Inde ferunt, totidem qui vivere debeat annos,
corpore de patrio parvum phoenica renasci.
Cum dedit huic aetas vires onerique ferendo est,
ponderibus nidi ramos levat arboris altae
405 fertque pius cunasque suas patriumque sepulcrum,
perque leves auras Hyperionis urbe potitus
ante fores sacras Hyperionis aede reponit.
Si tamen est aliquid mirae novitatis in istis,
alternare vices et, quae modo femina tergo
410 passa marem est, nunc esse marem miremur hyaenam.
Id quoque, quod ventis animal nutritur et aura,
protinus adsimulat, tetigit quoscumque, colores.
Victa racemifero lyncas dedit India Baccho;
e quibus, ut memorant, quidquid vesica remisit,
415 vertitur in lapides et congelat aere tacto.
Sic et curalium, quo primum contigit auras
tempore, durescit; mollis fuit herba sub undis.
Desinet ante dies, et in alto Phoebus anhelos
aequore tinguet equos, quam consequar omnia verbis[1]
420 in species translata novas. Sic tempora verti
cernimus atque illas adsumere robora gentes,[2]
concidere has; sic magna fuit censuque virisque,
perque decem potuit tantum dare sanguinis annos,
nunc humilis veteres tantummodo Troia ruinas
425 et pro divitiis tumulos ostendit avorum.
Clara fuit Sparte, magnae viguere Mycenae,
nec non et Cecropis, nec non Amphionis arces:
vile solum Sparte est, altae cecidere Mycenae;
Oedipodioniae quid sunt, nisi nomina, Thebae?[3]
430 Quid Pandioniae restant, nisi nomen, Athenae?
Nunc quoque Dardaniam fama est consurgere Romam,
Appenninigenae quae proxima Thybridis undis
mole sub ingenti rerum fundamina ponit.
Haec igitur formam crescendo mutat et olim
435 inmensi caput orbis erit. Sic dicere vates
faticinasque ferunt sortes; quantumque recordor,
dixerat Aeneae, cum res Troiana labaret,
Priamides Helenus flenti dubioque salutis:
“Nate dea, si nota satis praesagia nostrae
440 mentis habes, non tota cadet te sospite Troia:
flamma tibi ferrumque dabunt iter; ibis et una
Pergama rapta feres, donec Troiaeque tibique
externum patria contingat amicius arvum.
Urbem etiam cerno Phrygios debere nepotes,
445 quanta nec est nec erit nec visa prioribus annis.
Hanc alii proceres per saecula longa potentem,
sed dominam rerum de sanguine natus Iuli
efficiet; quo cum tellus erit usa, fruentur
aetheriae sedes, caelumque erit exitus illi.”
450 Haec Helenum cecinisse penatigero Aeneae
mente memor refero cognataque moenia laetor
crescere et utiliter Phrygibus vicisse Pelasgos.
Ne tamen oblitis ad metam tendere longe[4]
exspatiemur equis, caelum et quodcumque sub illo est
455 inmutat formas tellusque et quidquid in illa est;
nos quoque, pars mundi, quoniam non corpora solum,
verum etiam volucres animae sumus inque ferinas
possumus ire domos pecudumque in pectora condi,[5]
corpora, quae possunt animas habuisse parentum
460 aut fratrum aut aliquo iunctorum foedere nobis
aut hominum certe, tuta esse et honesta sinamus
neve Thyesteis cumulemus viscera mensis!
Quam male consuescit, quam se parat ille cruori
inpius humano, vituli qui guttura ferro
465 rumpit et inmotas praebet mugitibus aures,
aut qui vagitus similes puerilibus haedum
edentem iugulare potest aut alite vesci,
cui dedit ipse cibos! Quantum est, quod desit in istis
ad plenum facinus? Quo transitus inde paratur?
470 Bos aret aut mortem senioribus inputet annis,
horriferum contra Borean ovis arma ministret,
ubera dent saturae manibus pressanda capellae.
Retia cum pedicis laqueosque artesque dolosas
tollite, nec volucrem viscata fallite virga
475 nec formidatis cervos inludite pennis[6]
nec celate cibis uncos fallacibus hamos.
