冠,在高峻廣袤的伊達山出沒。
因豎琴聞名的特洛伊建造者同樣愛過我,[22]
140 是他搶走戰利品——我的貞節:
我並非沒有抵抗,指甲扯斷了髮絲,
手也在他臉上摳下斑斑的印記。
作為侮辱的補償,我沒要黃金或寶石——
出賣自由的身體,多麼羞恥!
145 是他自己認可我,傳給我治療的藝術,
允許我這雙手使用屬於他的天賦。
一切有奇效的植物,全世界生長的一切
救助病人的根莖,我都不缺。
但又能怎樣?愛症非藥草所能治癒;
150 我技藝嫻熟,仍然被技藝辜負。
據說醫術的發明者曾經在斐萊喂牛,[23]
為了我情難自禁是背後的緣由。
無論盛產草卉的大地,還是諸神
都無法施我以援手,只有你能。[24]
155 你能,我也配得上。憐憫當憐憫的姑娘!
我沒隨希臘人揮舞染血的刀槍。
但我屬於你,年輕之時就已經屬於你,
我祈求,在未來的歲月依舊如此。
[1] 特洛伊王后赫庫芭(Hecuba)在懷上帕里斯後,夢見自己生下一支燃燒的火炬,整座特洛伊都被它燒毀。國王普里阿摩斯詢問神諭,神諭對夢的解讀是,他的一個兒子將毀掉特洛伊。於是帕里斯一出生,普里阿摩斯就下令將其處死,但赫庫芭不忍,將他秘密交給王家牧人,帶到伊達山撫養。帕里斯長大後,娶了寧芙俄諾涅(Oenone)。在佩琉斯婚禮上,未被邀請的不和女神(Eris)為了報復,將寫有“贈給最美女神”的蘋果扔到天界賓客中,朱諾、密涅瓦和維納斯都認為自己最有資格獲得這隻蘋果,三位神爭執不下,朱庇特決定讓帕里斯充任裁判。她們都試圖通過賄賂來贏得比賽,最終帕里斯選擇了維納斯,因為她的禮物最讓他滿意——世間最美的女人海倫(Helene)。在維納斯慫恿下,他到了海倫所在的斯巴達,趁國王墨涅拉俄斯(Menelaus)不在家,拐走了她,由此引發了特洛伊戰爭。於是他原來的妻子俄諾涅寫了這封信。Bradley(1969)認為,奧維德《女傑書簡》的創造性在於,他拋棄了史詩作家的全知視角,只從人物內心的有限視角來理解所處的世界,讓讀者熟悉的神話人物呈現出罕見的心理深度。在這首詩里,奧維德還通過貫穿始終的自然意象來映射俄諾涅與帕里斯的情感經歷,讓她的個人悲劇獲得了超越個體的尊嚴感和普遍性。
[2] “新夫人”即海倫。
[3] “邁錫尼”是墨涅拉俄斯的國土。
[4] 俄諾涅是河神刻布倫(Cebren,一說Cebrenus)的女兒,也有人說她是河神克珊托斯(Xanthus)的女兒。她是一位水澤仙女,在這裡被奧維德稱為Pegasis,這個詞是希臘人對水澤仙女的稱呼,來自繆斯神鍾愛的山泉(由飛馬珀加索斯的蹄子踩踏形成)。
[5] “王子”對應的拉丁文原詞是Priamides(普里阿摩斯之子)。
[6] 這一行的maculis指獵網的結。
[7] 紫色在古代西方是用最昂貴的染料染出來的,所以紫衣表明了身份的尊貴。
[8] 在古代西方,鋪着紫色被褥的床暗示主人身份的高貴。
[9] “海倫”對應的拉丁文原詞是Tyndaris,意為“廷達瑞俄斯(Tyndaeus)之女”,因為她名義上的父親是廷達瑞俄斯。她真實的父親是朱庇特,母親麗達(Leda)被化身為天鵝的朱庇特強姦後,生下了生下兩隻蛋,從中孵出了珀魯克斯(Pollux)、卡斯托爾(Castor)、海倫和克呂泰墨斯特拉(Clytemnestra)。
[10] 波呂達瑪斯(Polydamas)是特洛伊宮廷的重要人物。
[11] 德伊福玻斯(Deiphobus)是普里阿摩斯的兒子之一,在帕里斯死後成為海倫的丈夫,後被海倫出賣,交給希臘人。
[12] 安忒諾耳(Antenor)是特洛伊貴族,著名的智者,他和國王普里阿摩斯都不贊成帕里斯的行為,主張歸還海倫,與希臘人講和。特洛伊陷落後,希臘人沒有傷害他,允許他離開,最後他在意大利定居。
[13] “她”對應的拉丁文原詞是Lacaenam(拉科尼亞女人),拉科尼亞(Laconia)是伯羅奔尼撒半島的一個地區,代指斯巴達。
[14] 安德洛瑪刻(Andromache)是赫克托耳的妻子,和珀涅羅珀一樣,是古代西方忠貞愛情的象徵。
[15] “他”對應的拉丁文原詞是fratris(兄長),指帕里斯的兄長赫克托耳。
[16] “你妹妹”指特洛伊著名先知卡珊德拉(Cassandra),當她答應委身於阿波羅時,後者賜給她預言的能力。但阿波羅發現自己被騙,決定報復她,懲罰就是無人相信她的預言。
[17] “希臘母牛”影射海倫。
[18] “特洛伊的”對應的拉丁文原詞是Phrygii(佛里吉亞的)。
[19] 根據許基努斯和阿波羅多若斯的說法,海倫年輕時曾經被忒修斯劫走,但忒修斯後來將她歸還給卡斯托爾和珀魯克斯兄弟。
[20] 拉丁語的“青年”(iuvenis)年齡上限是45歲。
[21] 也即是說,“我靠戀愛者的直覺和經驗得知”。
[22] “建造者”指日神阿波羅。
[23] “醫術的發明者”也指阿波羅。斐萊(Pherae)是帖撒利亞的一座城市。
[24] 根據公元4世紀詩人昆圖斯(Quintus Smyrnaeus)的史詩《後荷馬時代》(Posthomerica),帕里斯被菲羅克忒特斯(Philoctetes)射傷後,求俄諾涅以醫術救自己,但她拒絕了。帕里斯後來死在伊達山上,當牧人們準備火葬他的時候,俄諾涅跳進了火焰中,和屍體一起焚滅。