temptatum frustra patrium temerare cubile,
quod voluit, finxit voluisse et, crimine verso[1]
(indiciine metu magis offensane repulsae?)
damnavit, meritumque nihil pater eicit urbe[2]
505 hostilique caput prece detestatur euntis.
Pittheam profugo curru Troezena petebam
iamque Corinthiaci carpebam litora ponti,
cum mare surrexit cumulusque inmanis aquarum
in montis speciem curvari et crescere visus
510 et dare mugitus summoque cacumine findi.
Corniger hinc taurus ruptis expellitur undis
pectoribusque tenus molles erectus in auras
naribus et patulo partem maris evomit ore.
Corda pavent comitum, mihi mens interrita mansit
515 exiliis contenta suis, cum colla feroces[3]
ad freta convertunt adrectisque auribus horrent
quadripedes monstrique metu turbantur et altis
praecipitant currum scopulis, ego ducere vana
frena manu spumis albentibus oblita luctor
520 et retro lentas tendo resupinus habenas.
Nec vires tamen has rabies superasset equorum,
ni rota, perpetuum quae circumvertitur axem,
stipitis occursu fracta ac disiecta fuisset.
Excutior curru, lorisque tenentibus artus
525 viscera viva trahi, nervos in stipe teneri,
membra rapi partim, partim reprensa relinqui,
ossa gravem dare fracta sonum fessamque videres[4]
exhalari animam nullasque in corpore partes,
noscere quas posses, unumque erat omnia vulnus.
530 Num potes aut audes cladi conponere nostrae,
nympha, tuam? Vidi quoque luce carentia regna
et lacerum fovi Phlegethontide corpus in unda,
nec nisi Apollineae valido medicamine prolis
reddita vita foret; quam postquam fortibus herbis
535 atque ope Paeonia Dite indignante recepi,
tum mihi, ne praesens augerem muneris huius
invidiam, densas obiecit Cynthia nubes,
utque forem tutus possemque inpune videri,
addidit aetatem nec cognoscenda reliquit
540 ora mihi Cretenque diu dubitavit habendam
traderet an Delon; Delo Creteque relictis
hic posuit nomenque simul, quod possit equorum
admonuisse, iubet deponere, “Qui” que “fuisti
Hippolytus” dixit, “nunc idem Virbius esto!”
545 Hoc nemus inde colo de disque minoribus unus
numine sub dominae lateo atque accenseor illi.’
Non tamen Egeriae luctus aliena levare
damna valent, montisque iacens radicibus imis
liquitur in lacrimas, donec pietate dolentis
550 mota soror Phoebi gelidum de corpore fontem
fecit et aeternas artus tenuavit in undas.
Et nymphas tetigit nova res, et Amazone natus
haud aliter stupuit, quam cum Tyrrhenus arator
fatalem glaebam mediis adspexit in arvis
555 sponte sua primum nulloque agitante moveri,
sumere mox hominis terraeque amittere formam
oraque venturis aperire recentia fatis:
indigenae dixere Tagen, qui primus Etruscam
edocuit gentem casus aperire futuros;
560 utve Palatinis haerentem collibus olim
cum subito vidit frondescere Romulus hastam,
quae radice nova, non ferro stabat adacto
et iam non telum, sed lenti viminis arbor
non exspectatas dabat admirantibus umbras;
565 aut sua fluminea cum vidit Cipus in unda
cornua (vidit enim) falsamque in imagine credens
esse fidem digitis ad frontem saepe relatis,
quae vidit, tetigit, nec iam sua lumina damnans
restitit, ut victor domito veniebat ab hoste,
570 ad caelumque manus et eodem lumina tollens[5]
‘Quidquid’ ait, ‘superi, monstro portenditur isto,
seu laetum est, patriae laetum populoque Quirini,
sive minax, mihi sit!’ Viridique e caespite factas
placat odoratis herbosas ignibus aras
575 vinaque dat pateris mactatarumque bidentum,
quid sibi significent, trepidantia consulit exta.
Quae simul adspexit Tyrrhenae gentis haruspex,[6]
magna quidem rerum molimina vidit in illis,[7]
non manifesta tamen. Cum vero sustulit acre
580 a pecudis fibris ad Cipi cornua lumen,
‘Rex’ ait ‘o salve! Tibi enim, tibi, Cipe, tuisque
hic locus et Latiae parebunt cornibus arces.
Tu modo rumpe moras portasque intrare patentes
adpropera: sic fata iubent. Namque urbe receptus
585 rex eris et sceptro tutus potiere perenni.’
Rettulit ille pedem torvamque a moenibus urbis
avertens faciem ‘Procul, a, procul omina’ dixit[8]
‘talia di pellant, multoque ego iustius aevum
exsul agam, quam me videant Capitolia regem.’
590 Dixit et extemplo populumque gravemque senatum
convocat; ante tamen pacali cornua lauro
velat et aggeribus factis a milite forti
insistit priscoque deos e more precatus
‘Est’ ait ‘hic unus, quem vos nisi pellitis urbe,
595 rex erit. Is qui sit, signo, non nomine dicam:
cornua fronte gerit; quem vobis indicat augur,
si Romam intrarit, famularia iura daturum.