Perdite, siqua nocent, verum haec quoque perdite tantum;
ora vacent epulis alimentaque mitia carpant!’[7]
Talibus atque aliis instructo pectore dictis[8]
480 in patriam remeasse ferunt ultroque petitum
accepisse Numam populi Latialis habenas;
coniuge qui felix nympha ducibusque Camenis
sacrificos docuit ritus gentemque feroci
adsuetam bello pacis traduxit ad artes.
485 Qui postquam senior regnumque aevumque peregit,
extinctum Latiaeque nurus populusque patresque
deflevere Numam; nam coniunx urbe relicta
vallis Aricinae densis latet abdita silvis
sacraque Oresteae gemitu questuque Dianae
490 inpedit. A, quotiens nymphae nemorisque lacusque,
ne faceret, monuere et consolantia verba
dixerunt! Quotiens flenti Theseius heros
‘Siste modum’ dixit, ‘neque enim fortuna querenda
sola tua est; similes aliorum respice casus:
495 mitius ista feres; utinamque exempla dolentem
non mea te possent relevare, sed et mea possunt.
Fando aliquem Hippolytum vestras, puto, contigit aures[9]
credulitate patris, sceleratae fraude novercae
occubuisse neci: mirabere, vixque probabo,
500 sed tamen ille ego sum. Me Pasiphaeia quondam
[1] tinguet=tinget
[2] atque illas adsumere=atque alias sibi sumere
[3] nomina=fabula
[4] tendere=tangere
[5] pectora=pectore=corpora
[6] inludite=illudite=includite
[7] mitia=vitia=congrua
[8] instructo pectore=instructum pectore=instructum pectora
[9] puto=si
人们传说,从逝去的母体又会生出
一只小凤凰,它也会获得相同的寿数。
当年岁赋予它力气,足以承受重负,
它便为伸向云天的树枝卸去包袱,
405 虔诚地驮着自己的摇篮和前辈的坟墓,
穿过朗空,向许珀里翁的城市飞去,[1]
将它放置于太阳神庙肃穆的大门前。
如果这些事我们已觉得新奇稀罕,
我们就更应惊叹鬣狗可变性,现在
410 是雄狗,方才却是雌狗,与雄狗交配。[2]
还有那种以空气和风为食的动物,[3]
碰到任何东西,马上就变色易服。
战败的印度把猞猁献给挂着葡萄的
巴克斯,传说它们膀胱排出的尿液
415 一进入空气就会凝固,化作石子。[4]
珊瑚也是如此,刚接触空气,立即
变硬,而在水下,它却是柔软的植株。
即使到白昼结束,福玻斯在深海沐浴
气喘吁吁的马匹,我仍难讲完一切
420 旧物变新形的例子。同样,时代在更迭,[5]
那些国家的力量在增长,这些却步入
衰落。特洛伊也曾繁荣过,无论财富
或人口,能够在十年间承受惨重的伤亡,
但还是沦为废墟,唯余下古老的颓墙,
425 再不能手指资财,只能指祖先的坟茔。
斯巴达曾闻名遐迩,迈锡尼也曾兴盛,
刻克罗普斯和安菲翁的城市不也如此?[6]
斯巴达已变贱土,宏伟的迈锡尼成荒地,
俄狄浦斯的忒拜剩什么,除了空名?
