Discite quae faciem commendet cura, puellae,
et quo sit vobis forma tuenda modo.
Cultus humum sterilem Cerealia pendere iussit
munera, mordaces interiere rubi;
5 cultus et in pomis sucos emendat acerbos,
fissaque adoptivas accipit arbor opes.
Culta placent: auro sublimia tecta linuntur;
nigra sub imposito marmore terra latet.
Vellera saepe eadem Tyrio medicantur aeno;
10 sectile deliciis India praebet ebur.
Forsitan antiquae Tatio sub rege Sabinae
maluerint quam se rura paterna coli,
cum matrona premens altum rubicunda sedile
assiduo durum pollice nebat opus
15 ipsaque claudebat, quos filia paverat, agnos,
ipsa dabat virgas caesaque ligna foco;
at vestrae matres teneras peperere puellas:
vultis inaurata corpora veste tegi,
vultis odoratos positu variare capillos,
20 conspicuam gemmis vultis habere manum;
induitis collo lapides Oriente petitos
et quantos onus est aure tulisse duos.
Nec tamen indignum: sit vobis cura placendi,
cum comptos habeant saecula vestra viros:
25 feminea vestri poliuntur lege mariti
et vix ad cultus nupta quod addat habet.
Pro se quaeque parent, nec quos venentur amores[1]
refert. Munditia crimina nulla meret.[2]
Rure latent finguntque comas; licet arduus illas
30 celet Athos, cultas altus habebit Athos.
Est etiam placuisse sibi quaecumque voluptas:
virginibus cordi grataque forma sua est.
Laudatas homini volucris Iunonia pennas
explicat et forma muta superbit avis.
35 Sic potius nos urget amor quam fortibus herbis,[3]
quas maga terribili subsecat arte manus:
Nec vos graminibus nec mixto credite suco
nec temptate nocens virus amantis equae.
Nec mediae Marsis finduntur cantibus angues
40 nec redit in fontes unda supina suos;
et quamvis aliquis Temesaea removerit aera,
numquam Luna suis excutietur equis.
Prima sit in vobis morum tutela, puellae:
ingenio facies conciliante placet.
45 Certus amor morum est; formam populabitur aetas,
et placitus rugis vultus aratus erit;
tempus erit, quo vos speculum vidisse pigebit
et veniet rugis altera causa dolor.
Sufficit et longum probitas perdurat in aevum,
50 perque suos annos hinc bene pendet amor.
Discite, cum teneros somnus dimiserit artus,[4]
candida quo possint ora nitere modo.
Hordea, quae Libyci ratibus misere coloni,
exue de palea tegminibusque suis;
55 par erui mensura decem madefiat ab ovis
(sed cumulent libras hordea nuda duas):
haec, ubi ventosas fuerint siccata per auras,
lenta iube scabra frangat asella mola.
Et quae prima cadent vivaci cornua cervo
60 contere (in haec solidi sexta fac assis eat),
iamque, ubi pulvereae fuerint confusa farinae,
protinus innumeris omnia cerne cavis;
adice narcissi bis sex sine cortice bulbos,
strenua quos puro marmore dextra terat.
65 Sextantemque trahat cummi cum semine Tusco;
huc novies tanto plus tibi mellis eat:
Quaecumque afficiet tali medicamine vultum,
fulgebit speculo levior illa suo.
Nec tu pallentes dubita torrere lupinos
70 et simul inflantes corpora frige fabas:
utraque sex habeant aequo discrimine libras,
utraque da pigris comminuenda molis;
nec cerussa tibi nec nitri spuma rubentis
desit et Illyrica quae venit iris humo:
75 Da validis iuvenum pariter subigenda lacertis
(sed iustum tritis uncia pondus erit).
Addita de querulo volucrum medicamina nido
ore fugant maculas: alcyonea vocant;
pondere si quaeris quo sim contentus in illis,
80 quod trahit in partes uncia secta duas.
Ut coeant apteque lini per corpora possint,
adice de flavis Attica mella favis.
Quamvis tura deos irataque numina placent,
non tamen accensis omnia danda focis.
85 Tus ubi miscueris radenti tubera nitro,[5]
ponderibus iustis fac sit utrimque triens.
Parte minus quarta dereptum cortice cummi
et modicum e murris pinguibus adde cubum.
Haec, ubi contrieris, per densa foramina cerne;
90 pulvis ab infuso melle premendus erit.
Profuit et marathos bene olentibus addere murris
(quinque trahant marathi scripula, murra novem),[6]
arentisque rosae quantum manus una prehendat
cumque Ammoniaco mascula tura sale;
95 hordea quem faciunt, illis affunde cremorem:
aequent expensas cum sale tura rosas.
Tempore sint parvo molli licet illita vultu,
haerebit toto nullus in ore color.
Vidi, quae gelida madefacta papavera lympha
100 contereret teneris illineretque genis.