Ille quidem potuit portas inrumpere apertas,
sed nos obstitimus, quamvis coniunctior illo
600 nemo mihi est. Vos urbe virum prohibete, Quirites,
[1] finxit voluisse, et=voluisse infelix
[2] damnavit, meritumque=arguit immeritumque
[3] contenta=intenta
[4] dare fracta sonum=sonum fracta dare
[5] manus et eodem lumina=oculos et eodem cornua=oculos et eodem bracchia
[6] adspexit=inspexit
[7] molimina=velamina; vidit=sensit
[8] omina=omnia
勾引我玷污父亲的床榻却没有得逞,
便颠倒事实,诬告我欲行她所欲行
(是怕我揭发还是因被拒而恼羞成怒?),
于是我惨遭父亲冤枉,从城市放逐,
505 我上路之后,他又发下无情的咒诅。
乘着马车,我飞速驰往庇透斯的国都[1]
特洛曾,当时正沿着科林斯海岸行进,
海突然汹涌起来,巨大的波浪如山顶
一般拱起,并不断增高,摇摇欲坠,
510 突然发出震耳的轰鸣,从巅峰崩碎。
裂开的狂涛间冲出一头长角的公牛,
探出海面,昂首高立,直至胸口,
鼻孔和大张的嘴都喷出滔滔水柱。
同伴们都惊慌失措,我却毫无恐惧,
515 只惦记流放之事,但几匹烈马却将头
转向大海,双耳倒竖,浑身颤抖,
因为害怕那怪物而全然丧失了神智,
猛拉着马车径直冲下巉岩。我竭力
用手勒紧覆盖着白沫的缰绳,身体
520 后倾,想把它从险境拽回,却无济于事。
然而,众马的疯狂本难敌我的力量,
若不是一只车轮与挡路的木桩相撞,
环绕在长轴上的毂碎裂,使它脱落。
我被抛出了马车,缰绳死死缠着
525 躯体,你可见颤动的脏腑拖曳在地面,
肌腱挂在木桩上,四肢部分成碎片,
部分残留在各方,断裂的骨头发出
闷响。我已经奄奄一息,已没有一处
你能够辨认,全身是伤,毫无间隔。
530 宁芙,难道你能或者敢与我的惨祸
相比较?我也曾见过至暗的冥府禁地,
在佛勒革同河清洗过残缺不全的身体,[2]
若非阿波罗之子高超的医术,我也[3]
不可能还魂。当我通过强力的草液
535 和医术重获生命(普鲁托极为愤怒),[4]
怕我的出现让他又想起这份礼物,
更添火气,钦提娅用浓云将我罩住。[5]
为让我平安,万一被发现也能无虞,
她又增加了我的年纪,变易了容貌。
540 究竟该让我拥有克里特还是提洛岛,
她踌躇许久,最后觉两处都不合适,
就将我放这里;她还命令我更换名字,
因为它让人想起我的马。‘希波吕托斯[6]
是旧名,’她说,‘如今你是维尔比乌斯。’[7]
545 从此我就在这片丛林里做一位小神,
在主神的保护下藏身,将她忠心侍奉。’[8]
但别人的苦难并不能缓和埃革里娅 埃革里娅变形
自己的悲伤,她长卧不起,在大山脚下
溶化成一滩泪水,直到狄安娜感动于
550 她的哀痛和痴情,将她冰冷的身躯
化作清池,将四肢化作长流的清溪。
此事令众宁芙惊异,亚马逊女人之子[9] 塔格斯
也愕然,正如那位埃特鲁里亚耕夫[10]
在田野中央看见揭示命运的一块土,[11]
555 最初在没有任何外力的情况下移动,
很快又变成人形,抛弃泥土的旧容,[12]
开启新生的口唇,宣告注定的未来
(当地人称他为塔格斯,是他最先教会
埃特鲁里亚民族占卜和预言的技术);
560 也像从前的罗慕路斯发现他植于[13] 罗慕路斯之矛
帕拉丁山里的长矛忽然萌出叶子,
不再靠插入的铁尖,而是靠新根直立,
已不是武器,而是一棵树,枝条坚韧,
向惊叹的观者献上意料之外的绿荫;
565 或者像齐普斯在河中见到一对犄角[14] 齐普斯的传说
(他确实见到),相信只是倒影的花招,
一再抬起手指摸自己额头,却触到
所见的东西,再不能责备眼力不好。
他站在那里,仿佛征服了敌人,得胜
570 归来,伸出双手,眼睛凝望着天空。
“众神啊,我不管这个征兆预示什么,
若是吉,就请应验于我的民、我的国;
若是凶,就罚我一人!”他用绿色的草皮
造了青翠的圣坛,点起火,焚香献祭。
575 摆好盛满酒的碗,宰杀绵羊,他希冀
仍在颤动的脏腑能显明兆象的真意。
埃特鲁里亚民族的肠卜师一端详纹理,[15]
就明白其中蕴含着某种大事的肇始,
详情却难以洞悉。但当他敏锐的目光
580 从绵羊内脏挪到齐普斯长角的头上,
他立刻喊道:“致敬,国王!这片土地[16]
和罗马都将服从你和这对角,齐普斯。
你只需停止拖延,冲进敞开的大门,
命运如此要求你。因为一旦入了城,
585 你就是国王,而且权力将稳固而久长。”
他却往后撤,冷峻的目光避开城墙,
如此祷告:“求众神赶走这样的兆象,
越远越好!我宁可终生流亡于异乡,
也绝对不让卡皮托圣山见证我掌权。”[17]
590 他说完立刻召集民众和尊贵的元老院,
但事先用象征和平的月桂遮住双角。[18]
站在勇敢士兵垒起的土丘上,他按照
古代祖先的方式向诸神祈祷后,宣布:
“这里有一人,你们若不将他逐出去,
595 他就会称王。我不提他的名字,只透露
此人额头长着角。根据先知的占卜,
如果他进入罗马,就会让你们做奴隶。
他的确有机会闯进未闭的城门,但是
我拦住了他,尽管没有人与他的渊源
600 比我更深。罗马人,别让他入城为乱!