430 除了空名,潘迪翁的雅典有什么残存?[7]
如今有传言,特洛伊的罗马正在崛起,[8]
发源于亚平宁山脉的台伯河附近的土地
被选作堂皇都城和伟大国家的根基。
它自然也会在成长中变化,终有一日,
435 荣升广袤世界的霸主。人们说,先知
和神谕已如此预言。至少在我的记忆里,
特洛伊陷落之际,当埃涅阿斯为命运
未卜而哭泣,赫勒诺斯曾劝他莫忧心:[9]
‘女神的儿子,如果你牢记我灵魂的预测,
440 只要你无恙,特洛伊就不会完全毁灭:
火焰和刀剑将为你让路;你能够离开,
并带着故乡的残余,直到你抵达善待[10]
特洛伊和你,甚至比家乡还友好的异国。
我已经看见特洛伊子嗣注定要建造的[11]
445 那座城,过去、现在和未来都无与伦比。
悠长岁月中,众多英杰将为它助力,
但成为世界的主宰是仰赖尤卢斯的某位
后裔。在尘世享受其统治之后,上界[12]
也将迎接他,天国将是其最终休歇地。’
450 我记得埃涅阿斯流亡时,赫勒诺斯
如此吟唱过。亲族的城墙渐巍峨,特洛伊
虽败于希腊,终有善果,真令我欣喜。[13]
但我们别离题太远,信马由缰,忘了
奔目标而去——苍穹和苍穹之下的一切
455 都变化形状,大地及其负载物也如此。
既然我们是世界的部分,不仅是躯体,
同样还是飞翔的灵魂,而且我们能
进入兽身的居所,藏在牛羊的胸膛中,
就应该保护和尊重动物:它们或许
460 容纳着我们父母或兄弟的灵魂,亦或许
曾是有其他纽带的亲朋,至少前世
可能做过人,别饕餮图埃斯特的美食![14]
多么邪恶的习惯,多么逆天悖德,
与屠杀人类何异!无论谁用刀猛割
465 牛犊的喉咙,对它的惨叫充耳不闻,
还是面对小山羊发出的孩子般的哭声,
依然能狠心宰杀,还是能咀嚼自己
亲手喂养的鸡鸭!与极端的罪行相比,
这样做有多大差别?这条路引向何方?
470 让牛耕田吧,或让它因衰老自然死亡;
让绵羊为我们提供抵御寒冬的衣裳,[15]
让山羊向挤奶的手献上满盈的乳房。
抛弃网、陷阱、绳套和各种诡诈的伎俩,
别用抹了胶水的树枝引小鸟上当,
475 别在枝头挂羽毛,欺骗受惊的小鹿,[16]
别在诱饵下藏匿弯钩,谋害游鱼。
若有何物伤害你,杀死它,但只是杀死,
决不要吃它,去找更温和文明的饭食!”[17]
人们说,在胸中装满诸如此类的教诲,[18] 努玛的故事(二)
480 努玛返回自己的故土。等使者前来
延请,他便接受了统辖罗马的重任。
幸运的国王有仙妻相助,有缪斯引领,[19]
传授祭祀的仪式,将适宜和平的艺术
在习惯血腥战争的民族心里常驻。
485当努玛的统治和生命在高寿之年结束,埃革里娅与维尔比乌斯
拉提乌姆的妇女、平民和元老院贵族
都哀悼他的去世,王后却离开罗马城,
藏身在阿里齐亚山谷的茂密森林中,[20]
用悲叹干扰俄瑞斯忒斯引入的敬拜
490 狄安娜的圣礼。丛林和湖泊的宁芙一再[21]
劝她别如此,说了许多安慰的话语。
当她哭泣时,忒修斯之子也一再安抚:[22]
“请节哀,并非只有你的遭遇值得
伤心。想想其他人遭受的类似灾厄,
495 你就会释然。多希望能用别人的例子
减轻你痛苦,但我的遭遇也足以济事。
我想,你或许曾听闻某位希波吕托斯,
因为父亲的轻信和淫邪继母的诡计
而横死。你会震惊,我也难提供证据,
500 但我就是他。昔日,帕西法厄之女[23]
[1] 许珀里翁(Hyperion)代指太阳。
[2] 这是西方古代民间流传的说法,亚里士多德曾经批驳过。
[3] 指变色龙(chamaeleon),其对应的古希腊语chamaileōn,意思是“地上的狮子”。西方古代人有此说法,可能是因为变色龙总是张着嘴捕食蚊子和其他昆虫。
[4] 老普林尼说,猞猁(lynx)的尿变硬后就成为红色的宝石,叫作“猞猁石”(lyncurium),现在这个词指琥珀。
[5] Jacobson(2007)指出,420-435行的评论明显有希罗多德《历史》的痕迹(Histories 1.5.4)
