《變形記》第15卷401-500行

Inde ferunt, totidem qui vivere debeat annos,
corpore de patrio parvum phoenica renasci.
Cum dedit huic aetas vires onerique ferendo est,
ponderibus nidi ramos levat arboris altae
405 fertque pius cunasque suas patriumque sepulcrum,
perque leves auras Hyperionis urbe potitus
ante fores sacras Hyperionis aede reponit.
Si tamen est aliquid mirae novitatis in istis,
alternare vices et, quae modo femina tergo
410 passa marem est, nunc esse marem miremur hyaenam.
Id quoque, quod ventis animal nutritur et aura,
protinus adsimulat, tetigit quoscumque, colores.
Victa racemifero lyncas dedit India Baccho;
e quibus, ut memorant, quidquid vesica remisit,
415 vertitur in lapides et congelat aere tacto.
Sic et curalium, quo primum contigit auras
tempore, durescit; mollis fuit herba sub undis.
Desinet ante dies, et in alto Phoebus anhelos
aequore tinguet equos, quam consequar omnia verbis[1]
420 in species translata novas. Sic tempora verti
cernimus atque illas adsumere robora gentes,[2]
concidere has; sic magna fuit censuque virisque,
perque decem potuit tantum dare sanguinis annos,
nunc humilis veteres tantummodo Troia ruinas
425 et pro divitiis tumulos ostendit avorum.
Clara fuit Sparte, magnae viguere Mycenae,
nec non et Cecropis, nec non Amphionis arces:
vile solum Sparte est, altae cecidere Mycenae;
Oedipodioniae quid sunt, nisi nomina, Thebae?[3]
430 Quid Pandioniae restant, nisi nomen, Athenae?
Nunc quoque Dardaniam fama est consurgere Romam,
Appenninigenae quae proxima Thybridis undis
mole sub ingenti rerum fundamina ponit.
Haec igitur formam crescendo mutat et olim
435 inmensi caput orbis erit. Sic dicere vates
faticinasque ferunt sortes; quantumque recordor,
dixerat Aeneae, cum res Troiana labaret,
Priamides Helenus flenti dubioque salutis:
“Nate dea, si nota satis praesagia nostrae
440 mentis habes, non tota cadet te sospite Troia:
flamma tibi ferrumque dabunt iter; ibis et una
Pergama rapta feres, donec Troiaeque tibique
externum patria contingat amicius arvum.
Urbem etiam cerno Phrygios debere nepotes,
445 quanta nec est nec erit nec visa prioribus annis.
Hanc alii proceres per saecula longa potentem,
sed dominam rerum de sanguine natus Iuli
efficiet; quo cum tellus erit usa, fruentur
aetheriae sedes, caelumque erit exitus illi.”
450 Haec Helenum cecinisse penatigero Aeneae
mente memor refero cognataque moenia laetor
crescere et utiliter Phrygibus vicisse Pelasgos.
Ne tamen oblitis ad metam tendere longe[4]
exspatiemur equis, caelum et quodcumque sub illo est
455 inmutat formas tellusque et quidquid in illa est;
nos quoque, pars mundi, quoniam non corpora solum,
verum etiam volucres animae sumus inque ferinas
possumus ire domos pecudumque in pectora condi,[5]
corpora, quae possunt animas habuisse parentum
460 aut fratrum aut aliquo iunctorum foedere nobis
aut hominum certe, tuta esse et honesta sinamus
neve Thyesteis cumulemus viscera mensis!
Quam male consuescit, quam se parat ille cruori
inpius humano, vituli qui guttura ferro
465 rumpit et inmotas praebet mugitibus aures,
aut qui vagitus similes puerilibus haedum
edentem iugulare potest aut alite vesci,
cui dedit ipse cibos! Quantum est, quod desit in istis
ad plenum facinus? Quo transitus inde paratur?
470 Bos aret aut mortem senioribus inputet annis,
horriferum contra Borean ovis arma ministret,
ubera dent saturae manibus pressanda capellae.
Retia cum pedicis laqueosque artesque dolosas
tollite, nec volucrem viscata fallite virga
475 nec formidatis cervos inludite pennis[6]
nec celate cibis uncos fallacibus hamos.
