《女人面妝》

Discite quae faciem commendet cura, puellae,
et quo sit vobis forma tuenda modo.
Cultus humum sterilem Cerealia pendere iussit
munera, mordaces interiere rubi;
5 cultus et in pomis sucos emendat acerbos,
fissaque adoptivas accipit arbor opes.
Culta placent: auro sublimia tecta linuntur;
nigra sub imposito marmore terra latet.
Vellera saepe eadem Tyrio medicantur aeno;
10 sectile deliciis India praebet ebur.
Forsitan antiquae Tatio sub rege Sabinae
maluerint quam se rura paterna coli,
cum matrona premens altum rubicunda sedile
assiduo durum pollice nebat opus
15 ipsaque claudebat, quos filia paverat, agnos,
ipsa dabat virgas caesaque ligna foco;
at vestrae matres teneras peperere puellas:
vultis inaurata corpora veste tegi,
vultis odoratos positu variare capillos,
20 conspicuam gemmis vultis habere manum;
induitis collo lapides Oriente petitos
et quantos onus est aure tulisse duos.
Nec tamen indignum: sit vobis cura placendi,
cum comptos habeant saecula vestra viros:
25 feminea vestri poliuntur lege mariti
et vix ad cultus nupta quod addat habet.
Pro se quaeque parent, nec quos venentur amores[1]
refert. Munditia crimina nulla meret.[2]
Rure latent finguntque comas; licet arduus illas
30 celet Athos, cultas altus habebit Athos.
Est etiam placuisse sibi quaecumque voluptas:
virginibus cordi grataque forma sua est.
Laudatas homini volucris Iunonia pennas
explicat et forma muta superbit avis.
35 Sic potius nos urget amor quam fortibus herbis,[3]
quas maga terribili subsecat arte manus:
Nec vos graminibus nec mixto credite suco
nec temptate nocens virus amantis equae.
Nec mediae Marsis finduntur cantibus angues
40 nec redit in fontes unda supina suos;
et quamvis aliquis Temesaea removerit aera,
numquam Luna suis excutietur equis.
Prima sit in vobis morum tutela, puellae:
ingenio facies conciliante placet.
45 Certus amor morum est; formam populabitur aetas,
et placitus rugis vultus aratus erit;
tempus erit, quo vos speculum vidisse pigebit
et veniet rugis altera causa dolor.
Sufficit et longum probitas perdurat in aevum,
50 perque suos annos hinc bene pendet amor.
Discite, cum teneros somnus dimiserit artus,[4]
candida quo possint ora nitere modo.
Hordea, quae Libyci ratibus misere coloni,
exue de palea tegminibusque suis;
55 par erui mensura decem madefiat ab ovis
(sed cumulent libras hordea nuda duas):
haec, ubi ventosas fuerint siccata per auras,
lenta iube scabra frangat asella mola.
Et quae prima cadent vivaci cornua cervo
60 contere (in haec solidi sexta fac assis eat),
iamque, ubi pulvereae fuerint confusa farinae,
protinus innumeris omnia cerne cavis;
adice narcissi bis sex sine cortice bulbos,
strenua quos puro marmore dextra terat.
65 Sextantemque trahat cummi cum semine Tusco;
huc novies tanto plus tibi mellis eat:
Quaecumque afficiet tali medicamine vultum,
fulgebit speculo levior illa suo.
Nec tu pallentes dubita torrere lupinos
70 et simul inflantes corpora frige fabas:
utraque sex habeant aequo discrimine libras,
utraque da pigris comminuenda molis;
nec cerussa tibi nec nitri spuma rubentis
desit et Illyrica quae venit iris humo:
75 Da validis iuvenum pariter subigenda lacertis
(sed iustum tritis uncia pondus erit).
Addita de querulo volucrum medicamina nido
ore fugant maculas: alcyonea vocant;
pondere si quaeris quo sim contentus in illis,
80 quod trahit in partes uncia secta duas.
