vel, si dignus erit, gravibus vincite catenis
aut finite metum fatalis morte tyranni.’
Qualia succinctis, ubi trux insibilat eurus,
murmura pinetis fiunt, aut qualia fluctus
605 aequorei faciunt, siquis procul audiat illos,
tale sonat populus; sed per confusa frementis
verba tamen vulgi vox eminet una ‘Quis ille est?’
et spectant frontes praedictaque cornua quaerunt.[1]
Rursus ad hos Cipus ‘Quem poscitis’ inquit ‘habetis’
610 et dempta capiti populo prohibente corona
exhibuit gemino praesignia tempora cornu.
Demisere oculos omnes gemitumque dedere,
atque illud meritis clarum (quis credere possit?)[2]
inviti videre caput nec honore carere
615 ulterius passi festam inposuere coronam;
at proceres, quoniam muros intrare vetaris,
ruris honorati tantum tibi, Cipe, dedere,
quantum depresso subiectis bubus aratro
conplecti posses ad finem lucis ab ortu,
620 cornuaque aeratis miram referentia formam
postibus insculpunt longum mansura per aevum.
Pandite nunc, Musae, praesentia numina vatum,
(scitis enim, nec vos fallit spatiosa vetustas)
unde Coroniden circumflua Thybridis alti
625 insula Romuleae sacris adiecerit urbis.
Dira lues quondam Latias vitiaverat auras,
pallidaque exsangui squalebant corpora morbo.[3]
Funeribus fessi postquam mortalia cernunt
temptamenta nihil, nihil artes posse medentum,
630 auxilium caeleste petunt mediamque tenentes
orbis humum Delphos adeunt, oracula Phoebi,
utque salutifera miseris succurrere rebus
sorte velit tantaeque urbis mala finiat, orant.
Et locus et laurus et, quas habet ipse pharetras,
635 intremuere simul, cortinaque reddidit imo
hanc adyto vocem pavefactaque pectora movit:[4]
‘Quod petis hinc, propiore loco, Romane, petisses
et pete nunc propiore loco. Nec Apolline vobis,
qui minuat luctus, opus est, sed Apolline nato.
640 Ite bonis avibus prolemque accersite nostram.’
Iussa dei prudens postquam accepere senatus,
quam colat, explorant, iuvenis Phoebeius urbem,
quique petant ventis Epidauria litora, mittunt.
Quae simul incurva missi tetigere carina,
645 concilium Graiosque patres adiere, darentque[5]
oravere deum, qui praesens funera gentis
finiat Ausoniae; certas ita dicere sortes.
Dissidet et variat sententia, parsque negandum
non putat auxilium, multi retinere suamque
650 non emittere opem nec numina tradere suadent.
Dum dubitant, seram pepulere crepuscula lucem
umbraque telluris tenebras induxerat orbi,
cum deus in somnis opifer consistere visus
ante tuum, Romane, torum, sed qualis in aede
655 esse solet, baculumque tenens agreste sinistra
caesariem longae dextra deducere barbae
et placido tales emittere pectore voces:
‘Pone metus! Veniam simulacraque nostra relinquam;
hunc modo serpentem, baculum qui nexibus ambit,
660 perspice et usque nota, visu ut cognoscere possis.[6]
Vertar in hunc, sed maior ero tantusque videbor,
in quantum verti caelestia corpora debent.’
Extemplo cum voce deus, cum voce deoque
somnus abit, somnique fugam lux alma secuta est.
665 Postera sidereos Aurora fugaverat ignes:
incerti, quid agant, proceres ad templa petiti
conveniunt operosa dei, quaque ipse morari[7]
sede velit, signis caelestibus indicet, orant.
Vix bene desierant, cum cristis aureus altis
670 in serpente deus praenuntia sibila misit
adventuque suo signumque arasque foresque
marmoreumque solum fastigiaque aurea movit
pectoribusque tenus media sublimis in aede
constitit atque oculos circumtulit igne micantes.
675 Territa turba pavet; cognovit numina castos
evinctus vitta crines albente sacerdos:
‘En, deus est, deus est! Animis linguisque favete,
quisquis ades,’ dixit, ‘sis, o pulcherrime, visus
utiliter populosque iuves tua sacra colentes.’