Perdite, siqua nocent, verum haec quoque perdite tantum;
ora vacent epulis alimentaque mitia carpant!’[7]
Talibus atque aliis instructo pectore dictis[8]
480 in patriam remeasse ferunt ultroque petitum
accepisse Numam populi Latialis habenas;
coniuge qui felix nympha ducibusque Camenis
sacrificos docuit ritus gentemque feroci
adsuetam bello pacis traduxit ad artes.
485 Qui postquam senior regnumque aevumque peregit,
extinctum Latiaeque nurus populusque patresque
deflevere Numam; nam coniunx urbe relicta
vallis Aricinae densis latet abdita silvis
sacraque Oresteae gemitu questuque Dianae
490 inpedit. A, quotiens nymphae nemorisque lacusque,
ne faceret, monuere et consolantia verba
dixerunt! Quotiens flenti Theseius heros
‘Siste modum’ dixit, ‘neque enim fortuna querenda
sola tua est; similes aliorum respice casus:
495 mitius ista feres; utinamque exempla dolentem
non mea te possent relevare, sed et mea possunt.
Fando aliquem Hippolytum vestras, puto, contigit aures[9]
credulitate patris, sceleratae fraude novercae
occubuisse neci: mirabere, vixque probabo,
500 sed tamen ille ego sum. Me Pasiphaeia quondam

[1] tinguet=tinget
[2] atque illas adsumere=atque alias sibi sumere
[3] nomina=fabula
[4] tendere=tangere
[5] pectora=pectore=corpora
[6] inludite=illudite=includite
[7] mitia=vitia=congrua
[8] instructo pectore=instructum pectore=instructum pectora
[9] puto=si

人們傳說,從逝去的母體又會生出
一隻小鳳凰,它也會獲得相同的壽數。
當年歲賦予它力氣,足以承受重負,
它便為伸向雲天的樹枝卸去包袱,
405 虔誠地馱着自己的搖籃和前輩的墳墓,
穿過朗空,向許珀里翁的城市飛去,[1]
將它放置於太陽神廟肅穆的大門前。
如果這些事我們已覺得新奇稀罕,
我們就更應驚嘆鬣狗可變性,現在
410 是雄狗,方才卻是雌狗,與雄狗交配。[2]
還有那種以空氣和風為食的動物,[3]
碰到任何東西,馬上就變色易服。
戰敗的印度把猞猁獻給掛着葡萄的
巴克斯,傳說它們膀胱排出的尿液
415 一進入空氣就會凝固,化作石子。[4]
珊瑚也是如此,剛接觸空氣,立即
變硬,而在水下,它卻是柔軟的植株。
即使到白晝結束,福玻斯在深海沐浴
氣喘吁吁的馬匹,我仍難講完一切
420 舊物變新形的例子。同樣,時代在更迭,[5]
那些國家的力量在增長,這些卻步入
衰落。特洛伊也曾繁榮過,無論財富
或人口,能夠在十年間承受慘重的傷亡,
但還是淪為廢墟,唯餘下古老的頹牆,
425 再不能手指資財,只能指祖先的墳塋。
斯巴達曾聞名遐邇,邁錫尼也曾興盛,
刻克羅普斯和安菲翁的城市不也如此?[6]
斯巴達已變賤土,宏偉的邁錫尼成荒地,
俄狄浦斯的忒拜剩什麼,除了空名?
