vel, si dignus erit, gravibus vincite catenis
aut finite metum fatalis morte tyranni.’
Qualia succinctis, ubi trux insibilat eurus,
murmura pinetis fiunt, aut qualia fluctus
605 aequorei faciunt, siquis procul audiat illos,
tale sonat populus; sed per confusa frementis
verba tamen vulgi vox eminet una ‘Quis ille est?’
et spectant frontes praedictaque cornua quaerunt.[1]
Rursus ad hos Cipus ‘Quem poscitis’ inquit ‘habetis’
610 et dempta capiti populo prohibente corona
exhibuit gemino praesignia tempora cornu.
Demisere oculos omnes gemitumque dedere,
atque illud meritis clarum (quis credere possit?)[2]
inviti videre caput nec honore carere
615 ulterius passi festam inposuere coronam;
at proceres, quoniam muros intrare vetaris,
ruris honorati tantum tibi, Cipe, dedere,
quantum depresso subiectis bubus aratro
conplecti posses ad finem lucis ab ortu,
620 cornuaque aeratis miram referentia formam
postibus insculpunt longum mansura per aevum.
Pandite nunc, Musae, praesentia numina vatum,
(scitis enim, nec vos fallit spatiosa vetustas)
unde Coroniden circumflua Thybridis alti
625 insula Romuleae sacris adiecerit urbis.
Dira lues quondam Latias vitiaverat auras,
pallidaque exsangui squalebant corpora morbo.[3]
Funeribus fessi postquam mortalia cernunt
temptamenta nihil, nihil artes posse medentum,
630 auxilium caeleste petunt mediamque tenentes
orbis humum Delphos adeunt, oracula Phoebi,
utque salutifera miseris succurrere rebus
sorte velit tantaeque urbis mala finiat, orant.
Et locus et laurus et, quas habet ipse pharetras,
635 intremuere simul, cortinaque reddidit imo
hanc adyto vocem pavefactaque pectora movit:[4]
‘Quod petis hinc, propiore loco, Romane, petisses
et pete nunc propiore loco. Nec Apolline vobis,
qui minuat luctus, opus est, sed Apolline nato.
640 Ite bonis avibus prolemque accersite nostram.’
Iussa dei prudens postquam accepere senatus,
quam colat, explorant, iuvenis Phoebeius urbem,
quique petant ventis Epidauria litora, mittunt.
Quae simul incurva missi tetigere carina,
645 concilium Graiosque patres adiere, darentque[5]
oravere deum, qui praesens funera gentis
finiat Ausoniae; certas ita dicere sortes.
Dissidet et variat sententia, parsque negandum
non putat auxilium, multi retinere suamque
650 non emittere opem nec numina tradere suadent.
Dum dubitant, seram pepulere crepuscula lucem
umbraque telluris tenebras induxerat orbi,
cum deus in somnis opifer consistere visus
ante tuum, Romane, torum, sed qualis in aede
655 esse solet, baculumque tenens agreste sinistra
caesariem longae dextra deducere barbae
et placido tales emittere pectore voces:
‘Pone metus! Veniam simulacraque nostra relinquam;
hunc modo serpentem, baculum qui nexibus ambit,
660 perspice et usque nota, visu ut cognoscere possis.[6]
Vertar in hunc, sed maior ero tantusque videbor,
in quantum verti caelestia corpora debent.’
Extemplo cum voce deus, cum voce deoque
somnus abit, somnique fugam lux alma secuta est.
665 Postera sidereos Aurora fugaverat ignes:
incerti, quid agant, proceres ad templa petiti
conveniunt operosa dei, quaque ipse morari[7]
sede velit, signis caelestibus indicet, orant.
Vix bene desierant, cum cristis aureus altis
670 in serpente deus praenuntia sibila misit
adventuque suo signumque arasque foresque
marmoreumque solum fastigiaque aurea movit
pectoribusque tenus media sublimis in aede
constitit atque oculos circumtulit igne micantes.
675 Territa turba pavet; cognovit numina castos
evinctus vitta crines albente sacerdos:
‘En, deus est, deus est! Animis linguisque favete,
quisquis ades,’ dixit, ‘sis, o pulcherrime, visus
utiliter populosque iuves tua sacra colentes.’
