Perlegis? An coniunx prohibet nova? Perlege; non est[1]
ista Mycenaea littera facta manu.
Pegasis Oenone, Phrygiis celeberrima silvis,
laesa queror de te, si sinis, ipsa meo.[2]
5 Quis deus opposuit nostris sua numina votis?
Ne tua permaneam, quod mihi crimen obest?
Leniter, ex merito quidquid patiare, ferendum est;
quae venit indigno poena, dolenda venit.
Nondum tantus eras, cum te contenta marito
10 edita de magni flumine nympha fui.
Qui nunc Priamides (absit reverentia vero),
servus eras; servo nubere nympha tuli.
Saepe greges inter requievimus arbore tecti
mixtaque cum foliis praebuit herba torum;
15 saepe super stramen fenoque iacentibus alto
defensa est humili cana pruina casa.
Quis tibi monstrabat saltus venatibus aptos
et tegeret catulos qua fera rupe suos?
Retia saepe comes maculis distenta tetendi,
20 saepe citos egi per iuga longa canes.
Incisae servant a te mea nomina fagi
et legor Oenone falce notata tua,
et quantum trunci, tantum mea nomina crescunt.
Crescite et in titulos surgite recta meos.
25 Populus est, memini, fluviali consita rivo,
est in qua nostri littera scripta memor;
popule, vive, precor, quae consita margine ripae
hoc in rugoso cortice carmen habes:
‘Cum Paris Oenone poterit spirare relicta,
30 ad fontem Xanthi versa recurret aqua.’
Xanthe, retro propera, versaeque recurrite lymphae.
sustinet Oenonen deseruisse Paris.
Illa dies fatum miserae mihi dixit, ab illa
pessima mutati coepit amoris hiemps,
35 qua Venus et Iuno sumptisque decentior armis
venit in arbitrium nuda Minerva tuum.
Attoniti micuere sinus, gelidusque cucurrit,
ut mihi narrasti, dura per ossa tremor.[3]
Consului (neque enim modice terrebar) anusque
40 longaevosque senes; constitit esse nefas.
Caesa abies, sectaeque trabes, et classe parata
caerula ceratas accipit unda rates.
Flesti discedens; hoc saltem parce negare.
Praeterito magis est iste pudendus amor.[4]
45 Et flesti et nostros vidisti flentis ocellos;
miscuimus lacrimas maestus uterque suas;
non sic appositis vincitur vitibus ulmus,
ut tua sunt collo bracchia nexa meo.
A! Quotiens, cum te vento quererere teneri,
50 riserunt comites; ille secundus erat.
Oscula dimissae quotiens repetita dedisti;
quam vix sustinuit dicere lingua ‘vale.’
Aura levis rigido pendentia lintea malo
suscitat et remis eruta canet aqua.
55 Prosequor infelix oculis abeuntia vela,
qua licet, et lacrimis umet harena meis,
utque celer venias, virides Nereidas oro,
scilicet ut venias in mea damna celer.
Votis ergo meis alii rediture redisti.
60 Ei mihi! Pro dira paelice blanda fui.
Aspicit immensum moles nativa profundum;
mons fuit; aequoreis illa resistit aquis.
Hinc ego vela tuae cognovi prima carinae.
et mihi per fluctus impetus ire fuit.
65 Dum moror, in summa fulsit mihi purpura prora.
Pertimui, cultus non erat ille tuus.
Fit propior terrasque cita ratis attigit aura;
femineas vidi corde tremente genas.
Non satis id fuerat (quid enim furiosa morabar?);
70 haerebat gremio turpis amica tuo.
Tunc vero rupique sinus et pectora planxi
et secui madidas ungue rigente genas
implevique sacram querulis ululatibus Iden;
illuc has lacrimas in mea saxa tuli.[5]
75 Sic Helene doleat desertaque coniuge ploret,
quaeque prior nobis intulit, ipsa ferat.
Nunc tibi conveniunt, quae te per aperta sequantur
aequora legitimos destituantque viros.
At cum pauper eras armentaque pastor agebas,
80 nulla nisi Oenone pauperis uxor erat.
Non ego miror opes, nec me tua regia tangit
nec de tot Priami dicar ut una nurus.
Non tamen ut Priamus nymphae socer esse recuset
aut Hecubae fuerim dissimulanda nurus.
85 Dignaque sum et cupio fieri matrona potentis;[6]
sunt mihi, quas possint sceptra decere, manus;
nec me, faginea quod tecum fronde iacebam,
despice; purpureo sum magis apta toro.