Ut coeant apteque lini per corpora possint,
adice de flavis Attica mella favis.
Quamvis tura deos irataque numina placent,
non tamen accensis omnia danda focis.
85 Tus ubi miscueris radenti tubera nitro,[5]
ponderibus iustis fac sit utrimque triens.
Parte minus quarta dereptum cortice cummi
et modicum e murris pinguibus adde cubum.
Haec, ubi contrieris, per densa foramina cerne;
90 pulvis ab infuso melle premendus erit.
Profuit et marathos bene olentibus addere murris
(quinque trahant marathi scripula, murra novem),[6]
arentisque rosae quantum manus una prehendat
cumque Ammoniaco mascula tura sale;
95 hordea quem faciunt, illis affunde cremorem:
aequent expensas cum sale tura rosas.
Tempore sint parvo molli licet illita vultu,
haerebit toto nullus in ore color.
Vidi, quae gelida madefacta papavera lympha
100 contereret teneris illineretque genis.

[1] nec=et; venentur=venerentur
[2] meret=merent
[3] nos urget=iungetur
[4] Discite=Dic age
[5] radenti tubera=rodenti corpora
[6] trahant=parent

女孩們,聽我細述如何為容顏增輝,[1]
如何讓你們的姿色長盛不衰。
通過耕耘,貧瘠的土地獻出刻瑞斯的[2]
禮物,咬噬秧苗的荊棘被消滅;
5 藉助園藝,果實不再有澀苦的味道,
嫁接的樹枝收穫外來的珍寶。
裝飾多悅心:巍峨的宅邸鑲嵌金邊,
暗黑泥壤被鋪設的大理石遮掩。[3]
羊毛需要在推羅銅鍋中反覆浸染,[4]
10 印度象牙雕鏤後才宜於把玩。
或許在塔提烏斯王的古昔,薩賓女人[5]
對自己草草,對祖先的田畝卻殷勤;
面色紅潤的主婦坐在高凳上,拇指
不停捻動,織着艱辛的活計,
15 親自關好女兒放牧後歸來的羔羊,
親自將嫩枝和柴薪送入爐膛。
可是這一代母親誕下的女兒更嬌媚,
你們喜歡身上有金衣覆蓋,
喜歡將抹香的頭髮梳成多變的式樣,
20 喜歡有珠寶在手上熠熠發光;
你們在頸間掛着從東方搜來的鑽石,
兩顆足以讓耳朵難承其重力。
這並非出格:你們本應為姿容花心思,
如今世上的男子本擅長修飾。
25 你們的夫君以女士的準則經營外表,
甚至妻子都不如他們妖嬈。[6]
讓每位女人打扮,各顯神通追逐愛
有何妨?雅緻不該受任何指摘。
隱居鄉間仍擺弄髮式,即使被險峻的
30 阿托斯藏匿,她們也不忘雕琢。[7]
再說,取悅自己不也是一種歡愉?