680 Quisquis adest, visum veneratur numen, et omnes[8]
verba sacerdotis referunt geminata piumque
Aeneadae praestant et mente et voce favorem.
Adnuit his motisque deus rata pignora cristis
et repetita dedit vibrata sibila lingua.
685 Tum gradibus nitidis delabitur oraque retro
flectit et antiquas abiturus respicit aras
adsuetasque domos habitataque templa salutat.
Inde per iniectis adopertam floribus ingens
serpit humum flectitque sinus mediamque per urbem
690 tendit ad incurvo munitos aggere portus.
Restitit hic agmenque suum turbaeque sequentis
officium placido visus dimittere vultu
corpus in Ausonia posuit rate; numinis illa
sensit onus pressa estque dei gravitate carina.
695 Aeneadae gaudent caesoque in litore tauro
torta coronatae soluunt retinacula navis.
Inpulerat levis aura ratem: deus eminet alte
inpositaque premens puppim cervice recurvam
caeruleas despectat aquas modicisque per aequor
700 Ionium zephyris sextae Pallantidos ortu
[1] et spectant=expectant
[2] meritis clarum=clarum meritis
[3] squalebant=pallebant
[4] pectora=corpora
[5] concilium=consilium; patres adiere, darentque=adiere patresque darentque
[6] visu=visum
[7] conveniunt=perveniunt
[8] visum=iussum
或者,这位命定的暴君若罪当严办,
就给他套上镣铐,或处死,永绝后患。”
正如狂暴的东风呼啸之际,挺拔的
松林涌起飒飒声,又如大海的涛波
605 发出喧响,传入远方谛听的耳朵,
民众也一阵骚动。但一个声音越过
嘈杂混乱的议论,清晰地浮起:“他是谁?”
大家都互看额头,寻预言中长角的异类。
齐普斯又说,“你们要找的人在这里!”
610 他扔掉鬓边的叶冠,不顾民众阻止,
将赫然长着双角的额头展示给全场。
所有人都垂下眼睛,喟然叹息,非常
不情愿地再次望向那张因功勋卓著
而闻名的脸(谁能相信?),不忍他继续
615 蒙羞,重新给他戴上节庆的头饰。
齐普斯,既然罗马从此已向你关闭,
元老院便以土地表示敬意,承诺
无论为你负轭的牛从日升到日落
能犁过多么广袤的田亩,全部都归你。
620 他们还在青铜门柱上用雕刻铭记
那对神奇的犄角,让它们永远流芳。[1]
诸位缪斯,诗人的守护神,现在请吟唱 埃斯库拉庇乌斯到罗马
(因为你们知晓,古昔也不能隐匿):
被深深的台伯河水环绕的岛屿从何地
625 将科洛尼丝之子迎入罗马城的神祠。[2]
悲惨的瘟疫曾污染拉提乌姆的空气,
夺命的恶疾留下苍白而脏秽的尸身。
被太多的死亡累垮,国民发现无论
世人的尝试还是医者的技艺都无用,
630 转而寻求上天的帮助,派人去往
世界中央的德尔斐,聆听福玻斯神谕,
求日神施援,给他们如何治病的答复,
