temptatum frustra patrium temerare cubile,
quod voluit, finxit voluisse et, crimine verso[1]
(indiciine metu magis offensane repulsae?)
damnavit, meritumque nihil pater eicit urbe[2]
505 hostilique caput prece detestatur euntis.
Pittheam profugo curru Troezena petebam
iamque Corinthiaci carpebam litora ponti,
cum mare surrexit cumulusque inmanis aquarum
in montis speciem curvari et crescere visus
510 et dare mugitus summoque cacumine findi.
Corniger hinc taurus ruptis expellitur undis
pectoribusque tenus molles erectus in auras
naribus et patulo partem maris evomit ore.
Corda pavent comitum, mihi mens interrita mansit
515 exiliis contenta suis, cum colla feroces[3]
ad freta convertunt adrectisque auribus horrent
quadripedes monstrique metu turbantur et altis
praecipitant currum scopulis, ego ducere vana
frena manu spumis albentibus oblita luctor
520 et retro lentas tendo resupinus habenas.
Nec vires tamen has rabies superasset equorum,
ni rota, perpetuum quae circumvertitur axem,
stipitis occursu fracta ac disiecta fuisset.
Excutior curru, lorisque tenentibus artus
525 viscera viva trahi, nervos in stipe teneri,
membra rapi partim, partim reprensa relinqui,
ossa gravem dare fracta sonum fessamque videres[4]
exhalari animam nullasque in corpore partes,
noscere quas posses, unumque erat omnia vulnus.
530 Num potes aut audes cladi conponere nostrae,
nympha, tuam? Vidi quoque luce carentia regna
et lacerum fovi Phlegethontide corpus in unda,
nec nisi Apollineae valido medicamine prolis
reddita vita foret; quam postquam fortibus herbis
535 atque ope Paeonia Dite indignante recepi,
tum mihi, ne praesens augerem muneris huius
invidiam, densas obiecit Cynthia nubes,
utque forem tutus possemque inpune videri,
addidit aetatem nec cognoscenda reliquit
540 ora mihi Cretenque diu dubitavit habendam
traderet an Delon; Delo Creteque relictis
hic posuit nomenque simul, quod possit equorum
admonuisse, iubet deponere, “Qui” que “fuisti
Hippolytus” dixit, “nunc idem Virbius esto!”
545 Hoc nemus inde colo de disque minoribus unus
numine sub dominae lateo atque accenseor illi.’
Non tamen Egeriae luctus aliena levare
damna valent, montisque iacens radicibus imis
liquitur in lacrimas, donec pietate dolentis
550 mota soror Phoebi gelidum de corpore fontem
fecit et aeternas artus tenuavit in undas.
Et nymphas tetigit nova res, et Amazone natus
haud aliter stupuit, quam cum Tyrrhenus arator
fatalem glaebam mediis adspexit in arvis
555 sponte sua primum nulloque agitante moveri,
sumere mox hominis terraeque amittere formam
oraque venturis aperire recentia fatis:
indigenae dixere Tagen, qui primus Etruscam
edocuit gentem casus aperire futuros;
560 utve Palatinis haerentem collibus olim
cum subito vidit frondescere Romulus hastam,
quae radice nova, non ferro stabat adacto
et iam non telum, sed lenti viminis arbor
non exspectatas dabat admirantibus umbras;
565 aut sua fluminea cum vidit Cipus in unda
cornua (vidit enim) falsamque in imagine credens
esse fidem digitis ad frontem saepe relatis,
quae vidit, tetigit, nec iam sua lumina damnans
restitit, ut victor domito veniebat ab hoste,
570 ad caelumque manus et eodem lumina tollens[5]
‘Quidquid’ ait, ‘superi, monstro portenditur isto,
seu laetum est, patriae laetum populoque Quirini,
sive minax, mihi sit!’ Viridique e caespite factas
placat odoratis herbosas ignibus aras
575 vinaque dat pateris mactatarumque bidentum,
quid sibi significent, trepidantia consulit exta.