處女的嬌顏常常惹自己戀慕。
朱諾的寵鳥受到誇讚,會向人展開[8]
羽毛,雖不會言語,卻驕傲滿懷。
35 所以,愛蠱惑我們勝過強力的草葉,
儘管是女巫以可怕的魔法採擷。
切不要迷信各種植物或混合的葯汁,[9]
別偷試發情母馬那害人的液體;[10]
蛇身不會因為馬爾西咒語而崩斷,[11]
40 河水也不會倒流,回到發端;[12]
就算大家都收起特梅薩銅鈸不再用,
月亮也不會墜馬,摔下天空。[13]
首先該關注品德是否無瑕,女孩們,
天性賢淑,容貌便自然動人。[14]
45 對品德的愛才穩固,美終被時間蝕盡,
光彩的面龐終究要刻滿皺紋;
終有一日,鏡中的影像將令你痛苦,
而痛苦又將更多的皺紋孕育。
節操卻足以自立,並能夠長久延續,
50 它所維繫的愛情在歲月中無虞。
當睡眠恢復你嬌嫩的肢體,請向我學習,
怎樣讓你的面容明艷而白皙。
選取利比亞農夫用海船運來的大麥,[15]
去除它們的麩皮和外面的遮蓋;
55 找等量箭筈豌豆,浸十隻雞蛋的黏漿
(但赤裸的麥粒應當不少於兩磅);[16]
將此混合物在風中晾乾之後,交給
耐心的驢子以粗糙的石磨碾碎。
從長壽雄鹿頭上初次掉落的角枝
60 也應搗成粉,加六分之一阿斯,[17]
待到攪勻的配料都已然細微如埃土,
就立即用篩子的無數孔隙過濾。
然後添加去了鞘的水仙鱗莖十二顆,
手抵純凈的大理石,使勁研磨。
65 還需要兩盎司斯佩爾特麥(摻了樹脂),[18]
往其中倒入九倍分量的蜂蜜。
任何女人如果以這種藥膏抹雙頰,
她的臉將比鏡子更明亮光滑。
你也別猶豫,而要烤炙蒼白的羽扇豆,[19]
70 同時烹炸讓身體發胖的蠶豆;
兩種原料分別取六磅,一起放進
緩緩轉動的石磨,碾成細粉。
也不可忘記白鉛和紅褐色泡鹼碎渣,
還有伊利里亞生長的鳶尾花;[20]
75 讓青年的健壯臂膀揉搓它們,但是
攪勻之後,正確的重量為一盎司。[21]
抹上從啁啾鳥巢取來的那種物質[22]
(翡翠鳥海綿),臉龐便遠離瑕疵。
使用多少藥劑我覺得正合適,你若問,
80 答案便是一盎司變作兩等分。
為了讓配料黏合,在身上塗抹更容易,
可加入金色蜂巢的阿提卡蜂蜜。
乳香雖然可取悅神靈,平息其怒焰,[23]
但不該全部化為祭壇的青煙。
85 當你將乳香與消除腫塊的泡鹼混合,
都應是三分之一磅,不少不多;
再添上四分之三塊取自樹皮的樹脂
一小塊粘稠的沒藥(用量稍克制)。
將這些全部碾碎,復以細篩子過濾,
90 還必須摻入蜂蜜,讓粉末湊聚。
把茴香與馥郁的沒藥攪勻也有裨益[24]
(五吩茴香、九吩沒藥正合適)——[25]
還有一隻手能夠盛下的干玫瑰花瓣、
以及雄乳香和阿蒙廟附近的鹽。[26]
95 用大麥熬出的湯汁澆在這些配料上,
乳香的分量應與鹽和玫瑰相當。
雖然只在你柔軟的面龐停留片時,
它們卻足以驅走所有的瑕疵。
我曾見某位女子將冷水沾濕的罌粟花[27]
100 搗碎,塗抹自己嬌嫩的臉頰。

[1] 第一行原文中的Discite(請學習)是拉丁語說教詩的一個標誌詞,表明了這首詩的體裁。“女孩們”(puellae)則是古羅馬愛情哀歌稱呼對方的標準詞語。“容顏”(faciem,主格facies)主要指面部的美,也可泛指全身的美。下一行的“姿色”(forma)則偏向整體美。
[2] 刻瑞斯(Ceres)是穀物神。
[3] 在3-8行中,奧維德闡發了拉丁文動詞colo和對應名詞cultus的各種意思——“耕作”“打理”“裝飾”等等,其共同特點是通過cura(精心處理)改善某物的外表和質量。所以原文中的cultus和culta(中性複數名詞)無法用同一個漢語詞來翻譯,譯文做了靈活變通。