为一个如此伟大的城市终结灾殃。[3]
庙宇、月桂和阿波罗身上佩戴的箭囊
635 同时颤动,三脚凳从神祠最深处传回[4]
这样的声音,震撼他们惊恐的心怀:
“罗马人,从这里所求的能在更近之处
寻见,快去那里吧。无需阿波罗帮助
你们减轻痛苦,只需阿波罗的儿子。[5]
640 走吧,祝你们好运,去邀请我的后裔。”
睿智的元老院知悉了神的吩咐,随即
查明福玻斯年轻的血脉住哪座城市,
并派人取水路前往厄庇道鲁斯海岸。[6]
众使者乘坐弧形大船一抵达终点,
645 就与希腊议事会和当地的长老磋商,
请求将神赠予他们,希望借神的力量
终结罗马的悲剧,这也是神谕所明言。
对方意见不一,有人说如此的救援
不可拒绝,许多人主张为自己保存
650 宝贵的资源,不应向外族让渡这位神。
争执之间,残留的天光已经被夜色
驱散,大地的暗影蒙住了整个世界,
救死扶伤的那位神仿佛忽然出现
在你梦中,罗马人,立于床前,俨然
655 与他在庙中的圣像无异,左手握住
一根乡野的木杖,右手捋着长须,
从温和慈悲的胸中吐出这样的话语:
“别怕!我跟你们走,只留下我的金塑。
只是你要仔细看盘在杖上的这条蛇,
660 牢记其模样,这样再见时,你就能认得。
我将变成它,但会更大,我的尺寸
与天界身体变化时应有的规模相称。”
言毕,话音和神一道隐去了,睡意
也同时消失,祥和的晨光随之漫溢。
665 重新莅临的奥罗拉放逐了昨夜的星火,
犹豫不决的贵族们聚集到所请之神的
奢华庙宇中,祈求他以某种奇迹显示
自己究竟愿意居住在两地的哪一地。
他们方才祷告完,金色的神就化为
670 一条蛇,冠子巍峨,嘶嘶宣告其到来。
当他降临之时,雕像、祭坛、大门、
大理石地面、金色房顶全都在剧震。
他在神庙的中央抬起身,直至胸膛,
用喷着明亮火焰的眼睛扫视着四方。
675 众人一片惊恐,用白色束带系好
洁净头发的祭司认出了神迹,喊道:
“看,神在这里!大家请摒弃杂念,
保持肃静!最俊美的神,愿你的显现
预示吉祥,求你庇佑信奉你的人民!”
680 在场者都遵嘱膜拜莅临的神,所有人
诵念着祭司的祷词,埃涅阿斯的后裔
同样用心灵和言语献上虔诚的敬意。
神颔首回礼,摇晃冠子,表示确认,
并用跃动的舌头反复发出嘶嘶声。
685 接着,他滑下皓白的台阶,向后转头,
在临别之际回望古老的祭坛,问候
自己熟悉的旧家和栖居已久的庙宇。
他爬过铺满鲜花的地面,庞大的身躯
盘曲成圈行进,穿过城市的中央,
690 一直来到被蜿蜒长堤护住的海港。
他在这里停下,仿佛用平静的表情
示意跟随的祭司和民众无需再远送,
转身登上奥索尼亚的木舟。那艘船
感觉到神的重量,顿然往下一颤。
695 罗马人欢欣鼓舞,在岸上杀牛谢神,
然后为挂满花环的船解开了缆绳。
此时,轻柔的风已开始在船的后面吹,
神高昂着头,脖颈倚靠在弧形的船尾,
俯瞰湛蓝的水波。伴着温和的西风,
700 他穿过伊奥尼亚海,第六天黎明已经[7]
[1] Galinsky(1967)认为,如果这对犄角象征着王权,那么它也暗指屋大维根据元老院决议在自己官邸前种的两棵月桂树,这个习俗发源于罗马的古代国王,同样可以视为王权的标志。
[2] 科洛尼丝之子指医神埃斯库拉庇乌斯,关于阿波罗和科洛尼丝的故事,参考本书第二卷542-630行。
[3] Barchiesi(1997)认为,这里奥维德用罗马的瘟疫呼应卢克莱修《物性论》第六卷结尾描绘的雅典瘟疫,医神最终拯救罗马的结局也与雅典的灾难形成对比。这种处理,仍然延续了前面各卷贬抑雅典、崇奉罗马的态度。
[4] 三脚凳(cortina)是德尔斐女祭司在宣告神谕时所坐的器具,因为覆盖它的蟒皮(corium)而得名,这皮来自阿波罗杀死的大蟒皮同,所以女祭司叫皮提娅(Pythia)。参考本书第一卷438-449行。
[5] Galinsky(1967)说,这里奥维德也影射了屋大维。根据苏埃托尼乌斯的《屋大维传》(Augustus 94),阿波罗化身为蛇与屋大维的母亲阿提娅交配,后来才有了屋大维。所以奥古斯都时代的人也将屋大维看作阿波罗的儿子。
[6] 此处的厄庇道鲁斯是阿戈利斯的城市。
[7] “第六天黎明”对应的原文是sextae Pallantidos ortu,意为“帕拉斯之女的第六次升起”。