Italiam tenuit praeterque Lacinia templo
nobilitata deae Scylaceaque litora fertur;
linquit Iapygiam laevisque Amphissia remis[1]
saxa fugit, dextra praerupta Celennia parte[2]
705 Romethiumque legit Caulonaque Naryciamque
evincitque fretum Siculique angusta Pelori
Hippotadaeque domos regis Temesesque metalla
Leucosiamque petit tepidique rosaria Paesti.
Inde legit Capreas promunturiumque Minervae
710 et Surrentino generosos palmite colles
Herculeamque urbem Stabiasque et in otia natam
Parthenopen et ab hac Cumaeae templa Sibyllae.
Hinc calidi fontes lentisciferumque tenetur
Liternum multamque trahens sub gurgite harenam
715 Volturnus niveisque frequens Sinuessa columbis[3]
Minturnaeque graves et quam tumulavit alumnus
Antiphataeque domus Trachasque obsessa palude
et tellus Circaea et spissi litoris Antium.
Huc ubi veliferam nautae advertere carinam
720 (asper enim iam pontus erat), deus explicat orbes
perque sinus crebros et magna volumina labens
templa parentis init flavum tangentia litus.
Aequore placato patrias Epidaurius aras
linquit et hospitio iuncti sibi numinis usus
725 litoream tractu squamae crepitantis harenam
sulcat et innixus moderamine navis in alta
puppe caput posuit, donec Castrumque sacrasque
Lavini sedes Tiberinaque ad ostia venit.
Huc omnes populi passim matrumque patrumque
730 obvia turba ruit, quaeque ignes, Troica, servat,[4]
Vesta, tuos, laetoque deum clamore salutant;
quaque per adversas navis cita ducitur undas,
tura super ripas aris ex ordine factis
parte ab utraque sonant et odorant aera fumis,
735 ictaque coniectos incalfacit hostia cultros.
Iamque, caput rerum, Romanam intraverat urbem:
erigitur serpens, summoque adclinia malo
colla movet sedesque sibi circumspicit aptas.
Scinditur in geminas partes circumfluus amnis
740 (insula nomen habet) laterumque a parte duorum
porrigit aequales media tellure lacertos.
Huc se de Latia pinu Phoebeius anguis
contulit et finem specie caeleste resumpta
luctibus inposuit venitque salutifer urbi.
745 Hic tamen accessit delubris advena nostris:
Caesar in urbe sua deus est; quem Marte togaque
praecipuum non bella magis finita triumphis
resque domi gestae properataque gloria rerum
in sidus vertere novum stellamque comantem,
750 quam sua progenies. Neque enim de Caesaris actis
ullum maius opus quam quod pater exstitit huius.
Scilicet aequoreos plus est domuisse Britannos
perque papyriferi septemflua flumina Nili
victrices egisse rates Numidasque rebelles
755 Cinyphiumque Iubam Mithridateisque tumentem
nominibus Pontum populo adiecisse Quirini
et multos meruisse, aliquos egisse triumphos,
quam tantum genuisse virum? Quo praeside rerum
humano generi, superi, favistis abunde.
760 Ne foret hic igitur mortali semine cretus,
ille deus faciendus erat; quod ut aurea vidit
Aeneae genetrix, vidit quoque triste parari
pontifici letum et coniurata arma moveri,
palluit et cunctis, ut cuique erat obvia, divis
765 ‘Adspice’ dicebat, ‘quanta mihi mole parentur
insidiae quantaque caput cum fraude petatur,
quod de Dardanio solum mihi restat Iulo.
Solane semper ero iustis exercita curis?
Quam modo Tydidae Calydonia vulneret hasta,
770 nunc male defensae confundant moenia Troiae;
quae videam natum longis erroribus actum
iactarique freto sedesque intrare silentum
bellaque cum Turno gerere, aut, si vera fatemur,
cum Iunone magis! Quid nunc antiqua recordor
775 damna mei generis? Timor hic meminisse priorum
non sinit: in me acui sceleratos cernitis enses?[5]
Quos prohibete, precor, facinusque repellite neve
caede sacerdotis flammas extinguite Vestae!’
Talia nequiquam toto Venus anxia caelo
780 verba iacit superosque movet; qui rumpere quamquam
ferrea non possunt veterum decreta sororum,
signa tamen luctus dant haud incerta futuri.