Quae simul adspexit Tyrrhenae gentis haruspex,[6]
magna quidem rerum molimina vidit in illis,[7]
non manifesta tamen. Cum vero sustulit acre
580 a pecudis fibris ad Cipi cornua lumen,
‘Rex’ ait ‘o salve! Tibi enim, tibi, Cipe, tuisque
hic locus et Latiae parebunt cornibus arces.
Tu modo rumpe moras portasque intrare patentes
adpropera: sic fata iubent. Namque urbe receptus
585 rex eris et sceptro tutus potiere perenni.’
Rettulit ille pedem torvamque a moenibus urbis
avertens faciem ‘Procul, a, procul omina’ dixit[8]
‘talia di pellant, multoque ego iustius aevum
exsul agam, quam me videant Capitolia regem.’
590 Dixit et extemplo populumque gravemque senatum
convocat; ante tamen pacali cornua lauro
velat et aggeribus factis a milite forti
insistit priscoque deos e more precatus
‘Est’ ait ‘hic unus, quem vos nisi pellitis urbe,
595 rex erit. Is qui sit, signo, non nomine dicam:
cornua fronte gerit; quem vobis indicat augur,
si Romam intrarit, famularia iura daturum.
Ille quidem potuit portas inrumpere apertas,
sed nos obstitimus, quamvis coniunctior illo
600 nemo mihi est. Vos urbe virum prohibete, Quirites,
[1] finxit voluisse, et=voluisse infelix
[2] damnavit, meritumque=arguit immeritumque
[3] contenta=intenta
[4] dare fracta sonum=sonum fracta dare
[5] manus et eodem lumina=oculos et eodem cornua=oculos et eodem bracchia
[6] adspexit=inspexit
[7] molimina=velamina; vidit=sensit
[8] omina=omnia
勾引我玷污父親的床榻卻沒有得逞,
便顛倒事實,誣告我欲行她所欲行
(是怕我揭發還是因被拒而惱羞成怒?),
於是我慘遭父親冤枉,從城市放逐,
505 我上路之後,他又發下無情的咒詛。
乘着馬車,我飛速馳往庇透斯的國都[1]
特洛曾,當時正沿着科林斯海岸行進,
海突然洶湧起來,巨大的波浪如山頂
一般拱起,並不斷增高,搖搖欲墜,
510 突然發出震耳的轟鳴,從巔峰崩碎。
裂開的狂濤間衝出一頭長角的公牛,
探出海面,昂首高立,直至胸口,
鼻孔和大張的嘴都噴出滔滔水柱。
