《變形記》第15卷801-879行

in templum gladii; neque enim locus ullus in urbe
ad facinus diramque placet nisi curia caedem.
Tum vero Cytherea manu percussit utraque
pectus et Aeneaden molitur condere nube,
805 qua prius infesto Paris est ereptus Atridae
et Diomedeos Aeneas fugerat enses.
Talibus hanc genitor: ‘Sola insuperabile fatum,
nata, movere paras? Intres licet ipsa sororum[1]
tecta trium: cernes illic molimine vasto
810 ex aere et solido rerum tabularia ferro,
quae neque concussum caeli neque fulminis iram
nec metuunt ullas tuta atque aeterna ruinas:
invenies illic incisa adamante perenni
fata tui generis. Legi ipse animoque notavi
815 et referam, ne sis etiamnum ignara futuri.
Hic sua conplevit, pro quo, Cytherea, laboras,
tempora, perfectis, quos terrae debuit, annis.
Ut deus accedat caelo templisque colatur,
tu facies natusque suus, qui nominis heres[2]
820 inpositum feret unus onus caesique parentis
nos in bella suos fortissimus ultor habebit.
Illius auspiciis obsessae moenia pacem
victa petent Mutinae, Pharsalia sentiet illum,
Emathiaque iterum madefient caede Philippi,
825 et Magnum Siculis nomen superabitur undis,
Romanique ducis coniunx Aegyptia taedae
non bene fisa cadet, frustraque erit illa minata,
servitura suo Capitolia nostra Canopo.
Quid tibi barbariem gentesque ab utroque iacentes[3]
830 oceano numerem? Quodcumque habitabile tellus
sustinet, huius erit; pontus quoque serviet illi.
Pace data terris animum ad civilia vertet
iura suum legesque feret iustissimus auctor
exemploque suo mores reget inque futuri
835 temporis aetatem venturorumque nepotum
prospiciens prolem sancta de coniuge natam
ferre simul nomenque suum curasque iubebit[4]
nec, nisi cum senior Pylios aequaverit annos,[5]
aetherias sedes cognataque sidera tanget.
840 Hanc animam interea caeso de corpore raptam
fac iubar, ut semper Capitolia nostra forumque
divus ab excelsa prospectet Iulius aede.’
Vix ea fatus erat, media cum sede senatus
constitit alma Venus nulli cernenda suique
845 Caesaris eripuit membris neque in aera solui
passa recentem animam caelestibus intulit astris,
dumque tulit, lumen capere atque ignescere sensit
emisitque sinu: luna volat altius illa
flammiferumque trahens spatioso limite crinem
850 stella micat natique videns bene facta fatetur
esse suis maiora et vinci gaudet ab illo.
Hic sua praeferri quamquam vetat acta paternis,
libera fama tamen nullisque obnoxia iussis
invitum praefert unaque in parte repugnat.
855 Sic magni cedit titulis Agamemnonis Atreus,
Aegea sic Theseus, sic Pelea vicit Achilles,
denique, ut exemplis ipsos aequantibus utar,
sic et Saturnus minor est Iove: Iuppiter arces
temperat aetherias et mundi regna triformis,
860 terra sub Augusto est; pater est et rector uterque.
Di, precor, Aeneae comites, quibus ensis et ignis
cesserunt, dique Indigetes genitorque Quirine
urbis et invicti genitor Gradive Quirini
Vestaque Caesareos inter sacrata Penates
865 et cum Caesarea tu, Phoebe domestice, Vesta,
quique tenes altus Tarpeias Iuppiter arces,
quosque alios vati fas appellare piumque est:
tarda sit illa dies et nostro serior aevo,
qua caput Augustum, quem temperat, orbe relicto,
870 accedat caelo faveatque precantibus absens!
Iamque opus exegi, quod nec Iovis ira nec ignes
nec poterit ferrum nec edax abolere vetustas.
Cum volet, illa dies, quae nil nisi corporis huius
ius habet, incerti spatium mihi finiat aevi:
875 parte tamen meliore mei super alta perennis
astra ferar, nomenque erit indelebile nostrum,[6]
quaque patet domitis Romana potentia terris,
ore legar populi, perque omnia saecula fama,
siquid habent veri vatum praesagia, vivam.