Denique tutus amor meus est; mihi nulla parantur
90 bella nec ultrices advehit unda rates.
Tyndaris infestis fugitiva reposcitur armis;
hac venit in thalamos dote superba tuos.
Quae si sit Danais reddenda, vel Hectora fratrem,
vel cum Deiphobo Polydamanta roga;
95 quid gravis Antenor, Priamus quid suadeat ipse
consule, quis aetas longa magistra fuit.
Turpe rudimentum, patriae praeponere raptam;
causa pudenda tua est; iusta vir arma movet.
Nec tibi, si sapias, fidam promitte Lacaenam,
100 quae sit in amplexus tam cito versa tuos.
Ut minor Atrides temerati foedera lecti
clamat et externi laesus amore dolet,
tu quoque clamabis. Nulla reparabilis arte
laesa pudicitia est; deperit illa semel.
105 Ardet amore tui. Sic et Menelaon amavit;
nunc iacet in viduo credulus ille toro.
Felix Andromache, certo bene nupta marito!
Uxor ad exemplum fratris habenda fui;
tu levior foliis, tum cum sine pondere suci
110 mobilibus ventis arida facta volant;
et minus est in te quam summa pondus arista,
quae levis assiduis solibus usta riget.
Hoc tua (nam recolo) quondam germana canebat,
sic mihi diffusis vaticinata comis:
115 ‘Quid facis, Oenone? Quid harenae semina mandas?
Non profecturis litora bubus aras.
Graia iuvenca venit, quae te patriamque domumque
perdat. Io! Prohibe. Graia iuvenca venit.
Dum licet, obscenam ponto demergite puppim.[7]
120 Heu! Quantum Phrygii sanguinis illa vehit.’
Dixerat; in cursu famulae rapuere furentem,
at mihi flaventes diriguere comae.
A! Nimium miserae vates mihi vera fuisti:
possidet, en, saltus Graia iuvenca meos.[8]
125 Sit facie quamvis insignis, adultera certe est.
Deseruit socios hospite capta deos.
Illam de patria Theseus (nisi nomine fallor)
nescio quis Theseus abstulit ante sua.
A iuvene et cupido credatur reddita virgo?
130 Unde hoc compererim tam bene, quaeris? Amo.
Vim licet appelles et culpam nomine veles;
quae totiens rapta est, praebuit ipsa rapi.
At manet Oenone fallenti casta marito;
et poteras falli legibus ipse tuis.
135 Me Satyri celeres (silvis ego tecta latebam)
quaesierunt rapido, turba proterva, pede
cornigerumque caput pinu praecinctus acuta
Faunus in immensis, qua tumet Ida, iugis.
Me fide conspicuus Troiae munitor amavit;
140 ille meae spolium virginitatis habet,
id quoque luctando; rupi tamen ungue capillos,
oraque sunt digitis aspera facta meis.
Nec pretium stupri gemmas aurumque poposci;
turpiter ingenuum munera corpus emunt.
145 Ipse, ratus dignam, medicas mihi tradidit artes
admisitque meas ad sua dona manus.
Quaecumque herba potens ad opem radixque medendo[9]
utilis in toto nascitur orbe, mea est.
Me miseram, quod amor non est medicabilis herbis.
150 Deficior prudens artis ab arte mea.
Ipse repertor opis vaccas pavisse Pheraeas
fertur, et e nostro saucius igne fuit.
Quod nec graminibus tellus fecunda creandis
nec deus, auxilium tu mihi ferre potes.
155 Et potes, et merui. Dignae miserere puellae.
non ego cum Danais arma cruenta fero;
sed tua sum tecumque fui puerilibus annis,
et tua, quod superest temporis, esse precor.
[1] 在少数抄本中,本诗最开头还有两行(Nympha suo Paridi (quamvis meus esse recuses) / mittit ab Idaeis verba legenda iugis),但研究者普遍认为,这两行不是奥维德写的。
[2] ipsa=ipse
[3] dura=dure
[4] 部分研究者认为43-44行不是出自奥维德之手。
[5] illuc has=huc illas
[6] et cupio fieri=regis fieri=fieri rerum
[7] demergite=dimergite=di mergite
[8] Graia=illa
[9] medendo=medendi=medenti
(俄诺涅致帕里斯)[1]
你会读完吗?难不成新夫人不许?读下去,[2]
这封信不是迈锡尼递来的问罪书。[3]
是佛里吉亚最著名的山泉仙女,被你[4]
伤害的俄诺涅,在抱怨(若你不介意)。
5 究竟哪位神决意要阻止我的梦兑现?