430 除了空名,潘迪翁的雅典有什麼殘存?[7]
如今有傳言,特洛伊的羅馬正在崛起,[8]
發源於亞平寧山脈的台伯河附近的土地
被選作堂皇都城和偉大國家的根基。
它自然也會在成長中變化,終有一日,
435 榮升廣袤世界的霸主。人們說,先知
和神諭已如此預言。至少在我的記憶里,
特洛伊陷落之際,當埃涅阿斯為命運
未卜而哭泣,赫勒諾斯曾勸他莫憂心:[9]
‘女神的兒子,如果你牢記我靈魂的預測,
440 只要你無恙,特洛伊就不會完全毀滅:
火焰和刀劍將為你讓路;你能夠離開,
並帶着故鄉的殘餘,直到你抵達善待[10]
特洛伊和你,甚至比家鄉還友好的異國。
我已經看見特洛伊子嗣註定要建造的[11]
445 那座城,過去、現在和未來都無與倫比。
悠長歲月中,眾多英傑將為它助力,
但成為世界的主宰是仰賴尤盧斯的某位
後裔。在塵世享受其統治之後,上界[12]
也將迎接他,天國將是其最終休歇地。’
450 我記得埃涅阿斯流亡時,赫勒諾斯
如此吟唱過。親族的城牆漸巍峨,特洛伊
雖敗於希臘,終有善果,真令我欣喜。[13]
但我們別離題太遠,信馬由韁,忘了
奔目標而去——蒼穹和蒼穹之下的一切
455 都變化形狀,大地及其負載物也如此。
既然我們是世界的部分,不僅是軀體,
同樣還是飛翔的靈魂,而且我們能
進入獸身的居所,藏在牛羊的胸膛中,
就應該保護和尊重動物:它們或許
460 容納着我們父母或兄弟的靈魂,亦或許
曾是有其他紐帶的親朋,至少前世
可能做過人,別饕餮圖埃斯特的美食![14]
多麼邪惡的習慣,多麼逆天悖德,
與屠殺人類何異!無論誰用刀猛割
465 牛犢的喉嚨,對它的慘叫充耳不聞,
還是面對小山羊發出的孩子般的哭聲,
依然能狠心宰殺,還是能咀嚼自己
親手餵養的雞鴨!與極端的罪行相比,
這樣做有多大差別?這條路引向何方?
470 讓牛耕田吧,或讓它因衰老自然死亡;
讓綿羊為我們提供抵禦寒冬的衣裳,[15]
讓山羊向擠奶的手獻上滿盈的乳房。
拋棄網、陷阱、繩套和各種詭詐的伎倆,
別用抹了膠水的樹枝引小鳥上當,
475 別在枝頭掛羽毛,欺騙受驚的小鹿,[16]
別在誘餌下藏匿彎鉤,謀害游魚。
若有何物傷害你,殺死它,但只是殺死,
決不要吃它,去找更溫和文明的飯食!”[17]
人們說,在胸中裝滿諸如此類的教誨,[18] 努瑪的故事(二)
480 努瑪返回自己的故土。等使者前來
延請,他便接受了統轄羅馬的重任。
幸運的國王有仙妻相助,有繆斯引領,[19]
傳授祭祀的儀式,將適宜和平的藝術
在習慣血腥戰爭的民族心裡常駐。
485當努瑪的統治和生命在高壽之年結束,埃革里婭與維爾比烏斯
拉提烏姆的婦女、平民和元老院貴族
都哀悼他的去世,王后卻離開羅馬城,
藏身在阿里齊亞山谷的茂密森林中,[20]
用悲嘆干擾俄瑞斯忒斯引入的敬拜
490 狄安娜的聖禮。叢林和湖泊的寧芙一再[21]
勸她別如此,說了許多安慰的話語。
當她哭泣時,忒修斯之子也一再安撫:[22]
“請節哀,並非只有你的遭遇值得
傷心。想想其他人遭受的類似災厄,
495 你就會釋然。多希望能用別人的例子
減輕你痛苦,但我的遭遇也足以濟事。
我想,你或許曾聽聞某位希波呂托斯,
因為父親的輕信和淫邪繼母的詭計
而橫死。你會震驚,我也難提供證據,
500 但我就是他。昔日,帕西法厄之女[23]

[1] 許珀里翁(Hyperion)代指太陽。
[2] 這是西方古代民間流傳的說法,亞里士多德曾經批駁過。
[3] 指變色龍(chamaeleon),其對應的古希臘語chamaileōn,意思是“地上的獅子”。西方古代人有此說法,可能是因為變色龍總是張着嘴捕食蚊子和其他昆蟲。
[4] 老普林尼說,猞猁(lynx)的尿變硬後就成為紅色的寶石,叫作“猞猁石”(lyncurium),現在這個詞指琥珀。
[5] Jacobson(2007)指出,420-435行的評論明顯有希羅多德《歷史》的痕迹(Histories 1.5.4)