680 Quisquis adest, visum veneratur numen, et omnes[8]
verba sacerdotis referunt geminata piumque
Aeneadae praestant et mente et voce favorem.
Adnuit his motisque deus rata pignora cristis
et repetita dedit vibrata sibila lingua.
685 Tum gradibus nitidis delabitur oraque retro
flectit et antiquas abiturus respicit aras
adsuetasque domos habitataque templa salutat.
Inde per iniectis adopertam floribus ingens
serpit humum flectitque sinus mediamque per urbem
690 tendit ad incurvo munitos aggere portus.
Restitit hic agmenque suum turbaeque sequentis
officium placido visus dimittere vultu
corpus in Ausonia posuit rate; numinis illa
sensit onus pressa estque dei gravitate carina.
695 Aeneadae gaudent caesoque in litore tauro
torta coronatae soluunt retinacula navis.
Inpulerat levis aura ratem: deus eminet alte
inpositaque premens puppim cervice recurvam
caeruleas despectat aquas modicisque per aequor
700 Ionium zephyris sextae Pallantidos ortu
[1] et spectant=expectant
[2] meritis clarum=clarum meritis
[3] squalebant=pallebant
[4] pectora=corpora
[5] concilium=consilium; patres adiere, darentque=adiere patresque darentque
[6] visu=visum
[7] conveniunt=perveniunt
[8] visum=iussum
或者,這位命定的暴君若罪當嚴辦,
就給他套上鐐銬,或處死,永絕後患。”
正如狂暴的東風呼嘯之際,挺拔的
松林湧起颯颯聲,又如大海的濤波
605 發出喧響,傳入遠方諦聽的耳朵,
民眾也一陣騷動。但一個聲音越過
嘈雜混亂的議論,清晰地浮起:“他是誰?”
大家都互看額頭,尋預言中長角的異類。
齊普斯又說,“你們要找的人在這裡!”
610 他扔掉鬢邊的葉冠,不顧民眾阻止,
將赫然長着雙角的額頭展示給全場。
所有人都垂下眼睛,喟然嘆息,非常
不情願地再次望向那張因功勛卓著
而聞名的臉(誰能相信?),不忍他繼續
615 蒙羞,重新給他戴上節慶的頭飾。
齊普斯,既然羅馬從此已向你關閉,
元老院便以土地表示敬意,承諾
無論為你負軛的牛從日升到日落
能犁過多麼廣袤的田畝,全部都歸你。
620 他們還在青銅門柱上用雕刻銘記
那對神奇的犄角,讓它們永遠流芳。[1]
諸位繆斯,詩人的守護神,現在請吟唱 埃斯庫拉庇烏斯到羅馬
(因為你們知曉,古昔也不能隱匿):
被深深的台伯河水環繞的島嶼從何地
625 將科洛尼絲之子迎入羅馬城的神祠。[2]
悲慘的瘟疫曾污染拉提烏姆的空氣,
奪命的惡疾留下蒼白而臟穢的屍身。
被太多的死亡累垮,國民發現無論
世人的嘗試還是醫者的技藝都無用,
630 轉而尋求上天的幫助,派人去往
世界中央的德爾斐,聆聽福玻斯神諭,
求日神施援,給他們如何治病的答覆,