什么罪拦路,让我留不住情缘?
倘若正当,一切的磨难都应耐心受;
但不义的惩罚却是痛苦的理由。
你寒微之时,我,大河诞下的宁芙,
10 挑了你做丈夫,并没觉得耻辱。
如今的王子(尊敬归尊敬,事实归事实)[5]
当日是奴隶,宁芙屈尊嫁奴隶。
我俩常伴着羊群,一起在树下休憩,
青草混杂着木叶,献上枕席;
15 时常躺在麦秆和层层堆聚的干草上,
只靠破旧的小屋遮挡着白霜。
谁总是教你寻找适合狩猎的林地,
告诉你野兽藏匿幼崽的岩石?
我时常在你身边张开大网,催促[6]
20 迅疾的群犬在狭长的山脊奔逐。
那些山毛榉仍刻着我的名字“俄诺涅”,
你的刀留下的印痕尚未磨灭,
树干生长,我的名字也随之生长——
长吧,让我的美誉伸向穹苍!
25 我记得那条河边还种着一株杨树,
上面留有你我二人的纪念语;
水岸的白杨,我祈祷你能在世间长驻,
粗糙树皮上承载着这样的诗句:
“倘若抛弃俄诺涅,帕里斯竟然不死,
30 克珊托斯河就会向源头倒驰。”
克珊托斯河,回流吧;水波,你们快掉头!
抛弃俄诺涅,帕里斯能够忍受。
那一天向可怜的我宣判了死刑——就是
那一天,他变心的恐怖风暴开始,
35 那一天,维纳斯、朱诺和裸身的密涅瓦(她穿
戎装更好看)前来等候你裁判。
当你告诉我此事,我的心惊愕地颤抖,
冰冷的悸动漫过我坚硬的骨头。
我征询许多长者的意见(我的确吓得
40 不轻),他们说此乃逆天之恶。
枞树已斫倒,横木已削好,舰只已备齐,
封蜡上漆后驶入湛蓝的海涛里。
离开时你哭了——至少不要否认这一点,
你这段新情可比旧情更丢脸。
45 你不仅哭了,也看见我的眼睛在流泪,
两人混合了泪水,两人都伤悲。
攀援的葡萄藤无论把榆树缠得多紧,
都不如你的手死搂我的脖颈。
多少次,当你抱怨风向耽误了行程,
50 随从们都在笑——多么顺遂的风!
多少次,你唤我转身,再求一次吻别,
说出“再见”几乎都让你断舌。
桅杆高耸,和风催动悬挂的布帆,
木桨在海中搅动,浪花闪闪。
55 失魂的我,目送船影一直到天际,
沙滩被簌簌落下的泪水沾湿。
我也求翠绿的海洋仙女让你早日
归来——祷告应验,害了我自己。
所以你回来,遂了我的愿,却是为别人?
60 可悲,为残酷的情敌白白讨好神!
一块天生的巨岩俯临无垠的深渊,
它过去是山,挡在海浪前面。
从这里我最先辨出你船上飘扬的帆,
只想凌波而去,立刻就相见。
65 等待时,我发现船首的高处有紫色耀目,[7]
顿生恐惧:那不是你的衣服。
乘着风,船越来越近,很快抵达岸边,
我看到女人的脸颊,心头一颤。
这还不够(我发什么疯,为何要逗留?),
70 无耻的情妇竟黏在你的胸口!
我终于忍不住撕烂衣襟,捶打乳房,
用锋利的指甲划破湿漉漉的脸庞;
绝望的尖叫塞满整座神圣的伊达山,
从那里我载着眼泪回自己的栖岩。
75 愿海伦也被伴侣遗弃,也如此哀号,
愿她施予我的罪,自己也受一遭!
