《變形記》第15卷701-800行

Italiam tenuit praeterque Lacinia templo
nobilitata deae Scylaceaque litora fertur;
linquit Iapygiam laevisque Amphissia remis[1]
saxa fugit, dextra praerupta Celennia parte[2]
705 Romethiumque legit Caulonaque Naryciamque
evincitque fretum Siculique angusta Pelori
Hippotadaeque domos regis Temesesque metalla
Leucosiamque petit tepidique rosaria Paesti.
Inde legit Capreas promunturiumque Minervae
710 et Surrentino generosos palmite colles
Herculeamque urbem Stabiasque et in otia natam
Parthenopen et ab hac Cumaeae templa Sibyllae.
Hinc calidi fontes lentisciferumque tenetur
Liternum multamque trahens sub gurgite harenam
715 Volturnus niveisque frequens Sinuessa columbis[3]
Minturnaeque graves et quam tumulavit alumnus
Antiphataeque domus Trachasque obsessa palude
et tellus Circaea et spissi litoris Antium.
Huc ubi veliferam nautae advertere carinam
720 (asper enim iam pontus erat), deus explicat orbes
perque sinus crebros et magna volumina labens
templa parentis init flavum tangentia litus.
Aequore placato patrias Epidaurius aras
linquit et hospitio iuncti sibi numinis usus
725 litoream tractu squamae crepitantis harenam
sulcat et innixus moderamine navis in alta
puppe caput posuit, donec Castrumque sacrasque
Lavini sedes Tiberinaque ad ostia venit.
Huc omnes populi passim matrumque patrumque
730 obvia turba ruit, quaeque ignes, Troica, servat,[4]
Vesta, tuos, laetoque deum clamore salutant;
quaque per adversas navis cita ducitur undas,
tura super ripas aris ex ordine factis
parte ab utraque sonant et odorant aera fumis,
735 ictaque coniectos incalfacit hostia cultros.
Iamque, caput rerum, Romanam intraverat urbem:
erigitur serpens, summoque adclinia malo
colla movet sedesque sibi circumspicit aptas.
Scinditur in geminas partes circumfluus amnis
740 (insula nomen habet) laterumque a parte duorum
porrigit aequales media tellure lacertos.
Huc se de Latia pinu Phoebeius anguis
contulit et finem specie caeleste resumpta
luctibus inposuit venitque salutifer urbi.
745 Hic tamen accessit delubris advena nostris:
Caesar in urbe sua deus est; quem Marte togaque
praecipuum non bella magis finita triumphis
resque domi gestae properataque gloria rerum
in sidus vertere novum stellamque comantem,
750 quam sua progenies. Neque enim de Caesaris actis
ullum maius opus quam quod pater exstitit huius.
Scilicet aequoreos plus est domuisse Britannos
perque papyriferi septemflua flumina Nili
victrices egisse rates Numidasque rebelles
755 Cinyphiumque Iubam Mithridateisque tumentem
nominibus Pontum populo adiecisse Quirini
et multos meruisse, aliquos egisse triumphos,
quam tantum genuisse virum? Quo praeside rerum
humano generi, superi, favistis abunde.
760 Ne foret hic igitur mortali semine cretus,
ille deus faciendus erat; quod ut aurea vidit
Aeneae genetrix, vidit quoque triste parari
pontifici letum et coniurata arma moveri,
palluit et cunctis, ut cuique erat obvia, divis
765 ‘Adspice’ dicebat, ‘quanta mihi mole parentur
insidiae quantaque caput cum fraude petatur,
quod de Dardanio solum mihi restat Iulo.
Solane semper ero iustis exercita curis?
Quam modo Tydidae Calydonia vulneret hasta,
770 nunc male defensae confundant moenia Troiae;
quae videam natum longis erroribus actum
iactarique freto sedesque intrare silentum
bellaque cum Turno gerere, aut, si vera fatemur,
cum Iunone magis! Quid nunc antiqua recordor
775 damna mei generis? Timor hic meminisse priorum
non sinit: in me acui sceleratos cernitis enses?[5]
Quos prohibete, precor, facinusque repellite neve
caede sacerdotis flammas extinguite Vestae!’
Talia nequiquam toto Venus anxia caelo
780 verba iacit superosque movet; qui rumpere quamquam
ferrea non possunt veterum decreta sororum,
signa tamen luctus dant haud incerta futuri.
Arma ferunt inter nigras crepitantia nubes
terribilisque tubas auditaque cornua caelo
785 praemonuisse nefas. Solis quoque tristis imago
lurida sollicitis praebebat lumina terris.