[6] 刻克罗普斯的城市是雅典,安菲翁的城市是忒拜。
[7] 自Heinsius以来,许多注者都认为426-430行是窜入的文本,应当删除,因为在毕达哥拉斯的时代,这些城市都还处于繁盛期。当然奥维德也有可能忘了他是在通过毕达哥拉斯之口发表感慨,而从公元1世纪初的罗马人角度来评论。Tarrant(2000)则推测,这里描绘的是公元前8世纪左右这些城市被战火洗劫之后的惨状,并非指它们在后世的彻底衰落。Gildenhard-Zissos(2004)提出,仅仅因为时代错位就认为文本不真实,缺乏依据,《变形记》中时代错位的例子还有很多,而且毕达哥拉斯很可能是将他看到的这些城市的现状与他心目中的繁盛往昔作比较。更重要的是,《变形记》系统化地削弱了希腊城邦的历史地位和文化影响(最为明显的是雅典和忒拜),而且在此处,这些城市的衰落恰好是为罗马的崛起做背景。
[8] “特洛伊”对应的原文是Dardaniam(达尔达尼亚的)。Segal(1969)指出,以历史上著名城市、著名文明的兴衰为背景来预言罗马的兴盛,是奥维德一种自我消解的策略,他在实质上否定了同时代罗马人流行的“永恒之城”的说法。
[9] “赫勒诺斯”对应的原文是Priamides(普里阿摩斯之子)。
[10] “故乡的残余”对应的原文是Pergama rapta(救出的那部分佩尔加蒙)。
[11] “特洛伊”对应的原文是Phrygios(佛里吉亚的)。
[12] “尤卢斯的某位后裔”指屋大维。
[13] “希腊”对应的原文是Pelasgos(珀拉斯吉人)。
[14] 图埃斯特(Thyestes)和阿特柔斯都是佩洛普斯的儿子。图埃斯特与嫂嫂埃罗佩(Aerope)通奸,阿特柔斯为了报复,将图埃斯特的儿子做成菜肴给弟弟吃。
[15] “寒冬”对应的原文是horriferum Borean(令人颤抖的北风)。
[16] 这种羽毛(经常用绳子系着)叫formido,意为“恐吓物”。
[17] Segal(1969)提出,毕达哥拉斯从希腊逃到罗马的经历让他与埃涅阿斯相似,从而完成了全诗东方与西方、希腊与罗马的交汇。但在更深的层次上,这种交汇是希腊的循环宇宙观与罗马的线性宇宙观的交汇,一边是无穷无尽的神话变形,一边是朝向既定天命的进步之旅。从结构而言,《变形记》1-11卷更偏希腊色彩的“神话传说”也与12-15卷更具罗马色彩的“历史主题”相交汇。但毕达哥拉斯的演说意味着希腊最终胜出,而非罗马和奥古斯都的文化秩序。Myers(1994)认为,毕达哥拉斯“讨论”的许多奇迹都已在《变形记》其他的地方“叙述”过。这样,这位哲学家就成了诗人自己的镜像,一种卢克莱修式哲学诗人与奥古斯都时代灵感式诗人的结合。本卷中毕达哥拉斯的“伪科学”与本书其他部分的神话化叙事构成了一种平行关系,奥维德借此说明,无论诗人还是哲学家都无法充分解释世界,这种对照也体现了《变形记》内部的体裁冲突。Harrison(1996)则相信,这种冲突毋宁说是奥维德拒绝任何一种长诗传统垄断其作品的姿态。
[18] 虽然努玛曾接受毕达哥拉斯教诲的说法在古罗马广为流传,但从时间上看是不可能的。努玛生活在公元前8世纪,毕达哥拉斯生活在公元前6世纪。
[19] 仙妻指宁芙埃革里娅(Egeria)。
[20] 阿里齐亚(Aricia)是拉提乌姆的一个城镇。
[21] 关于狄安娜的圣礼,参考本书第十四卷第331行的注释。
[22] 忒修斯之子指希波吕托斯(Hyppolytus)。奥维德在这里讲述的故事在欧里庇得斯的悲剧《希波吕托斯》中有更具感染力的再现。
[23] 帕西法厄之女指淮德拉(Phaedra)。忒修斯抛弃她姐姐阿里阿德涅之后,又将她拐走,并与她结婚。后来忒修斯爱上了亚马逊女王希波吕塔,淮德拉则爱上了忒修斯的儿子希波吕托斯,她求爱遭拒后向忒修斯指控他企图强奸自己。忒修斯将儿子放逐后又发出诅咒,最终造成了儿子的惨死。