[4] 地中海東岸城市推羅在古代以出產昂貴的紫色染料著稱,這裡描述的是浸染羊毛的方式。
[5] 塔提烏斯(Tatius)是薩賓國王,先發動對羅馬的戰爭,後來與羅馬國王羅慕路斯(Romulus)聯合,成為雙王之一。薩賓(Sabini)是意大利中部的民族,多次與羅馬發生戰爭,後併入羅馬民族,薩賓女人擅長耕作,性格淳樸堅忍,參考賀拉斯《長短句集》(Epodes 2.39-46)。
[6] Johnson(2016)指出,在古羅馬傳統中,形容男子女性化是一種指責,但奧維德時代的城市風氣已經發生了很大變化。奧維德突出這一點,也是服務於勸說女性打扮的目的。
[7] 阿托斯(Athos或Atho)是希臘卡爾齊迪克半島(Chalcidice)的一座山。
[8] “朱諾的寵鳥”指孔雀。
[9] 指有催情作用的草藥。
[10] “液體”指母馬交配時分泌的愛液,參考維吉爾《農事詩》(Georgics 3.280-283)。
[11] 奧維德在《愛的藝術》(Ars Amatoria 2.102)中告訴我們,馬爾西人(Marsi)是意大利中部一個可怕的民族,精通巫術,尤其擅長用咒語操控蛇。參考賀拉斯《長短句集》(Epodes 17.29)。
[12] 傳說女巫具有這種能力,參考《變形記》(Metamorphoses 7.198-202)。
[13] 據說女巫能用咒語讓月亮墜下天空,參考《變形記》(Metamorphoses 7.207-209),與之對抗的方式就是敲銅鑼,特梅薩(Temese)是意大利南部銅礦密集的地區。
[14] 這符合古羅馬的傳統道德觀念。
[15] 在53-68行中,奧維德介紹了第一種化妝品——一種類似面膜的混合物,其成分是:24盎司大麥粒、24盎司箭筈豌豆、10隻雞蛋、2盎司雄鹿角枝、12顆水仙鱗莖、2盎司斯佩爾特麥、2盎司樹脂、18盎司蜂蜜。
[16] 磅(libra),古羅馬重量單位,相當於12盎司,略少於一斤。
[17] 阿斯(as),古羅馬重量單位,也相當於12盎司。
[18] 這行拉丁原文的semine Tusco(圖斯坎種子)很可能指斯佩爾特麥。
[19] 在69-76行中,奧維德介紹了第二種化妝品,其成分是:72盎司烤羽扇豆、72盎司炸蠶豆、1/3盎司白鉛、1/3盎司泡鹼碎渣、1/3盎司鳶尾花。
[20] 原文的形容詞Illyrica源自Illyria(伊利里亞),伊利里亞在巴爾幹半島西部。
[21] 這意味着白鉛、泡鹼和鳶尾花的分量都是三分之一盎司。
[22] 在77-82行中,奧維德介紹了第三種化妝品,有祛斑之效,其成分是:1/2盎司翡翠鳥海綿和1/2盎司阿提卡蜂蜜。翡翠鳥海綿據說取自翡翠鳥(alcyon)的巢,所以叫alcyonea。根據普林尼和狄奧斯科里迪斯的說法,可能與海綿類似。
[23] 在83-90行中,奧維德介紹了第四種化妝品,其成分是:4盎司乳香、4盎司泡鹼、3/4塊樹脂、1小塊沒藥、蜂蜜。
[24] 在91-98行中,奧維德介紹了第五種化妝品,也有有祛斑之效,其成分是:6克茴香、10克沒藥、單手裝下的干玫瑰花瓣、雄乳香、鹽、大麥汁。
[25] “吩”是借用當代藥劑單位scruple的漢譯,後者源於拉丁語重量單位scrupulum(任何單位的1/288)。這裡的scrupulum顯然指羅馬磅的1/288,約1克多。
[26] 之所以要“阿蒙廟附近的鹽”,可能是因為古人迷信神廟附近的鹽有神奇作用,阿蒙(Ammon)是埃及神,希臘人把祂和宙斯等同。
[27] 《女人面妝》是殘篇,100行之後的內容已失傳。99-100行提到的搗碎的罌粟花,應當可以用作胭脂。