[6] 刻克羅普斯的城市是雅典,安菲翁的城市是忒拜。
[7] 自Heinsius以來,許多注者都認為426-430行是竄入的文本,應當刪除,因為在畢達哥拉斯的時代,這些城市都還處於繁盛期。當然奧維德也有可能忘了他是在通過畢達哥拉斯之口發表感慨,而從公元1世紀初的羅馬人角度來評論。Tarrant(2000)則推測,這裡描繪的是公元前8世紀左右這些城市被戰火洗劫之後的慘狀,並非指它們在後世的徹底衰落。Gildenhard-Zissos(2004)提出,僅僅因為時代錯位就認為文本不真實,缺乏依據,《變形記》中時代錯位的例子還有很多,而且畢達哥拉斯很可能是將他看到的這些城市的現狀與他心目中的繁盛往昔作比較。更重要的是,《變形記》系統化地削弱了希臘城邦的歷史地位和文化影響(最為明顯的是雅典和忒拜),而且在此處,這些城市的衰落恰好是為羅馬的崛起做背景。
[8] “特洛伊”對應的原文是Dardaniam(達爾達尼亞的)。Segal(1969)指出,以歷史上著名城市、著名文明的興衰為背景來預言羅馬的興盛,是奧維德一種自我消解的策略,他在實質上否定了同時代羅馬人流行的“永恆之城”的說法。
[9] “赫勒諾斯”對應的原文是Priamides(普里阿摩斯之子)。
[10] “故鄉的殘餘”對應的原文是Pergama rapta(救出的那部分佩爾加蒙)。
[11] “特洛伊”對應的原文是Phrygios(佛里吉亞的)。
[12] “尤盧斯的某位後裔”指屋大維。
[13] “希臘”對應的原文是Pelasgos(珀拉斯吉人)。
[14] 圖埃斯特(Thyestes)和阿特柔斯都是佩洛普斯的兒子。圖埃斯特與嫂嫂埃羅佩(Aerope)通姦,阿特柔斯為了報復,將圖埃斯特的兒子做成菜肴給弟弟吃。
[15] “寒冬”對應的原文是horriferum Borean(令人顫抖的北風)。
[16] 這種羽毛(經常用繩子系著)叫formido,意為“恐嚇物”。
[17] Segal(1969)提出,畢達哥拉斯從希臘逃到羅馬的經歷讓他與埃涅阿斯相似,從而完成了全詩東方與西方、希臘與羅馬的交匯。但在更深的層次上,這種交匯是希臘的循環宇宙觀與羅馬的線性宇宙觀的交匯,一邊是無窮無盡的神話變形,一邊是朝向既定天命的進步之旅。從結構而言,《變形記》1-11卷更偏希臘色彩的“神話傳說”也與12-15卷更具羅馬色彩的“歷史主題”相交匯。但畢達哥拉斯的演說意味着希臘最終勝出,而非羅馬和奧古斯都的文化秩序。Myers(1994)認為,畢達哥拉斯“討論”的許多奇蹟都已在《變形記》其他的地方“敘述”過。這樣,這位哲學家就成了詩人自己的鏡像,一種盧克萊修式哲學詩人與奧古斯都時代靈感式詩人的結合。本卷中畢達哥拉斯的“偽科學”與本書其他部分的神話化敘事構成了一種平行關係,奧維德藉此說明,無論詩人還是哲學家都無法充分解釋世界,這種對照也體現了《變形記》內部的體裁衝突。Harrison(1996)則相信,這種衝突毋寧說是奧維德拒絕任何一種長詩傳統壟斷其作品的姿態。
[18] 雖然努瑪曾接受畢達哥拉斯教誨的說法在古羅馬廣為流傳,但從時間上看是不可能的。努瑪生活在公元前8世紀,畢達哥拉斯生活在公元前6世紀。
[19] 仙妻指寧芙埃革里婭(Egeria)。
[20] 阿里齊亞(Aricia)是拉提烏姆的一個城鎮。
[21] 關於狄安娜的聖禮,參考本書第十四卷第331行的注釋。
[22] 忒修斯之子指希波呂托斯(Hyppolytus)。奧維德在這裡講述的故事在歐里庇得斯的悲劇《希波呂托斯》中有更具感染力的再現。
[23] 帕西法厄之女指淮德拉(Phaedra)。忒修斯拋棄她姐姐阿里阿德涅之後,又將她拐走,並與她結婚。後來忒修斯愛上了亞馬遜女王希波呂塔,淮德拉則愛上了忒修斯的兒子希波呂托斯,她求愛遭拒後向忒修斯指控他企圖強姦自己。忒修斯將兒子放逐後又發出詛咒,最終造成了兒子的慘死。