Saepe faces visae mediis ardere sub astris,
saepe inter nimbos guttae cecidere cruentae;
caerulus et vultum ferrugine Lucifer atra
790 sparsus erat, sparsi lunares sanguine currus;
tristia mille locis Stygius dedit omina bubo,
mille locis lacrimavit ebur, cantusque feruntur
auditi sanctis et verba minantia lucis.[6]
Victima nulla litat, magnosque instare tumultus
795 fibra monet, caesumque caput reperitur in extis;
inque foro circumque domos et templa deorum
nocturnos ululasse canes umbrasque silentum
erravisse ferunt motamque tremoribus urbem.[7]
Non tamen insidias venturaque vincere fata
800 praemonitus potuere deum, strictique feruntur

[1] Amphissia=Amphrisia
[2] Celennia=Ceraunia=Cocinthia
[3] columbis=colubris
[4] servat=servant
[5] in me acui=in mea cui=en me acui=en acui
[6] minantia=sonantia=vocantia
[7] erravisse=eripuisse

到達意大利水域,駛過了拉欽尼昂
(因為朱諾神廟而聞名)和斯庫拉刻昂,[1]
拋下雅普吉亞,避開左邊的安菲薩[2]
巉岩和右邊矗立的克倫尼亞懸崖,[3]
705 行經羅墨提昂、考隆和納瑞齊亞,[4]
穿越大海和西西里佩洛魯斯海峽,
路過埃俄洛斯的國都和特梅薩礦山,[5]
轉向琉科西亞和溫暖派斯頓的玫瑰園。[6]
接着,他駛過卡普勒埃、密涅瓦岬角、[7]
710 蘇倫頓丘陵(那裡到處都種着葡萄)、[8]
海格力斯的城市、斯塔比埃、為閑逸[9]
而建的帕耳忒諾珀和庫邁的西比爾神祠。[10]
然後他經過拜亞溫泉和遍布瑪蒂樹的[11]
利特爾農、泥沙翻湧的沃爾圖努斯河、[12]
715 有無數白鴿聚集流連的錫紐薩、不宜[13]
居住的閔圖奈、養子安葬乳娘之地、[14]
安提法忒斯的家園、特拉卡斯(修築於[15]
沼澤間)、喀耳刻之島和擁擠的安提烏姆。[16]
當水手們將張着布帆的船駛到這裡
720 (因為海上起了浪),神鬆開蜷曲的身子,
散作許多弧線和大圓圈,滑行於水面,
直奔位於金黃沙灘邊的阿波羅神殿。[17]
等海恢復了平靜,他離開父親的祭壇。[18]
享受完一位親族神的款待,他拽動鱗片,
725 發出陣陣擦刮聲,在沙岸留下深痕,
游回海中,然後背靠着舵輪,頭枕
高高的船尾,直到他抵達卡斯特隆、[19]
拉維尼昂的聖址和台伯河入海的地方。[20]
羅馬所有的民眾,男女老少,從各處
730 湧來迎接他,還有為你,維斯塔,守護[21]
火種的祭司,向這位新神歡呼致意。
疾行的木船逆流而上,兩邊的長堤
都事先搭好了許多祭壇,連綿相繼,
乳香噼啪爆裂,青煙熏甜了空氣,
735 宰殺犧牲的利刀被它們的血煨熱。
他已經進入羅馬(它統御整個世界),
這時蛇直起身,轉動倚着桅杆頂端的
脖頸,為自己搜尋適合安身的住所。
河水在一處分作了兩道,形成環狀,
740 這裡名為“島”,向兩邊伸出等長的臂膀,[22]
中間則是堅實的陸地。福玻斯之子,
變身為蛇的醫神,離開松木船,在此
安家。他隨即恢復了上界原形,結束了
這場瘟疫,成為遷居城市的拯救者。[23]
745 然而,他在我們廟宇中是一位外族神, 愷撒封神
愷撒卻在自己的城市封了神。無論
武功或文治,都堪稱卓越,但與其說是
凱旋的戰爭、國內的善政以及迅疾
崛起的名聲讓他化作了嶄新的彗星,
750 不如說是他的子嗣。愷撒的眾多功業中,
最輝煌的一件是成為當今皇帝的父親。[24]
難道征服群海環繞的不列顛蠻民,[25]
率勝利的艦船駛入盛產紙草的七脈
尼羅河,並且讓反叛的努米底亞軍隊、
755 利比亞的尤巴王國、米特拉達梯橫行[26]
無忌的龐圖斯臣服於奎里努斯的人民,[27]
取得眾多的大捷,舉行數次凱旋禮,
比培養如此的偉人更重要?借他的統治,
諸神啊,你們賜給人類豐盛的福分!