[1] nec=et; venentur=venerentur
[2] meret=merent
[3] nos urget=iungetur
[4] Discite=Dic age
[5] radenti tubera=rodenti corpora
[6] trahant=parent
女孩们,听我细述如何为容颜增辉,[1]
如何让你们的姿色长盛不衰。
通过耕耘,贫瘠的土地献出刻瑞斯的[2]
礼物,咬噬秧苗的荆棘被消灭;
5 借助园艺,果实不再有涩苦的味道,
嫁接的树枝收获外来的珍宝。
装饰多悦心:巍峨的宅邸镶嵌金边,
暗黑泥壤被铺设的大理石遮掩。[3]
羊毛需要在推罗铜锅中反复浸染,[4]
10 印度象牙雕镂后才宜于把玩。
或许在塔提乌斯王的古昔,萨宾女人[5]
对自己草草,对祖先的田亩却殷勤;
面色红润的主妇坐在高凳上,拇指
不停捻动,织着艰辛的活计,
15 亲自关好女儿放牧后归来的羔羊,
亲自将嫩枝和柴薪送入炉膛。
可是这一代母亲诞下的女儿更娇媚,
你们喜欢身上有金衣覆盖,
喜欢将抹香的头发梳成多变的式样,
20 喜欢有珠宝在手上熠熠发光;
你们在颈间挂着从东方搜来的钻石,
两颗足以让耳朵难承其重力。
这并非出格:你们本应为姿容花心思,
如今世上的男子本擅长修饰。
25 你们的夫君以女士的准则经营外表,
甚至妻子都不如他们妖娆。[6]
让每位女人打扮,各显神通追逐爱
有何妨?雅致不该受任何指摘。
隐居乡间仍摆弄发式,即使被险峻的
30 阿托斯藏匿,她们也不忘雕琢。[7]
再说,取悦自己不也是一种欢愉?
处女的娇颜常常惹自己恋慕。
朱诺的宠鸟受到夸赞,会向人展开[8]
羽毛,虽不会言语,却骄傲满怀。
35 所以,爱蛊惑我们胜过强力的草叶,
尽管是女巫以可怕的魔法采撷。
切不要迷信各种植物或混合的药汁,[9]
别偷试发情母马那害人的液体;[10]
蛇身不会因为马尔西咒语而崩断,[11]
40 河水也不会倒流,回到发端;[12]
就算大家都收起特梅萨铜钹不再用,
月亮也不会坠马,摔下天空。[13]
首先该关注品德是否无瑕,女孩们,
天性贤淑,容貌便自然动人。[14]
45 对品德的爱才稳固,美终被时间蚀尽,
光彩的面庞终究要刻满皱纹;
终有一日,镜中的影像将令你痛苦,
而痛苦又将更多的皱纹孕育。
节操却足以自立,并能够长久延续,
50 它所维系的爱情在岁月中无虞。
当睡眠恢复你娇嫩的肢体,请向我学习,
怎样让你的面容明艳而白皙。
选取利比亚农夫用海船运来的大麦,[15]
去除它们的麸皮和外面的遮盖;
55 找等量箭筈豌豆,浸十只鸡蛋的黏浆
(但赤裸的麦粒应当不少于两磅);[16]
将此混合物在风中晾干之后,交给
耐心的驴子以粗糙的石磨碾碎。
从长寿雄鹿头上初次掉落的角枝
60 也应捣成粉,加六分之一阿斯,[17]
待到搅匀的配料都已然细微如埃土,
就立即用筛子的无数孔隙过滤。
然后添加去了鞘的水仙鳞茎十二颗,
手抵纯净的大理石,使劲研磨。
65 还需要两盎司斯佩尔特麦(掺了树脂),[18]
往其中倒入九倍分量的蜂蜜。
任何女人如果以这种药膏抹双颊,
她的脸将比镜子更明亮光滑。
你也别犹豫,而要烤炙苍白的羽扇豆,[19]
70 同时烹炸让身体发胖的蚕豆;
两种原料分别取六磅,一起放进
缓缓转动的石磨,碾成细粉。
也不可忘记白铅和红褐色泡碱碎渣,
还有伊利里亚生长的鸢尾花;[20]
75 让青年的健壮臂膀揉搓它们,但是
搅匀之后,正确的重量为一盎司。[21]
抹上从啁啾鸟巢取来的那种物质[22]
(翡翠鸟海绵),脸庞便远离瑕疵。
使用多少药剂我觉得正合适,你若问,
80 答案便是一盎司变作两等分。
为了让配料黏合,在身上涂抹更容易,
可加入金色蜂巢的阿提卡蜂蜜。
乳香虽然可取悦神灵,平息其怒焰,[23]
但不该全部化为祭坛的青烟。
85 当你将乳香与消除肿块的泡碱混合,
都应是三分之一磅,不少不多;
再添上四分之三块取自树皮的树脂
一小块粘稠的没药(用量稍克制)。
将这些全部碾碎,复以细筛子过滤,
90 还必须掺入蜂蜜,让粉末凑聚。
把茴香与馥郁的没药搅匀也有裨益[24]
(五吩茴香、九吩没药正合适)——[25]
还有一只手能够盛下的干玫瑰花瓣、
以及雄乳香和阿蒙庙附近的盐。[26]
95 用大麦熬出的汤汁浇在这些配料上,
乳香的分量应与盐和玫瑰相当。
虽然只在你柔软的面庞停留片时,
它们却足以驱走所有的瑕疵。
