《變形記》第15卷301-400行

liberiore frui caelo, cum carcere rima
nulla foret toto nec pervia flatibus esset,
extentam tumefecit humum, ceu spiritus oris
tendere vesicam solet aut derepta bicorni[1]
305 terga capro; tumor ille loci permansit et alti[2]
collis habet speciem longoque induruit aevo.
Plurima cum subeant audita aut cognita nobis,
pauca super referam. Quid? Non et lympha figuras
datque capitque novas? Medio tua, corniger Ammon,
310 unda die gelida est, ortuque obituque calescit.
Admotis Athamanas aquis accendere lignum
narratur, minimos cum luna recessit in orbes.
Flumen habent Cicones, quod potum saxea reddit
viscera, quod tactis inducit marmora rebus.
315 Crathis et hinc Sybaris nostris conterminus oris
electro similes faciunt auroque capillos.
Quodque magis mirum est, sunt, qui non corpora tantum,
verum animos etiam valeant mutare liquores.
Cui non audita est obscenae Salmacis undae
320 Aethiopesque lacus? Quos siquis faucibus hausit,[3]
aut furit aut patitur mirum gravitate soporem.
Clitorio quicumque sitim de fonte levavit,
vina fugit gaudetque meris abstemius undis,
seu vis est in aqua calido contraria vino,
325 sive, quod indigenae memorant, Amythaone natus,
Proetidas attonitas postquam per carmen et herbas
eripuit furiis, purgamina mentis in illas
misit aquas odiumque meri permansit in undis.
Huic fluit effectu dispar Lyncestius amnis,
330 quem quicumque parum moderato gutture traxit,
haud aliter titubat, quam si mera vina bibisset.
Est locus Arcadiae (Pheneon dixere priores)
ambiguis suspectus aquis, quas nocte timeto:
nocte nocent potae, sine noxa luce bibuntur.
335 Sic alias aliasque lacus et flumina vires
concipiunt. Tempusque fuit quo navit in undis,
nunc sedet Ortygie. Timuit concursibus Argo
undarum sparsas Symplegadas elisarum,
quae nunc inmotae perstant ventisque resistunt.
340 Nec, quae sulphureis ardet fornacibus, Aetne
ignea semper erit; neque enim fuit ignea semper.
Nam sive est animal tellus et vivit habetque
spiramenta locis flammam exhalantia multis,
spirandi mutare vias, quotiensque movetur,
345 has finire potest, illas aperire cavernas;
sive leves imis venti cohibentur in antris
saxaque cum saxis et habentem semina flammae
materiam iactant, ea concipit ictibus ignem,
antra relinquentur sedatis frigida ventis;
350 sive bitumineae rapiunt incendia vires,
luteave exiguis ardescunt sulphura fumis:
nempe, ubi terra cibos alimentaque pinguia flammae
non dabit absumptis per longum viribus aevum
naturaeque suum nutrimen deerit edaci,
355 non feret illa famem, desertaque deseret ignis.
Esse viros fama est in Hyperborea Pallene,
qui soleant niveis velari corpora pennis,[4]
cum Tritoniacam noviens subiere paludem;
haud equidem credo: sparsae quoque membra venenis
360 exercere artes Scythides memorantur easdem.
Siqua fides rebus tamen est addenda probatis,
nonne vides, quaecumque mora fluidove calore
corpora tabescunt, in parva animalia verti?
In scrobe delectos mactatos obrue tauros[5]
365 (cognita res usu): de putri viscere passim
florilegae nascuntur apes, quae more parentum
rura colunt operique favent in spemque laborant;
pressus humo bellator equus crabronis origo est;
concava litoreo si demas bracchia cancro,
370 cetera supponas terrae, de parte sepulta
scorpius exibit caudaque minabitur unca;
quaeque solent canis frondes intexere filis[6]
agrestes tineae (res observata colonis),
ferali mutant cum papilione figuram.
375 Semina limus habet virides generantia ranas
et generat truncas pedibus, mox apta natando
crura dat, utque eadem sint longis saltibus apta,
posterior superat partes mensura priores.
Nec catulus, partu quem reddidit ursa recenti,
380 sed male viva caro est: lambendo mater in artus
fingit et in formam, quantam capit ipsa, reducit.
Nonne vides, quos cera tegit sexangula, fetus
melliferarum apium sine membris corpora nasci
et serosque pedes serasque adsumere pennas?
385 Iunonis volucrem, quae cauda sidera portat,
armigerumque Iovis Cythereiadasque columbas
et genus omne avium mediis e partibus ovi,
ni sciret fieri, quis nasci posse putaret?
Sunt qui, cum clauso putrefacta est spina sepulcro,
390 mutari credant humanas angue medullas.
Haec tamen ex aliis generis primordia ducunt,
una est, quae reparet seque ipsa reseminet, ales:
Assyrii phoenica vocant; non fruge neque herbis,
sed turis lacrimis et suco vivit amomi.
395 Haec ubi quinque suae conplevit saecula vitae,
ilicis in ramis tremulaeque cacumine palmae
unguibus et puro nidum sibi construit ore.