Arma ferunt inter nigras crepitantia nubes
terribilisque tubas auditaque cornua caelo
785 praemonuisse nefas. Solis quoque tristis imago
lurida sollicitis praebebat lumina terris.
Saepe faces visae mediis ardere sub astris,
saepe inter nimbos guttae cecidere cruentae;
caerulus et vultum ferrugine Lucifer atra
790 sparsus erat, sparsi lunares sanguine currus;
tristia mille locis Stygius dedit omina bubo,
mille locis lacrimavit ebur, cantusque feruntur
auditi sanctis et verba minantia lucis.[6]
Victima nulla litat, magnosque instare tumultus
795 fibra monet, caesumque caput reperitur in extis;
inque foro circumque domos et templa deorum
nocturnos ululasse canes umbrasque silentum
erravisse ferunt motamque tremoribus urbem.[7]
Non tamen insidias venturaque vincere fata
800 praemonitus potuere deum, strictique feruntur
[1] Amphissia=Amphrisia
[2] Celennia=Ceraunia=Cocinthia
[3] columbis=colubris
[4] servat=servant
[5] in me acui=in mea cui=en me acui=en acui
[6] minantia=sonantia=vocantia
[7] erravisse=eripuisse
到达意大利水域,驶过了拉钦尼昂
(因为朱诺神庙而闻名)和斯库拉刻昂,[1]
抛下雅普吉亚,避开左边的安菲萨[2]
巉岩和右边矗立的克伦尼亚悬崖,[3]
705 行经罗墨提昂、考隆和纳瑞齐亚,[4]
穿越大海和西西里佩洛鲁斯海峡,
路过埃俄洛斯的国都和特梅萨矿山,[5]
转向琉科西亚和温暖派斯顿的玫瑰园。[6]
接着,他驶过卡普勒埃、密涅瓦岬角、[7]
710 苏伦顿丘陵(那里到处都种着葡萄)、[8]
海格力斯的城市、斯塔比埃、为闲逸[9]
而建的帕耳忒诺珀和库迈的西比尔神祠。[10]
然后他经过拜亚温泉和遍布玛蒂树的[11]
利特尔农、泥沙翻涌的沃尔图努斯河、[12]
715 有无数白鸽聚集流连的锡纽萨、不宜[13]
居住的闵图奈、养子安葬乳娘之地、[14]
安提法忒斯的家园、特拉卡斯(修筑于[15]
沼泽间)、喀耳刻之岛和拥挤的安提乌姆。[16]
当水手们将张着布帆的船驶到这里
720 (因为海上起了浪),神松开蜷曲的身子,
散作许多弧线和大圆圈,滑行于水面,
直奔位于金黄沙滩边的阿波罗神殿。[17]
等海恢复了平静,他离开父亲的祭坛。[18]
享受完一位亲族神的款待,他拽动鳞片,
725 发出阵阵擦刮声,在沙岸留下深痕,
游回海中,然后背靠着舵轮,头枕
高高的船尾,直到他抵达卡斯特隆、[19]
拉维尼昂的圣址和台伯河入海的地方。[20]
罗马所有的民众,男女老少,从各处
730 涌来迎接他,还有为你,维斯塔,守护[21]
火种的祭司,向这位新神欢呼致意。
疾行的木船逆流而上,两边的长堤
都事先搭好了许多祭坛,连绵相继,
乳香噼啪爆裂,青烟熏甜了空气,
735 宰杀牺牲的利刀被它们的血煨热。
他已经进入罗马(它统御整个世界),
这时蛇直起身,转动倚着桅杆顶端的
脖颈,为自己搜寻适合安身的住所。
河水在一处分作了两道,形成环状,
740 这里名为“岛”,向两边伸出等长的臂膀,[22]
中间则是坚实的陆地。福玻斯之子,
变身为蛇的医神,离开松木船,在此
安家。他随即恢复了上界原形,结束了
这场瘟疫,成为迁居城市的拯救者。[23]
745 然而,他在我们庙宇中是一位外族神, 恺撒封神
恺撒却在自己的城市封了神。无论
武功或文治,都堪称卓越,但与其说是
凯旋的战争、国内的善政以及迅疾
崛起的名声让他化作了崭新的彗星,
750 不如说是他的子嗣。恺撒的众多功业中,
最辉煌的一件是成为当今皇帝的父亲。[24]
难道征服群海环绕的不列颠蛮民,[25]
率胜利的舰船驶入盛产纸草的七脉
尼罗河,并且让反叛的努米底亚军队、
755 利比亚的尤巴王国、米特拉达梯横行[26]
无忌的庞图斯臣服于奎里努斯的人民,[27]
取得众多的大捷,举行数次凯旋礼,
比培养如此的伟人更重要?借他的统治,
诸神啊,你们赐给人类丰盛的福分!