[1] paras=putas
[2] nominis=numinis
[3] barbariem=barbariam=barbaricas
[4] iubebit=videbit
[5] senior Pylios=senior similes=imperio similes=senior meritis=senior titulis
[6] indelebile=indeflebile

藏進了元老院大廳,城裡的任何地方
都不如這裡適合做滔天大罪的現場。
這時維納斯用雙手捶打自己的胸膛,[1]
試圖用一朵雲將埃涅阿斯的後代隱藏,
805 當年也靠它,帕里斯擺脫了墨涅拉俄斯,
埃涅阿斯沒有被狄俄墨得斯殺死。[2]
父親對她說:“女兒,你竟想獨自更改
不可戰勝的命運?你可以造訪三位
姐妹的住所,你會看見一切事件
810 都鐫刻於青銅和堅鋼鑄成的巨大書卷,
它們不懼蒼穹的震動、閃電的暴怒,
也不懼任何災難,萬世長存無虞。
在那裡,你能發現後代的天命鏤印於
永恆堅鋼上。我曾讀過,並且已記住。
815 我講給你聽,以免你仍然不識未來。
你為之憂心的人已經窮盡其年歲,
他在塵世間應享的壽數已經耗盡。
你,還有他兒子,將助他上天封神,[3]
在廟宇接受敬拜。這個家族的繼承人
820 將獨自承擔重負和父親被殺的仇恨,
充滿勇氣地復仇,並以我們為盟軍。[4]
被他統領的軍隊圍困,穆提納將承認[5]
戰敗並求和。法爾薩里亞將感受其氣魄,
厄瑪提亞的腓立比將再次浸透鮮血,[6]
825 ‘偉大’之名號將在西西里海波中湮滅,[7]
羅馬將軍的埃及妻子也終將隕落,[8]
錯信這一場婚姻,徒然狂妄地發誓,
我們的卡皮托必侍奉她的卡諾珀斯。[9]
我何必向你細數各蠻國和大洋兩岸的
830 那些民族?可居之陸地包含的一切
都將屬於他,大海也將是他的臣虜。
賜予世界和平後,他將致力於頒布
公民權利的律令,成為最公正的立法者,
還將以身垂範,移風易俗,並為了
835 未來世代和羅馬後裔的長久福祉,
提前安排聖潔皇后所誕下的孩子[10]
同時繼承自己的名字和治國的重擔。
在享盡與涅斯托耳相同的壽數之前,[11]
他不會進入天居,造訪親族的星辰。
840 現在,你先將從被害肉身救出的靈魂
變成一顆星,讓神聖的尤里烏斯永遠[12]
從高邈蒼穹俯瞰我們的廣場和卡皮托山。”
話音未落,慈惠的維納斯(沒有任何人
覺察)已經站在元老院大廳的中心,
845 搶走剛從愷撒身體逸出的靈魂,不許
它在空氣里消散,將它帶上了天宇。
同行之時,她發現它在發光燃燒,
便從懷中釋放,它飛得比月亮還高,
在身後拖着一條長長的火焰軌跡,
850 已經是閃耀的星。當愷撒目睹兒子 讚美與禱告
成就的一切,自嘆不如,並為他欣喜。[13]
兒子禁止將父親的功業置於自己
之下,但無拘的名聲不服從任何命令,
仍極力擢升他,唯在此事上拒絕恭順。
855 論榮耀,阿特柔斯也不如阿伽門農,
埃勾斯遜於忒修斯,阿喀琉斯戰勝
佩琉斯,還有無愧神靈尊嚴的例子,
薩圖爾努斯也不及朱庇特。神王統治[14]
天國的府邸和三重宇宙的全部疆土,
860 塵世歸奧古斯都,皆是父親和君主。
我祈求你們,陪伴埃涅阿斯、劍與火
畏服的眾神,諸位本土神,創建羅馬的[15]
奎里努斯,無敵奎里努斯的父親
馬爾斯,備受愷撒尊崇的維斯塔女神,[16]
865 與維斯塔同受祭拜的皇室家神阿波羅,[17]
廟宇高踞塔爾皮亞岩之上的朱庇特,
以及詩人們可以虔誠呼求的其他神:
願那天晚些到來,等我們終結此生,
再讓奧古斯都離開他管轄的凡塵,
870 進入天國,並繼續庇佑禱告的人民!
我的作品已完成,朱庇特的憤怒、烈火、 終曲
刀劍、饕餮的時間都不能將它毀滅。[18]
死亡的時辰僅僅能支配這具肉身,
任憑它終結我在世上難料的壽命:
875 但我更好的部分卻不朽,將在崇高
星辰之上閃耀,我的名也無法抹掉。
在羅馬權力所及的一切被征服之地,
民眾都會誦讀我,倘若詩人的預示
非虛言,我的聲望將活在所有世紀。[19]


 
[1] “維納斯”對應的原文是Cytherea(庫泰拉女神)。
[2] 在《伊利亞特》第三卷中,維納斯從墨涅拉俄斯手裡救走了帕里斯。在第五卷中,維納斯從狄俄墨得斯手中救走了受傷的埃涅阿斯。
[3] “他兒子”指屋大維。
[4] 屋大維曾表示,他一生的主要任務就是懲罰愷撒的謀殺者,參考他自己撰寫的《功德錄》(Res Gestae 2)。
[5] 公元前43年,在穆提納(Mutina)戰役中,屋大維擊敗了安東尼。但嚴格地說,這並不屬於為愷撒復仇之戰,因為安東尼在愷撒生前是其副手,也未參與謀殺愷撒的行動。屋大維和安東尼的爭鬥只是權力之爭。