Quo simul ac casias et nardi lenis aristas
quassaque cum fulva substravit cinnama murra,
400 se super inponit finitque in odoribus aevum.

[1] bicorni=bicornis
[2] capro=capri
[3] siquis=quisquis
[4] niveis…pennis=levibus…plumis
[5] In scrobe=I quoque
[6] solent canis frondes intexere filis=solent caecis intexere folia filis

徒勞地苦苦掙扎,卻發現整座監獄
沒有任何罅隙,氣流無任何通路,
便只能拱起地面,正如口中的氣息
吹脹某個動物的膀胱或一張山羊皮。[1]
305 強行推升的巨岩從此留下來,保存
高山的形狀,在漫長歲月里變得堅硬。
我雖然想到許多聽說或知曉的奇聞,
卻只舉幾例。難道水不能變化產生
令人訝異的性質?長角的阿蒙神,你的[2]
310 井水在正午寒涼,日升日落時卻溫熱。[3]
據說阿塔馬尼亞婦女會澆水點燃
木頭,當虧缺的月亮幾乎退出視線。[4]
齊科涅斯人有條河,飲後內臟就變成
岩塊,東西一碰水就被大理石囚封。[5]
315 本土的克拉提斯河和附近的敘巴里斯河
讓頭髮染上與琥珀和黃金相似的顏色。[6]
更令人稱奇的是,某些河的水不僅能
改變身體,甚至能改變我們的靈魂。
誰不曾聽說薩爾瑪琪斯的邪惡水坑[7]
320 和埃塞俄比亞的湖泊?任何人如果啜飲,[8]
癲狂或無比昏沉的睡眠就如影相伴。
焦渴者倘若灌下克利托爾的山泉,[9]
就會憎惡酒,只愛清水,拒絕酩酊,
無論是因為這水有對抗溫酒的特性,
325 還是如當地人所說,阿密塔昂的兒子[10]
用咒語和植物為普羅托斯的女兒根治[11]
瘋病後,將所有凈化心靈的藥草倒入
水中,這裡的山泉從此不與酒為伍。
林克司提斯的河水效果則全然不同,[12]
330 任何人如果不加節制地狂飲,就會像
喝了沒有兌水的烈酒,如醉漢搖晃。
阿卡迪亞有一處古名菲紐斯的地方,[13]
水性多變,讓世人警惕。晚間需小心:
夜裡喝危害健康,白天喝卻不傷身。
335 湖泊與河流便是如此,各自有各自的
性質。俄耳堤奎亞昔日在海上漂泊,[14]
現在卻固着於原地。阿爾戈曾經害怕
彼此撞擊、浪花四濺的辛普列加達,[15]
如今卻不畏狂風的攻擊,巋然不動。
340 在硫磺煉爐中翻滾的埃特納不會始終
如此燃燒,也並非一直這樣熾熱。
因為要麼大地是活着的動物,有許多
呼吸的孔道散布各處,噴出火舌,
那它就可以更換氣孔,每當它騰挪,
345 都能夠關閉這些,打開那些孔隙;
要麼有疾風禁錮在此山根部的洞穴里,
驅使岩石與岩石亂撞,拋擲包含
火種的物質,它在激烈摩擦中點燃,
但等風耗盡動能,洞穴又恢復清涼;
350 要麼這樣的大火是來自瀝青的力量,
或者由於少煙的硫磺在暗中悶燒,
如此,當大地再無法為火焰提供養料
和食物,它的能量在漫長年代裡趨於
窮竭,自然的貪婪本性已難以滿足,
355 它將受不了饑饉,絕望地拋棄這些火。
傳說有一個部族生活在極北的帕勒涅,[16]
他們的身體總會長出雪白的翅羽,
如果已九次潛入屬於密涅瓦的湖;[17]
我並不相信,但據記載,斯基泰女人
360 在身上灑某種葯汁,也能如此變形。
然而,我們若願意相信驗證的事實,
難道你不曾見,因熱力分解或時間流逝
而腐敗的任何身體都化作微小的動物?
在溝里埋幾具上好公牛的屍體(此風俗
365 廣為人知),從潰爛臟腑中會四下飛出
一群群採花的蜜蜂,它們習性如‘父母’,
在鄉野居住,喜好勞作,憧憬着收成;[18]
若葬入好戰的馬,則會孕育出馬蜂;[19]
如果剪斷海岸邊螃蟹拱衛的鉗子,
370 將其餘部分放入土中,掩埋的肢體
會變成毒蠍,搖動彎尾,準備進攻;
習慣用潔白絲線覆蓋樹葉的蛾蟲
(農夫們經常觀察到這個現象)最終
將更換形狀,變成失去生命的蛹。
375 淤泥中包含製造綠色青蛙的種子,
出生時,它們沒有腳,很快長出適宜
游泳的四肢,為了能夠輕鬆地躍遠,
它們的後腿很長,前腿相應地變短。
母熊剛分娩的幼崽根本不是小熊,
380 只是半死的一團肉,借媽媽舔舐之功,
才顯出軀幹、手足、與母親相似的體形。[20]
難道你不曾見,六角蜂巢庇護的幼蜂
最初誕下時都只有殘缺不全的身體,
等到後來才長出它們的腿和雙翼?