為一個如此偉大的城市終結災殃。[3]
廟宇、月桂和阿波羅身上佩戴的箭囊
635 同時顫動,三腳凳從神祠最深處傳回[4]
這樣的聲音,震撼他們驚恐的心懷:
“羅馬人,從這裡所求的能在更近之處
尋見,快去那裡吧。無需阿波羅幫助
你們減輕痛苦,只需阿波羅的兒子。[5]
640 走吧,祝你們好運,去邀請我的後裔。”
睿智的元老院知悉了神的吩咐,隨即
查明福玻斯年輕的血脈住哪座城市,
並派人取水路前往厄庇道魯斯海岸。[6]
眾使者乘坐弧形大船一抵達終點,
645 就與希臘議事會和當地的長老磋商,
請求將神贈予他們,希望借神的力量
終結羅馬的悲劇,這也是神諭所明言。
對方意見不一,有人說如此的救援
不可拒絕,許多人主張為自己保存
650 寶貴的資源,不應向外族讓渡這位神。
爭執之間,殘留的天光已經被夜色
驅散,大地的暗影蒙住了整個世界,
救死扶傷的那位神彷彿忽然出現
在你夢中,羅馬人,立於床前,儼然
655 與他在廟中的聖像無異,左手握住
一根鄉野的木杖,右手捋着長須,
從溫和慈悲的胸中吐出這樣的話語:
“別怕!我跟你們走,只留下我的金塑。
只是你要仔細看盤在杖上的這條蛇,
660 牢記其模樣,這樣再見時,你就能認得。
我將變成它,但會更大,我的尺寸
與天界身體變化時應有的規模相稱。”
言畢,話音和神一道隱去了,睡意
也同時消失,祥和的晨光隨之漫溢。
665 重新蒞臨的奧羅拉放逐了昨夜的星火,
猶豫不決的貴族們聚集到所請之神的
奢華廟宇中,祈求他以某種奇蹟顯示
自己究竟願意居住在兩地的哪一地。
他們方才禱告完,金色的神就化為
670 一條蛇,冠子巍峨,嘶嘶宣告其到來。
當他降臨之時,雕像、祭壇、大門、
大理石地面、金色房頂全都在劇震。
他在神廟的中央抬起身,直至胸膛,
用噴着明亮火焰的眼睛掃視着四方。
675 眾人一片驚恐,用白色束帶系好
潔凈頭髮的祭司認出了神跡,喊道:
“看,神在這裡!大家請摒棄雜念,
保持肅靜!最俊美的神,願你的顯現
預示吉祥,求你庇佑信奉你的人民!”
680 在場者都遵囑膜拜蒞臨的神,所有人
誦念着祭司的禱詞,埃涅阿斯的後裔
同樣用心靈和言語獻上虔誠的敬意。
神頷首回禮,搖晃冠子,表示確認,
並用躍動的舌頭反覆發出嘶嘶聲。
685 接着,他滑下皓白的台階,向後轉頭,
在臨別之際回望古老的祭壇,問候
自己熟悉的舊家和棲居已久的廟宇。
他爬過鋪滿鮮花的地面,龐大的身軀
盤曲成圈行進,穿過城市的中央,
690 一直來到被蜿蜒長堤護住的海港。
他在這裡停下,彷彿用平靜的表情
示意跟隨的祭司和民眾無需再遠送,
轉身登上奧索尼亞的木舟。那艘船
感覺到神的重量,頓然往下一顫。
695 羅馬人歡欣鼓舞,在岸上殺牛謝神,
然後為掛滿花環的船解開了纜繩。
此時,輕柔的風已開始在船的後面吹,
神高昂着頭,脖頸倚靠在弧形的船尾,
俯瞰湛藍的水波。伴着溫和的西風,
700 他穿過伊奧尼亞海,第六天黎明已經[7]
[1] Galinsky(1967)認為,如果這對犄角象徵著王權,那麼它也暗指屋大維根據元老院決議在自己官邸前種的兩棵月桂樹,這個習俗發源於羅馬的古代國王,同樣可以視為王權的標誌。
[2] 科洛尼絲之子指醫神埃斯庫拉庇烏斯,關於阿波羅和科洛尼絲的故事,參考本書第二卷542-630行。
[3] Barchiesi(1997)認為,這裡奧維德用羅馬的瘟疫呼應盧克萊修《物性論》第六卷結尾描繪的雅典瘟疫,醫神最終拯救羅馬的結局也與雅典的災難形成對比。這種處理,仍然延續了前面各卷貶抑雅典、崇奉羅馬的態度。
[4] 三腳凳(cortina)是德爾斐女祭司在宣告神諭時所坐的器具,因為覆蓋它的蟒皮(corium)而得名,這皮來自阿波羅殺死的大蟒皮同,所以女祭司叫皮提婭(Pythia)。參考本書第一卷438-449行。
[5] Galinsky(1967)說,這裡奧維德也影射了屋大維。根據蘇埃托尼烏斯的《屋大維傳》(Augustus 94),阿波羅化身為蛇與屋大維的母親阿提婭交配,後來才有了屋大維。所以奧古斯都時代的人也將屋大維看作阿波羅的兒子。
[6] 此處的厄庇道魯斯是阿戈利斯的城市。
[7] “第六天黎明”對應的原文是sextae Pallantidos ortu,意為“帕拉斯之女的第六次升起”。