760 为避免这位圣者的父亲仅仅是凡人,
恺撒就必须封神。当埃涅阿斯的母亲[28]
明白这一点,也看见残杀大祭司的罪行[29]
正在酝酿,密谋者的军队蠢蠢欲动,
脸色变得煞白,苦劝她遇见的每位神:
765 “看看吧,针对我的这场动乱多可怕,
恶徒们多么阴险,处心积虑地谋划,
要夺走我现在仅有的源自尤卢斯的骨血。[30]
难道唯有我永远被切肤的痛苦折磨?
时而被堤丢斯之子用卡吕冬长矛扎伤,[31]
770 时而哀悼特洛伊终于被攻破的城墙,
还目睹自己的儿子被迫长久地漂泊,
在风浪之中颠簸,去沉默幽灵的居所,[32]
与图尔努斯作战,如果说实话,就是
和朱诺对阵!为何要提起我的孩子[33]
775 往日的苦楚?眼前的恐惧不许我回忆。
你们没看见正为我而磨的罪恶武器?
挡开它们,我请求,阻止这罪行,别让
维斯塔圣火淹没在被杀祭司的鲜血中!”
忧心如焚的维纳斯枉然在整个天庭
780 泣诉,众神的确被打动,但却不能
破坏命运三女神的钢铁律令,只好[34]
为即将发生的灾难降下显明的征兆。
人们说,黑云之间铿然碰撞的刀枪,
空中传来的喇叭和号角的恐怖声响,
785 都预示罪恶。太阳也换上惨淡的面庞,
向惊惶不安的大地射出病恹恹的光。
时常仿佛有火炬在星辰队列中闪亮,
还时常有血水伴着暴雨从天而降。
晨星变暗了,脸上散布暗红的锈点,
790 月亮的洁白战车上面也溅满血斑。
斯堤克斯的夜枭在千处发出哀鸣,
千座象牙雕塑在落泪,神圣的丛林
据说也能听见哀歌和威胁的恶言。
没有牺牲显示出吉兆,肝表明大难
795 将至,尖端总是被误切,混入血肉。
传言罗马广场上,民宅和神庙四周,
群犬终夜吠叫,沉默死者的幽灵
出了坟游荡,地震一再摇撼整座城。
然而,诸神的警告并不能阻止背叛
800 和正在迫近的命运,早已出鞘的刀剑
[1] 斯库拉刻昂(Scylaceum)是卡拉布里亚的一座城市,据说是雅典人所建。
[2] 安菲萨(Amphissa)是希腊洛克里斯的一座城市,这里的文本可能有讹误。
[3] 克伦尼亚(Celennia)所指不详。
[4] 罗墨提昂(Romethium)所指不详。考隆(Caulon)是亚该亚人在卡拉布里亚建立的城市。纳瑞齐亚(Narycia)也是卡拉布里亚的一个城市。
[5] “埃俄洛斯的”对应的原文是Hippotadae regis(希波塔斯之子、国王的)。特梅萨(Temese)是卡拉布里亚的一座城市,附近有多处铜矿。
[6] 琉科西亚(Leucosia)是派斯顿(Paestum)附近的一处海岛,派斯顿位于意大利卢卡尼亚(Lucania)地区,以温和的气候和玫瑰著称。
[7] 卡普勒埃(Capreae)是那不勒斯附近的一座岛。密涅瓦岬角(promunturium Minervae)在意大利坎帕尼亚海岸,正对着卡普勒埃岛,是那不勒斯湾的最南端。
[8] 苏伦顿(Surrentum)是坎帕尼亚的一座城市,以葡萄酒闻名。
[9] “海格力斯的城市”指维苏威火山脚下的海格拉内昂(Herculaneum),公元79年火山喷发时被埋葬。斯塔比埃(Stabiae)是坎帕尼亚的一座城市,在同盟者战争(公元前91-前88年)中被苏拉摧毁,后来重建。
[10] 帕耳忒诺珀即那不勒斯,是古罗马的度假城市,所以奥维德说“为闲逸而建”。
[11] 拜亚(Baiae)温泉是古罗马最著名的温泉,拜亚是度假胜地。玛蒂树(lentiscus)出产一种天然树脂。
[12] 利特尔农(Liternum)也是坎帕尼亚的城市。沃尔图努斯河(Vulturnus)是坎帕尼亚的一条河,流经卡普亚(Capua)。