我曾见某位女子将冷水沾湿的罂粟花[27]
100 捣碎,涂抹自己娇嫩的脸颊。
[1] 第一行原文中的Discite(请学习)是拉丁语说教诗的一个标志词,表明了这首诗的体裁。“女孩们”(puellae)则是古罗马爱情哀歌称呼对方的标准词语。“容颜”(faciem,主格facies)主要指面部的美,也可泛指全身的美。下一行的“姿色”(forma)则偏向整体美。
[2] 刻瑞斯(Ceres)是谷物神。
[3] 在3-8行中,奥维德阐发了拉丁文动词colo和对应名词cultus的各种意思——“耕作”“打理”“装饰”等等,其共同特点是通过cura(精心处理)改善某物的外表和质量。所以原文中的cultus和culta(中性复数名词)无法用同一个汉语词来翻译,译文做了灵活变通。
[4] 地中海东岸城市推罗在古代以出产昂贵的紫色染料著称,这里描述的是浸染羊毛的方式。
[5] 塔提乌斯(Tatius)是萨宾国王,先发动对罗马的战争,后来与罗马国王罗慕路斯(Romulus)联合,成为双王之一。萨宾(Sabini)是意大利中部的民族,多次与罗马发生战争,后并入罗马民族,萨宾女人擅长耕作,性格淳朴坚忍,参考贺拉斯《长短句集》(Epodes 2.39-46)。
[6] Johnson(2016)指出,在古罗马传统中,形容男子女性化是一种指责,但奥维德时代的城市风气已经发生了很大变化。奥维德突出这一点,也是服务于劝说女性打扮的目的。
[7] 阿托斯(Athos或Atho)是希腊卡尔齐迪克半岛(Chalcidice)的一座山。
[8] “朱诺的宠鸟”指孔雀。
[9] 指有催情作用的草药。
[10] “液体”指母马交配时分泌的爱液,参考维吉尔《农事诗》(Georgics 3.280-283)。
[11] 奥维德在《爱的艺术》(Ars Amatoria 2.102)中告诉我们,马尔西人(Marsi)是意大利中部一个可怕的民族,精通巫术,尤其擅长用咒语操控蛇。参考贺拉斯《长短句集》(Epodes 17.29)。
[12] 传说女巫具有这种能力,参考《变形记》(Metamorphoses 7.198-202)。
[13] 据说女巫能用咒语让月亮坠下天空,参考《变形记》(Metamorphoses 7.207-209),与之对抗的方式就是敲铜锣,特梅萨(Temese)是意大利南部铜矿密集的地区。
[14] 这符合古罗马的传统道德观念。
[15] 在53-68行中,奥维德介绍了第一种化妆品——一种类似面膜的混合物,其成分是:24盎司大麦粒、24盎司箭筈豌豆、10只鸡蛋、2盎司雄鹿角枝、12颗水仙鳞茎、2盎司斯佩尔特麦、2盎司树脂、18盎司蜂蜜。
[16] 磅(libra),古罗马重量单位,相当于12盎司,略少于一斤。
[17] 阿斯(as),古罗马重量单位,也相当于12盎司。
[18] 这行拉丁原文的semine Tusco(图斯坎种子)很可能指斯佩尔特麦。
[19] 在69-76行中,奥维德介绍了第二种化妆品,其成分是:72盎司烤羽扇豆、72盎司炸蚕豆、1/3盎司白铅、1/3盎司泡碱碎渣、1/3盎司鸢尾花。
[20] 原文的形容词Illyrica源自Illyria(伊利里亚),伊利里亚在巴尔干半岛西部。
[21] 这意味着白铅、泡碱和鸢尾花的分量都是三分之一盎司。
[22] 在77-82行中,奥维德介绍了第三种化妆品,有祛斑之效,其成分是:1/2盎司翡翠鸟海绵和1/2盎司阿提卡蜂蜜。翡翠鸟海绵据说取自翡翠鸟(alcyon)的巢,所以叫alcyonea。根据普林尼和狄奥斯科里迪斯的说法,可能与海绵类似。
[23] 在83-90行中,奥维德介绍了第四种化妆品,其成分是:4盎司乳香、4盎司泡碱、3/4块树脂、1小块没药、蜂蜜。
[24] 在91-98行中,奥维德介绍了第五种化妆品,也有有祛斑之效,其成分是:6克茴香、10克没药、单手装下的干玫瑰花瓣、雄乳香、盐、大麦汁。
[25] “吩”是借用当代药剂单位scruple的汉译,后者源于拉丁语重量单位scrupulum(任何单位的1/288)。这里的scrupulum显然指罗马磅的1/288,约1克多。
[26] 之所以要“阿蒙庙附近的盐”,可能是因为古人迷信神庙附近的盐有神奇作用,阿蒙(Ammon)是埃及神,希腊人把祂和宙斯等同。
[27] 《女人面妆》是残篇,100行之后的内容已失传。99-100行提到的捣碎的罂粟花,应当可以用作胭脂。