同伴們都驚慌失措,我卻毫無恐懼,
515 只惦記流放之事,但幾匹烈馬卻將頭
轉向大海,雙耳倒豎,渾身顫抖,
因為害怕那怪物而全然喪失了神智,
猛拉着馬車徑直衝下巉岩。我竭力
用手勒緊覆蓋著白沫的韁繩,身體
520 後傾,想把它從險境拽回,卻無濟於事。
然而,眾馬的瘋狂本難敵我的力量,
若不是一隻車輪與擋路的木樁相撞,
環繞在長軸上的轂碎裂,使它脫落。
我被拋出了馬車,韁繩死死纏着
525 軀體,你可見顫動的臟腑拖曳在地面,
肌腱掛在木樁上,四肢部分成碎片,
部分殘留在各方,斷裂的骨頭髮出
悶響。我已經奄奄一息,已沒有一處
你能夠辨認,全身是傷,毫無間隔。
530 寧芙,難道你能或者敢與我的慘禍
相比較?我也曾見過至暗的冥府禁地,
在佛勒革同河清洗過殘缺不全的身體,[2]
若非阿波羅之子高超的醫術,我也[3]
不可能還魂。當我通過強力的草液
535 和醫術重獲生命(普魯托極為憤怒),[4]
怕我的出現讓他又想起這份禮物,
更添火氣,欽提婭用濃雲將我罩住。[5]
為讓我平安,萬一被發現也能無虞,
她又增加了我的年紀,變易了容貌。
540 究竟該讓我擁有克里特還是提洛島,
她躊躇許久,最後覺兩處都不合適,
就將我放這裡;她還命令我更換名字,
因為它讓人想起我的馬。‘希波呂托斯[6]
是舊名,’她說,‘如今你是維爾比烏斯。’[7]
545 從此我就在這片叢林里做一位小神,
在主神的保護下藏身,將她忠心侍奉。’[8]
但別人的苦難並不能緩和埃革里婭 埃革里婭變形
自己的悲傷,她長卧不起,在大山腳下
溶化成一灘淚水,直到狄安娜感動於
550 她的哀痛和痴情,將她冰冷的身軀
化作清池,將四肢化作長流的清溪。
此事令眾寧芙驚異,亞馬遜女人之子[9] 塔格斯
也愕然,正如那位埃特魯里亞耕夫[10]
在田野中央看見揭示命運的一塊土,[11]
555 最初在沒有任何外力的情況下移動,
很快又變成人形,拋棄泥土的舊容,[12]
開啟新生的口唇,宣告註定的未來
(當地人稱他為塔格斯,是他最先教會
埃特魯里亞民族占卜和預言的技術);
560 也像從前的羅慕路斯發現他植於[13] 羅慕路斯之矛
帕拉丁山裡的長矛忽然萌出葉子,
不再靠插入的鐵尖,而是靠新根直立,
已不是武器,而是一棵樹,枝條堅韌,
向驚嘆的觀者獻上意料之外的綠蔭;
565 或者像齊普斯在河中見到一對犄角[14] 齊普斯的傳說
(他確實見到),相信只是倒影的花招,
一再抬起手指摸自己額頭,卻觸到
所見的東西,再不能責備眼力不好。
他站在那裡,彷彿征服了敵人,得勝
570 歸來,伸出雙手,眼睛凝望着天空。
“眾神啊,我不管這個徵兆預示什麼,
若是吉,就請應驗於我的民、我的國;
若是凶,就罰我一人!”他用綠色的草皮
造了青翠的聖壇,點起火,焚香獻祭。
575 擺好盛滿酒的碗,宰殺綿羊,他希冀
仍在顫動的臟腑能顯明兆象的真意。
埃特魯里亞民族的腸卜師一端詳紋理,[15]
就明白其中蘊含著某種大事的肇始,
詳情卻難以洞悉。但當他敏銳的目光
580 從綿羊內臟挪到齊普斯長角的頭上,
他立刻喊道:“致敬,國王!這片土地[16]
和羅馬都將服從你和這對角,齊普斯。
你只需停止拖延,衝進敞開的大門,
命運如此要求你。因為一旦入了城,
585 你就是國王,而且權力將穩固而久長。”
他卻往後撤,冷峻的目光避開城牆,
如此禱告:“求眾神趕走這樣的兆象,
越遠越好!我寧可終生流亡於異鄉,
也絕對不讓卡皮托聖山見證我掌權。”[17]
590 他說完立刻召集民眾和尊貴的元老院,
但事先用象徵和平的月桂遮住雙角。[18]
站在勇敢士兵壘起的土丘上,他按照
古代祖先的方式向諸神祈禱後,宣布:
“這裡有一人,你們若不將他逐出去,
595 他就會稱王。我不提他的名字,只透露
此人額頭長着角。根據先知的占卜,
如果他進入羅馬,就會讓你們做奴隸。
他的確有機會闖進未閉的城門,但是
我攔住了他,儘管沒有人與他的淵源
600 比我更深。羅馬人,別讓他入城為亂!