如今你喜欢跟着你飘洋过海的女人,
而且她必须抛下合法的夫君。
可当你还是潦倒的牧童,赶着牲口,
80 唯有俄诺涅不怕穷,愿与你相守。
我在意的不是你的财富,你的宫殿,
或是做国王众多儿媳中的一员。
然而,普里阿摩斯不会拒绝我入户,
赫库芭也不会羞于做我的婆母。
85 我身份尊贵,我也想成为王者之妻,
我的手完全配得上权杖的装饰。
别因为我曾与你躺在山毛榉树叶上
就心生鄙夷,我更适合紫褥床。[8]
而且,我的爱很安全,没有人为我备战,
90 没有波浪运来复仇的舰船。
逃离家园的海伦招来了敌意的武器,[9]
如此的嫁妆却给她入洞房的傲气。
是否把她还给希腊人,问波吕达玛斯,[10]
或兄弟赫克托耳和德伊福玻斯;[11]
95 你再问稳重的安忒诺耳和普里阿摩斯[12]
有何见教——长寿赐他们以睿智。
爱抢来的女人,不爱国,这是卑鄙的开始;
你行为可耻,丈夫开战就占理。
如果你不傻,便不要保证她会对你好,[13]
100 既然她如此爽快地改投你怀抱。
正如墨涅拉俄斯为玷污的婚床之盟
吼叫,为外国奸夫的伤害而愤懑,
你将来也会吼叫。贞节一旦残破,
就无计可复原;毁了,就永远毁了。
105 她现在爱你,以前她也爱墨涅拉俄斯,
轻信者躺在空床上忍受着孤寂。
安德洛玛刻多幸福,嫁给忠诚的丈夫![14]
你本应以他为榜样,把我呵护。[15]
你却比树叶更轻浮,当无常的风吹来,
110 失去汁液的重量,四下里飘飞;
你甚至没有麦穗尖具备的坚定品质,
那么轻,被毒日晒枯,仍站得挺直。
此事(因为我记得)你妹妹曾经预言,[16]
她披散头发,唱出这样的诗篇:
115 “你在做什么,俄诺涅?为何在沙里播种?
你这是让牛耕海岸,能有什么用?
希腊母牛要来了,它会摧毁你,摧毁[17]
家和国。阻止它!希腊的母牛要来。
趁还有时间,神啊,快让这污船覆灭!
120 悲哉!它载着多少特洛伊的血!”[18]
说完,狂乱中的她就被女仆们拽走,
可是我金黄的头发却根根凉透。
对可怜的我来说,先知,你多么灵验!
看,希腊母牛正占据我的草甸。
125 她虽然美若天仙,却无疑是一位淫妇,
抛弃家神,沦为客人的俘虏。
此前,忒修斯,某位忒修斯(除非我记错),[19]
也曾拐走她,让她离开故国,
谁信被淫邪的青年归还时,她还是完璧?[20]
130 你问我从何处得知?因为我患相思。[21]
你尽可称之为暴力,借以掩盖其过失,
但一再被人劫掠,岂不是故意?
可是俄诺涅依然为负心的丈夫守身——
我本可效法你,让你也成牺牲品!
135 敏捷的萨梯,放荡的一族,飞速奔逐,
追踪我(但我隐匿在树林深处);
头上长角的牧神也如此,缠着扎人的
松叶冠,在高峻广袤的伊达山出没。
因竖琴闻名的特洛伊建造者同样爱过我,[22]
140 是他抢走战利品——我的贞节:
我并非没有抵抗,指甲扯断了发丝,
手也在他脸上抠下斑斑的印记。
作为侮辱的补偿,我没要黄金或宝石——
出卖自由的身体,多么羞耻!
145 是他自己认可我,传给我治疗的艺术,
允许我这双手使用属于他的天赋。
一切有奇效的植物,全世界生长的一切
救助病人的根茎,我都不缺。
但又能怎样?爱症非药草所能治愈;
150 我技艺娴熟,仍然被技艺辜负。
据说医术的发明者曾经在斐莱喂牛,[23]
为了我情难自禁是背后的缘由。
无论盛产草卉的大地,还是诸神
都无法施我以援手,只有你能。[24]
155 你能,我也配得上。怜悯当怜悯的姑娘!