385 朱諾的寵鳥孔雀(長尾似群星熠熠),[21]
保管神王武器的雄鷹,維納斯的鴿子,[22]
還有所有的飛禽,最初都是一枚蛋,
若非事先已知曉,誰又會相信這點?
當人的脊柱在密閉墳墓中腐爛,裡面的
390 骨髓(有些人如此相信)就會變成蛇。[23]
但所有這些物類的起始都依賴他物,
有一種奇鳥卻能讓自己更新和重續:
亞述人稱它為鳳凰;它不食穀物或草葉,[24]
只肯啜飲乳香的淚珠和豆蔻的汁液。
395 當它已度過漫長一生的五個百年,
就會在櫟樹枝條間或棕櫚搖晃的頂端,
用爪子和潔凈的喙為自己搭建一座巢,
在裡面鋪上丁香、溫和甘松的細條、
搗碎的肉桂和金黃的沒藥,然後卧在
400 這張芬芳縈繞的床上,靜靜地離開。

[1] 動物的膀胱如同今日的氣球,山羊皮常被古人製成裝酒的皮囊。
[2] “性質”對應的原文是figuras,從下文的討論可知,這個詞在這裡的意思不是指形狀,而是指性質。
[3] 阿蒙神廟(位於利比亞)附近的井水白天涼,晚上熱。這口井在古代西方很出名,參考希羅多德《歷史》(Histories 4.181.3-4)和老普林尼《自然史》(Historia Naturalis 2.103.228)。
[4] 阿塔馬尼亞(Athamania)在厄庇羅斯,奧維德可能指的是多多納(也在厄庇羅斯)附近一處泉水的奇怪現象。參考普林尼《自然史》(Historia Naturalis 2.103.228)和盧克萊修《物性論》(De Rerum Natura 6.879-905)。
[5] 這種說法的出處不詳,奧維德可能指的是赫布羅斯河(Hebrus)。齊科涅斯人生活在色雷斯。
[6] 克拉提斯河(Crathis)和敘巴里斯河(Sybaris)都在意大利的卡拉布里亞,都在克羅同附近入海。老普林尼引用特奧弗拉斯托斯(Theophrastus)的話說,這兩條河的水能讓人和動物的膚色分別變白和變黑。
[7] 參考本書第四卷285-286行。
[8] “埃塞俄比亞的湖泊”所指不詳。
[9] 克利托爾(Clitor)是阿卡迪亞的一個城鎮。老普林尼引述瓦羅的話,提到了奧維德所言的現象。
[10] 阿密塔昂(Amithaon)的兒子指梅朗坡斯(Melampus)。他醫好了阿戈斯國王普羅托斯(Proetus)四位女兒的瘋病,據說她們誇耀自己美貌勝過維納斯,遭到女神懲罰,得了此瘋病,以為自己是奶牛。
[11] 相傳梅朗坡斯用了嚏根草(elleborus)。後來西方人就認為嚏根草是治療瘋病的特效藥,參考賀拉斯《閑談集》(Sermones 2.3.82-83)。
[12] 林克司提斯河(Lyncestis)的效果出處不詳。林克司提人住在厄庇羅斯的林克斯城(Lyncus)。
[13] 菲紐斯(Pheneos)即諾納克里斯。根據保薩尼阿斯的說法,當地附近有一處滲水的岩石,其水被希臘人稱為“斯堤克斯水”,在某些時候它會致命,並能融化一切金屬。但只有奧維德說它日夜的性質不同。
[14] 俄耳堤奎亞是提洛島的古名。
[15] 辛普列加達(Symplegadae)的名字在古希臘語中意為“碰撞到一起”,是黑海入口的兩處相對的巨岩,傳說會移動位置,擠碎經過的船隻。
[16] “極北”對應的原文是Hyperborea,意為在北風(Boreas)之國以外的地方。帕勒涅(Pallene)是色雷斯的山名,也是城市名。
[17] “屬於密涅瓦的湖”指附近的特里同湖(Triton),這裡的“特里同”與密涅瓦的別稱特里托尼婭有關。這個傳說可能起源於當地多雪的天氣。
[18] 這個說法在古代西方廣為流傳,參考維吉爾《農事詩》(Georgics 1.281-314)和奧維德《歲時記》(Fasti 1.376-380)。
[19] 老普林尼和瓦羅稱,蜜蜂和馬蜂都能從馬的屍體中誕生,老普林尼還說,甲蟲是驢子的屍體變出的。
[20] 這也是西方古代流行的說法。
[21] 這行原文中沒有出現“孔雀”(pavo),但“朱諾的鳥”就是孔雀。
[22] 據說朱庇特的雷霆由鷹保管。
[23] 公元前3世紀的安提戈諾斯(Antigonus Carystius)在《奇聞錄》中講過這樣的事,並且說這些人生前就能憑嗅覺聞到蛇的存在。
[24] 鳳凰(phoenix,古希臘語phoinix)是古希臘羅馬傳說中的神鳥,它與太陽相關,五百年重生一次,有些人說它在火中重生,有些人(比如奧維德)說它在自己解體後重生。