[13] 锡纽萨(Sinuessa)是坎帕尼亚的城市,当地以鸽子闻名。
[14] 闵图奈(Minturnae)是拉提乌姆的城市,附近的沼泽产生很多瘴疠之气,所以“不宜居住”。“养子安葬乳娘之地”指埃涅阿斯安葬凯厄塔之地。
[15] “安提法忒斯的家园”是拉莫斯。特拉卡斯(Trachas)是拉提乌姆的一座城市,建在沼泽间。
[16] “喀耳刻之岛”指喀耳凯昂。安提乌姆(Antium)是古代沃尔斯齐人(Volsci)的首都。
[17] “阿波罗神殿”对应的原文是templa parentis(父亲的神殿)。
[18] “他”对应的原文是Epidaurius(厄庇道鲁斯的神)。
[19] 卡斯特隆(Castrum)是鲁图里亚人居住的古城。
[20] Segal(1969)认为,719-728行的描述有意呼应了维吉尔《埃涅阿斯纪》中大蛇从海中游出、吞噬拉奥孔一家的惊悚场面(Aeneid 2.203-208)。
[21] 维斯塔是古罗马最重要的神之一,神庙中有象征罗马国运的圣火。原文中还有修饰语Troica(特洛伊的),因为相传是埃涅阿斯将她从特洛伊带到意大利。
[22] 这个岛即台伯河中间著名的Insula Sacra(圣岛)。
[23] Segal(1969)指出,埃斯库拉庇乌斯迁居罗马是十四至十五卷最后一个从东到西的迁移故事,虽然Heinze(1919)认为这段记述非常庄重,Segal却相信奥维德的刻意夸张戳破了表层的肃穆假象,尤其是医神化成的蛇类似观光客的做派和它对罗马度假休闲地点(710-715行)的熟悉,与史诗的严肃感极不协调。Keith(1992)提醒我们,在本书第二卷第642行,埃斯库拉庇乌斯曾被描述为“世界的拯救者”,而在这里,他又被称为“城市的拯救者”,“世界”和“城市”的这种置换符合当时罗马人的普遍观念,那就是罗马等于全世界。Gildenhard-Zissos(2004)则相信,《变形记》中诸多的西迁例子(例如埃涅阿斯、希波吕托斯、埃斯库拉庇乌斯和毕达哥拉斯)表现了历史时代霸权的转移,赞颂了罗马作为世界帝国的中心地位。
[24] “当今皇帝”指恺撒的养子屋大维。Galinsky(1967)认为,奥维德在这里也影射了前面的齐普斯故事,暗示屋大维做成了恺撒没做成的事(消灭共和制,恢复王制)。
[25] 752-757行列举的都是恺撒的功劳。恺撒曾于公元前55-前54年渡过英吉利海峡,攻打不列颠,取得了一些胜利,但未占领。
[26] 恺撒在内战中击败庞培,追击到埃及,扶持克里奥帕特拉,摧毁原国王托勒密十三世的军队。公元前46年,恺撒在北非击败庞培余党和努米底亚(Numidia)尤巴王的联军。
[27] 公元前47年,恺撒东征庞图斯(Pontus,在黑海地区),击败了国王法尔纳克斯二世(Phaenaces II),他是曾对罗马构成严重威胁的前国王米特拉达梯六世(Mithridates VI)的儿子。“奎里努斯的人民”指罗马人。
[28] “埃涅阿斯的母亲”指维纳斯。
[29] 大祭司(Pontifex Maximus)是古罗马最高宗教职位,这里指恺撒。
[30] 原文尤卢斯(Iulo,夺格)还有修饰语Dardanio(达尔达尼亚的),由于译文格律限制未译。
[31] “堤丢斯之子”指狄俄墨得斯,他是卡吕冬人。
[32] 指埃涅阿斯下地府的事。
[33] 朱诺因为憎恨朱庇特的同性情人、特洛伊王子盖尼米得,也因为帕里斯在女神选美竞赛中没有判她获胜,一直仇视特洛伊,作为特洛伊后裔的埃涅阿斯,在漂泊和建国过程中,也处处受到朱诺的迫害和阻挠。
[34] “命运三女神的”对应的原文是veterum sororum(老姐妹们的)。