我没随希腊人挥舞染血的刀枪。
但我属于你,年轻之时就已经属于你,
我祈求,在未来的岁月依旧如此。
[1] 特洛伊王后赫库芭(Hecuba)在怀上帕里斯后,梦见自己生下一支燃烧的火炬,整座特洛伊都被它烧毁。国王普里阿摩斯询问神谕,神谕对梦的解读是,他的一个儿子将毁掉特洛伊。于是帕里斯一出生,普里阿摩斯就下令将其处死,但赫库芭不忍,将他秘密交给王家牧人,带到伊达山抚养。帕里斯长大后,娶了宁芙俄诺涅(Oenone)。在佩琉斯婚礼上,未被邀请的不和女神(Eris)为了报复,将写有“赠给最美女神”的苹果扔到天界宾客中,朱诺、密涅瓦和维纳斯都认为自己最有资格获得这只苹果,三位神争执不下,朱庇特决定让帕里斯充任裁判。她们都试图通过贿赂来赢得比赛,最终帕里斯选择了维纳斯,因为她的礼物最让他满意——世间最美的女人海伦(Helene)。在维纳斯怂恿下,他到了海伦所在的斯巴达,趁国王墨涅拉俄斯(Menelaus)不在家,拐走了她,由此引发了特洛伊战争。于是他原来的妻子俄诺涅写了这封信。Bradley(1969)认为,奥维德《女杰书简》的创造性在于,他抛弃了史诗作家的全知视角,只从人物内心的有限视角来理解所处的世界,让读者熟悉的神话人物呈现出罕见的心理深度。在这首诗里,奥维德还通过贯穿始终的自然意象来映射俄诺涅与帕里斯的情感经历,让她的个人悲剧获得了超越个体的尊严感和普遍性。
[2] “新夫人”即海伦。
[3] “迈锡尼”是墨涅拉俄斯的国土。
[4] 俄诺涅是河神刻布伦(Cebren,一说Cebrenus)的女儿,也有人说她是河神克珊托斯(Xanthus)的女儿。她是一位水泽仙女,在这里被奥维德称为Pegasis,这个词是希腊人对水泽仙女的称呼,来自缪斯神钟爱的山泉(由飞马珀加索斯的蹄子踩踏形成)。
[5] “王子”对应的拉丁文原词是Priamides(普里阿摩斯之子)。
[6] 这一行的maculis指猎网的结。
[7] 紫色在古代西方是用最昂贵的染料染出来的,所以紫衣表明了身份的尊贵。
[8] 在古代西方,铺着紫色被褥的床暗示主人身份的高贵。
[9] “海伦”对应的拉丁文原词是Tyndaris,意为“廷达瑞俄斯(Tyndaeus)之女”,因为她名义上的父亲是廷达瑞俄斯。她真实的父亲是朱庇特,母亲丽达(Leda)被化身为天鹅的朱庇特强奸后,生下了生下两只蛋,从中孵出了珀鲁克斯(Pollux)、卡斯托尔(Castor)、海伦和克吕泰墨斯特拉(Clytemnestra)。
[10] 波吕达玛斯(Polydamas)是特洛伊宫廷的重要人物。
[11] 德伊福玻斯(Deiphobus)是普里阿摩斯的儿子之一,在帕里斯死后成为海伦的丈夫,后被海伦出卖,交给希腊人。
[12] 安忒诺耳(Antenor)是特洛伊贵族,著名的智者,他和国王普里阿摩斯都不赞成帕里斯的行为,主张归还海伦,与希腊人讲和。特洛伊陷落后,希腊人没有伤害他,允许他离开,最后他在意大利定居。
[13] “她”对应的拉丁文原词是Lacaenam(拉科尼亚女人),拉科尼亚(Laconia)是伯罗奔尼撒半岛的一个地区,代指斯巴达。
[14] 安德洛玛刻(Andromache)是赫克托耳的妻子,和珀涅罗珀一样,是古代西方忠贞爱情的象征。
[15] “他”对应的拉丁文原词是fratris(兄长),指帕里斯的兄长赫克托耳。
[16] “你妹妹”指特洛伊著名先知卡珊德拉(Cassandra),当她答应委身于阿波罗时,后者赐给她预言的能力。但阿波罗发现自己被骗,决定报复她,惩罚就是无人相信她的预言。
[17] “希腊母牛”影射海伦。
[18] “特洛伊的”对应的拉丁文原词是Phrygii(佛里吉亚的)。
[19] 根据许基努斯和阿波罗多若斯的说法,海伦年轻时曾经被忒修斯劫走,但忒修斯后来将她归还给卡斯托尔和珀鲁克斯兄弟。
[20] 拉丁语的“青年”(iuvenis)年龄上限是45岁。
[21] 也即是说,“我靠恋爱者的直觉和经验得知”。
[22] “建造者”指日神阿波罗。
[23] “医术的发明者”也指阿波罗。斐莱(Pherae)是帖撒利亚的一座城市。
[24] 根据公元4世纪诗人昆图斯(Quintus Smyrnaeus)的史诗《后荷马时代》(Posthomerica),帕里斯被菲罗克忒特斯(Philoctetes)射伤后,求俄诺涅以医术救自己,但她拒绝了。帕里斯后来死在伊达山上,当牧人们准备火葬他的时候,俄诺涅跳进了火焰中,和尸体一起焚灭。