760 為避免這位聖者的父親僅僅是凡人,
愷撒就必須封神。當埃涅阿斯的母親[28]
明白這一點,也看見殘殺大祭司的罪行[29]
正在醞釀,密謀者的軍隊蠢蠢欲動,
臉色變得煞白,苦勸她遇見的每位神:
765 “看看吧,針對我的這場動亂多可怕,
惡徒們多麼陰險,處心積慮地謀劃,
要奪走我現在僅有的源自尤盧斯的骨血。[30]
難道唯有我永遠被切膚的痛苦折磨?
時而被堤丟斯之子用卡呂冬長矛扎傷,[31]
770 時而哀悼特洛伊終於被攻破的城牆,
還目睹自己的兒子被迫長久地漂泊,
在風浪之中顛簸,去沉默幽靈的居所,[32]
與圖爾努斯作戰,如果說實話,就是
和朱諾對陣!為何要提起我的孩子[33]
775 往日的苦楚?眼前的恐懼不許我回憶。
你們沒看見正為我而磨的罪惡武器?
擋開它們,我請求,阻止這罪行,別讓
維斯塔聖火淹沒在被殺祭司的鮮血中!”
憂心如焚的維納斯枉然在整個天庭
780 泣訴,眾神的確被打動,但卻不能
破壞命運三女神的鋼鐵律令,只好[34]
為即將發生的災難降下顯明的徵兆。
人們說,黑雲之間鏗然碰撞的刀槍,
空中傳來的喇叭和號角的恐怖聲響,
785 都預示罪惡。太陽也換上慘淡的面龐,
向驚惶不安的大地射出病懨懨的光。
時常彷彿有火炬在星辰隊列中閃亮,
還時常有血水伴着暴雨從天而降。
晨星變暗了,臉上散布暗紅的銹點,
790 月亮的潔白戰車上面也濺滿血斑。
斯堤克斯的夜梟在千處發出哀鳴,
千座象牙雕塑在落淚,神聖的叢林
據說也能聽見哀歌和威脅的惡言。
沒有犧牲顯示出吉兆,肝表明大難
795 將至,尖端總是被誤切,混入血肉。
傳言羅馬廣場上,民宅和神廟四周,
群犬終夜吠叫,沉默死者的幽靈
出了墳遊盪,地震一再搖撼整座城。
然而,諸神的警告並不能阻止背叛
800 和正在迫近的命運,早已出鞘的刀劍

[1] 斯庫拉刻昂(Scylaceum)是卡拉布里亞的一座城市,據說是雅典人所建。
[2] 安菲薩(Amphissa)是希臘洛克里斯的一座城市,這裡的文本可能有訛誤。
[3] 克倫尼亞(Celennia)所指不詳。
[4] 羅墨提昂(Romethium)所指不詳。考隆(Caulon)是亞該亞人在卡拉布里亞建立的城市。納瑞齊亞(Narycia)也是卡拉布里亞的一個城市。
[5] “埃俄洛斯的”對應的原文是Hippotadae regis(希波塔斯之子、國王的)。特梅薩(Temese)是卡拉布里亞的一座城市,附近有多處銅礦。
[6] 琉科西亞(Leucosia)是派斯頓(Paestum)附近的一處海島,派斯頓位於意大利盧卡尼亞(Lucania)地區,以溫和的氣候和玫瑰著稱。
[7] 卡普勒埃(Capreae)是那不勒斯附近的一座島。密涅瓦岬角(promunturium Minervae)在意大利坎帕尼亞海岸,正對着卡普勒埃島,是那不勒斯灣的最南端。
[8] 蘇倫頓(Surrentum)是坎帕尼亞的一座城市,以葡萄酒聞名。
[9] “海格力斯的城市”指維蘇威火山腳下的海格拉內昂(Herculaneum),公元79年火山噴發時被埋葬。斯塔比埃(Stabiae)是坎帕尼亞的一座城市,在同盟者戰爭(公元前91-前88年)中被蘇拉摧毀,後來重建。
[10] 帕耳忒諾珀即那不勒斯,是古羅馬的度假城市,所以奧維德說“為閑逸而建”。
[11] 拜亞(Baiae)溫泉是古羅馬最著名的溫泉,拜亞是度假勝地。瑪蒂樹(lentiscus)出產一種天然樹脂。
[12] 利特爾農(Liternum)也是坎帕尼亞的城市。沃爾圖努斯河(Vulturnus)是坎帕尼亞的一條河,流經卡普亞(Capua)。