[1] 庇透斯是佩洛普斯的兒子,是忒修斯母親埃特拉的父親,所以是希波呂托斯的曾外祖父。
[2] 關於佛勒革同河,參考本書第五卷第544行的注釋。
[3] 阿波羅之子指醫神埃斯庫拉庇烏斯(Aesculapius)。
[4] 關於希波呂托斯被救的事,參考《歲時記》(Fasti 6.737-760)。“醫術”對應的原文是ope Paeonia,意為“派昂的幫助”,派昂(Paeon或Paean)是阿波羅作為醫神的稱號
[5] 欽提婭即狄安娜。
[6] “想起我的馬”:因為希波呂托斯的名字對應的古希臘語hippolytos就是“鬆開馬”的意思。
[7] 維爾比烏斯(Virbius)的名字由拉丁語vir(男人)和bis(兩次)變來,意思是“重生的男人”。Segal(1969)評論道,希波呂托斯-維爾比烏斯的故事也符合從希臘到羅馬的遷移模型,而且他也經歷了較低等次的封神過程,但他慘烈的死亡才是奧維德刻意渲染的部分。
[8] “主神”指狄安娜。
[9] “亞馬遜女人之子”指希波呂托斯,因為他母親是希波呂塔或者安提俄珀(Antiope),兩人都是戰神馬爾斯的女兒和亞馬遜人。
[10] 塔格斯(Tages)是創立埃特魯里亞宗教的先知,他的神奇誕生見下文,“耕夫”指最先見證他出現的農夫。
[11] “揭示命運”:因為這塊土最終會變成先知。
[12] 傳說塔格斯是以小孩的形象出現的,參考西塞羅《論占卜》(De Divinatione 2.50-51)。
[13] 這個神跡也記錄於普魯塔克的《羅慕路斯傳》(Romulus 20.5)。
[14] 雖然被醫神埃斯庫拉庇烏斯移居羅馬的故事隔開,齊普斯(Cipus)主動放棄稱王機會的故事與愷撒封神的故事無疑形成了鮮明對照,這種並置暗中批評了愷撒的政治野心,甚至包含了對作為變相王制的羅馬新帝制的質疑。Galinsky(1967)指出,齊普斯的故事絕非簡單的過渡,而是體現出巧妙的匠心。奧維德為它設置的框架也值得揣摩。塔格斯的典故強化了情節的天命色彩,羅慕路斯的典故暗示它與王制的關聯。除了奧維德的版本,齊普斯的故事只存在於瓦萊里烏斯·馬克西穆斯(Valerius Maximus)的《傑出言行錄》(De Factis Dictisque Memorabilibus 5.6.3)。Galinsky認為,《傑出言行錄》着力突出了齊普斯對祖國的忠誠,奧維德的故事卻態度曖昧,並多處影射屋大維。
[15] “埃特魯里亞”對應的原文是Tyrrhenae gentis(圖勒尼人),圖勒尼人(Tyrrheni)是從希臘移居到意大利的一個民族,構成了埃特魯里亞人的一部分。腸卜師(haruspex)是古羅馬的一種占卜師。古羅馬有多種占卜術(auspicium),“看羊內臟”是畜占(ex quadrupedibus),“聽雷霆”是天占(ex caelo),“辨識鳥的叫聲和飛行”是鳥占(ex avibus)。
[16] 或許因為“角”(cornua)與“王冠”(corona)的拼寫相近。
[17] 卡皮托山(Capitolium)是羅馬傳統宗教的聖地,尤其是朱庇特神廟所在地。
[18] Galinsky(1967)評論說,奧維德刻意模糊處理了此事發生的地點,如果齊普斯是在城內召集會議,他已經在創造讓先知的預言實現的條件(換言之,他其實想稱王)。即使在城外開會,他故意露出頭上的角也有試探民意之嫌,動機未必純粹。雙角在這個故事裡顯然象徵著王冠,愷撒生前曾經拒絕希臘國王的王冠,卻接受了埃特魯里亞國王的王冠。屋大維比養父隱藏得更深,他特別喜歡在頭上戴桂冠,他保留共和制的形式,暗中實行帝制的行為,就如同齊普斯用月桂遮住雙角。