[1] 庇透斯是佩洛普斯的儿子,是忒修斯母亲埃特拉的父亲,所以是希波吕托斯的曾外祖父。
[2] 关于佛勒革同河,参考本书第五卷第544行的注释。
[3] 阿波罗之子指医神埃斯库拉庇乌斯(Aesculapius)。
[4] 关于希波吕托斯被救的事,参考《岁时记》(Fasti 6.737-760)。“医术”对应的原文是ope Paeonia,意为“派昂的帮助”,派昂(Paeon或Paean)是阿波罗作为医神的称号
[5] 钦提娅即狄安娜。
[6] “想起我的马”:因为希波吕托斯的名字对应的古希腊语hippolytos就是“松开马”的意思。
[7] 维尔比乌斯(Virbius)的名字由拉丁语vir(男人)和bis(两次)变来,意思是“重生的男人”。Segal(1969)评论道,希波吕托斯-维尔比乌斯的故事也符合从希腊到罗马的迁移模型,而且他也经历了较低等次的封神过程,但他惨烈的死亡才是奥维德刻意渲染的部分。
[8] “主神”指狄安娜。
[9] “亚马逊女人之子”指希波吕托斯,因为他母亲是希波吕塔或者安提俄珀(Antiope),两人都是战神马尔斯的女儿和亚马逊人。
[10] 塔格斯(Tages)是创立埃特鲁里亚宗教的先知,他的神奇诞生见下文,“耕夫”指最先见证他出现的农夫。
[11] “揭示命运”:因为这块土最终会变成先知。
[12] 传说塔格斯是以小孩的形象出现的,参考西塞罗《论占卜》(De Divinatione 2.50-51)。
[13] 这个神迹也记录于普鲁塔克的《罗慕路斯传》(Romulus 20.5)。
[14] 虽然被医神埃斯库拉庇乌斯移居罗马的故事隔开,齐普斯(Cipus)主动放弃称王机会的故事与恺撒封神的故事无疑形成了鲜明对照,这种并置暗中批评了恺撒的政治野心,甚至包含了对作为变相王制的罗马新帝制的质疑。Galinsky(1967)指出,齐普斯的故事绝非简单的过渡,而是体现出巧妙的匠心。奥维德为它设置的框架也值得揣摩。塔格斯的典故强化了情节的天命色彩,罗慕路斯的典故暗示它与王制的关联。除了奥维德的版本,齐普斯的故事只存在于瓦莱里乌斯·马克西穆斯(Valerius Maximus)的《杰出言行录》(De Factis Dictisque Memorabilibus 5.6.3)。Galinsky认为,《杰出言行录》着力突出了齐普斯对祖国的忠诚,奥维德的故事却态度暧昧,并多处影射屋大维。
[15] “埃特鲁里亚”对应的原文是Tyrrhenae gentis(图勒尼人),图勒尼人(Tyrrheni)是从希腊移居到意大利的一个民族,构成了埃特鲁里亚人的一部分。肠卜师(haruspex)是古罗马的一种占卜师。古罗马有多种占卜术(auspicium),“看羊内脏”是畜占(ex quadrupedibus),“听雷霆”是天占(ex caelo),“辨识鸟的叫声和飞行”是鸟占(ex avibus)。
[16] 或许因为“角”(cornua)与“王冠”(corona)的拼写相近。
[17] 卡皮托山(Capitolium)是罗马传统宗教的圣地,尤其是朱庇特神庙所在地。
[18] Galinsky(1967)评论说,奥维德刻意模糊处理了此事发生的地点,如果齐普斯是在城内召集会议,他已经在创造让先知的预言实现的条件(换言之,他其实想称王)。即使在城外开会,他故意露出头上的角也有试探民意之嫌,动机未必纯粹。双角在这个故事里显然象征着王冠,恺撒生前曾经拒绝希腊国王的王冠,却接受了埃特鲁里亚国王的王冠。屋大维比养父隐藏得更深,他特别喜欢在头上戴桂冠,他保留共和制的形式,暗中实行帝制的行为,就如同齐普斯用月桂遮住双角。