[6] 這裡,奧維德使用了詩人的特權,並未忠實於歷史或地理。法爾薩里亞(Pharsalia)指法爾薩洛斯(Pharsalus),在希臘帖撒利亞,是公元前48年愷撒戰勝龐培的地方,與屋大維無關,除非奧維德借法爾薩洛斯之戰來比擬公元前42年的腓立比(Philippi)戰役。腓立比在厄瑪提亞(即馬其頓),屋大維和安東尼在此擊敗了共和派領袖布魯圖斯和卡西烏斯(刺殺愷撒的兩位主謀)的軍隊。“再次”意味着奧維德將相隔數百公里的戰場合併成一個地方。在奧維德列舉的三場戰役中,只有腓立比戰役稱得上是為愷撒復仇。
[7] 公元前37-前36年的西西里戰爭中,龐培之子(Sextus Pompeius)被屋大維的軍隊擊敗。因為他繼承了父親“偉大”(Magnus)的名號,所以他的失敗讓此名號“在西西里海波中湮滅”。
[8] “羅馬將軍的埃及妻子”指安東尼的後妻、埃及女王克里奧帕特拉。安東尼在公元前31年的阿克提翁戰役中慘敗後,屋大維的軍隊最終在公元前30年攻佔了埃及,安東尼夫婦雙雙自殺。
[9] 卡諾珀斯(Canopus)是下埃及尼羅河口的一座城市,以奢華著稱。
[10] “皇后”指屋大維後妻利維婭(Livia Drusilla)。利維婭與前夫尼祿(Ti. Claudius Nero)離婚後嫁給了屋大維,三個月後便誕下了德魯蘇(Drusus)。羅馬人傳言德魯蘇並非尼祿的兒子、屋大維的繼子,而是他的親生兒子,參考蘇埃托尼烏斯《奧古斯都傳》(Vita Divi Augusti 62, 69)。“孩子”指德魯蘇的哥哥提比略(Tiberius)。
[11] “涅斯托耳”對應的原文是Pylios(皮洛斯的)。
[12] 尤里烏斯(Iulius)是愷撒名字的一部分。
[13] Segal(1969)指出,在《變形記》的世界裡,封神並不是特別值得誇耀的事情,更與道德、功業無關,例如第二卷的卡里斯托、第四卷的伊諾和梅里凱爾特斯都變成了神,第十三卷的格勞科斯甚至因為誤食魔草莫名其妙變成了神。所以愷撒(和屋大維)封神並不表明奧維德進入了“嚴肅的”羅馬歷史和宗教領域,更不能表示他對皇族的忠誠。
[14] 奧維德用神話中塵世和天界的著名父子為例,說明屋大維成就在愷撒之上。
[15] “眾神”指埃涅阿斯從特洛伊帶到意大利的家神。
[16] 愷撒和屋大維都曾擔任掌管維斯塔神廟的大祭司。羅馬的大祭司按規矩應該住在維斯塔神廟旁邊的努瑪宮殿,屋大維繼任大祭司後,卻沒有搬家,而是在帕拉丁山上的宅邸里建了一座維斯塔神祠。
[17] 屋大維將阿波羅視為家族守護神,特別敬重,在阿克提翁和羅馬的帕拉丁山上都建了阿波羅神廟。於公元前17年舉行的世紀慶典(ludi saeculares)也是獻給阿波羅和狄安娜。
[18] 在《變形記》的神話框架中,這些威脅不能簡單理解為套話,而都有對應的“事實”來印證。“朱庇特的憤怒”我們至少在呂卡翁、大洪水(第一卷)和佛里吉亞被淹(第八卷)的三個故事中見過,“烈火”指向第二卷中帕厄同引發的浩劫,“刀劍”概括了書中眾多的殺戮,“饕餮的時間”讓我們想起雖然長壽但最終將化作聲音的西比爾(第十四卷)。正因如此,奧維德這段話的效果超過了賀拉斯、莎士比亞等眾多詩人的自誇。此外,僅僅十幾行之前(858-860行),奧維德剛把屋大維比作朱庇特,讀者很難不想到,屋大維是否站在朱庇特背後,尤其當我們知道在他的《哀歌集》(Tristia)與《黑海書簡》(Ex Ponto)中,朱庇特和屋大維一直可以互換。Haupt-Korn-Ehwald(1902)甚至據此認為,這段詩可能作於奧維德被屋大維流放黑海(公元8年)之後。
[19] Mainero(2007)歸納了本卷末尾部分的三種封神:愷撒變成星的封神,藉助反諷、拐彎抹角的遊戲和曖昧語言實現的屋大維封神,詩人自己通過永恆名聲的封神,最後一種無疑最真實、最可靠。Segal(1969)指出,從體裁上說,奧維德在類似史詩的長篇作品末尾預言自己不朽是不恰當的,這不同於賀拉斯在更具個人色彩的《頌詩集》最後立起自己的“紀念碑”(Carmina 3.30),但這種僭越恰好表現了他叛逆的勇氣。作品最後一個詞是第一人稱的動詞vivam(我將活着),表明了詩人面對皇權和混沌世界的勝利。但Ginsberg(1989)提醒我們,奧維德不朽的命運繫於一個假設句,“倘若詩人的預示非虛言”,然而無論是柏拉圖在《理想國》里還是奧維德在《變形記》中都已經顯示,詩人幾乎總是編造者、杜撰者,所以在看似堅定的預言中,我們也可以聽到奧維德自嘲的笑聲。