[13] 錫紐薩(Sinuessa)是坎帕尼亞的城市,當地以鴿子聞名。
[14] 閔圖奈(Minturnae)是拉提烏姆的城市,附近的沼澤產生很多瘴癘之氣,所以“不宜居住”。“養子安葬乳娘之地”指埃涅阿斯安葬凱厄塔之地。
[15] “安提法忒斯的家園”是拉莫斯。特拉卡斯(Trachas)是拉提烏姆的一座城市,建在沼澤間。
[16] “喀耳刻之島”指喀耳凱昂。安提烏姆(Antium)是古代沃爾斯齊人(Volsci)的首都。
[17] “阿波羅神殿”對應的原文是templa parentis(父親的神殿)。
[18] “他”對應的原文是Epidaurius(厄庇道魯斯的神)。
[19] 卡斯特隆(Castrum)是魯圖裡亞人居住的古城。
[20] Segal(1969)認為,719-728行的描述有意呼應了維吉爾《埃涅阿斯紀》中大蛇從海中游出、吞噬拉奧孔一家的驚悚場面(Aeneid 2.203-208)。
[21] 維斯塔是古羅馬最重要的神之一,神廟中有象徵羅馬國運的聖火。原文中還有修飾語Troica(特洛伊的),因為相傳是埃涅阿斯將她從特洛伊帶到意大利。
[22] 這個島即台伯河中間著名的Insula Sacra(聖島)。
[23] Segal(1969)指出,埃斯庫拉庇烏斯遷居羅馬是十四至十五卷最後一個從東到西的遷移故事,雖然Heinze(1919)認為這段記述非常莊重,Segal卻相信奧維德的刻意誇張戳破了表層的肅穆假象,尤其是醫神化成的蛇類似觀光客的做派和它對羅馬度假休閑地點(710-715行)的熟悉,與史詩的嚴肅感極不協調。Keith(1992)提醒我們,在本書第二卷第642行,埃斯庫拉庇烏斯曾被描述為“世界的拯救者”,而在這裡,他又被稱為“城市的拯救者”,“世界”和“城市”的這種置換符合當時羅馬人的普遍觀念,那就是羅馬等於全世界。Gildenhard-Zissos(2004)則相信,《變形記》中諸多的西遷例子(例如埃涅阿斯、希波呂托斯、埃斯庫拉庇烏斯和畢達哥拉斯)表現了歷史時代霸權的轉移,讚頌了羅馬作為世界帝國的中心地位。
[24] “當今皇帝”指愷撒的養子屋大維。Galinsky(1967)認為,奧維德在這裡也影射了前面的齊普斯故事,暗示屋大維做成了愷撒沒做成的事(消滅共和制,恢復王制)。
[25] 752-757行列舉的都是愷撒的功勞。愷撒曾於公元前55-前54年渡過英吉利海峽,攻打不列顛,取得了一些勝利,但未佔領。
[26] 愷撒在內戰中擊敗龐培,追擊到埃及,扶持克里奧帕特拉,摧毀原國王托勒密十三世的軍隊。公元前46年,愷撒在北非擊敗龐培餘黨和努米底亞(Numidia)尤巴王的聯軍。
[27] 公元前47年,愷撒東征龐圖斯(Pontus,在黑海地區),擊敗了國王法爾納克斯二世(Phaenaces II),他是曾對羅馬構成嚴重威脅的前國王米特拉達梯六世(Mithridates VI)的兒子。“奎里努斯的人民”指羅馬人。
[28] “埃涅阿斯的母親”指維納斯。
[29] 大祭司(Pontifex Maximus)是古羅馬最高宗教職位,這裡指愷撒。
[30] 原文尤盧斯(Iulo,奪格)還有修飾語Dardanio(達爾達尼亞的),由於譯文格律限制未譯。
[31] “堤丟斯之子”指狄俄墨得斯,他是卡呂冬人。
[32] 指埃涅阿斯下地府的事。
[33] 朱諾因為憎恨朱庇特的同性情人、特洛伊王子蓋尼米得,也因為帕里斯在女神選美競賽中沒有判她獲勝,一直仇視特洛伊,作為特洛伊後裔的埃涅阿斯,在漂泊和建國過程中,也處處受到朱諾的迫害和阻撓。
[34] “命運三女神的”對應的原文是veterum sororum(老姐妹們的)。